Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 920 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
No. 37. Tuesday, July 24, 1750.

❊ ❊ ❊

Canto quæ solitus, si quando armenta vocabat, Amphion Dircæus. Virg. Ec. ii. 23.

Such strains I sing as once Amphion play'd, When list'ning flocks the powerful call obey'd. Elphinston.

Khi viết hay khi phê bình thơ điền viên, cả các tác giả lẫn nhà phê bình thời cận đại dường như đều không chú ý đúng mức đến những nguyên mẫu mà cổ đại để lại. Thay vào đó, họ tự vướng vào những rắc rối không cần thiết khi đưa ra các nguyên tắc vốn chẳng có cơ sở nào trong bản chất sự vật, và vì thế cần phải loại bỏ hoàn toàn khỏi một thể loại sáng tác vốn là nơi phải đề cao bản chất tự nhiên hơn bất cứ thứ gì khác.

Do đó, cần phải tìm kiếm một quan niệm minh bạch và chính xác hơn về loại hình văn học này. Điều này, tôi nghĩ, có thể dễ dàng tìm thấy trong các bài thơ điền viên của Virgil, người mà việc rời bỏ ý kiến của ông sẽ chẳng lấy gì làm an toàn, nếu ta xét thấy mọi ưu thế của tự nhiên và thời vận đều hội tụ để hoàn thiện các tác phẩm của ông; rằng ông bẩm sinh đã sở hữu một óc phán đoán vô cùng chuẩn xác và nghiêm ngặt, được soi sáng bởi toàn bộ học của một trong những thời kỳ rực rỡ nhất, và được tô điểm bởi sự thanh nhã của triều đình La Mã; rằng ông dụng công vào việc cải thiện hơn là phát minh, và do đó hẳn đã phải tìm cách bù đắp cho sự thiếu hụt tính mới lạ bằng sự chuẩn xác; rằng khi lấy Theocritus làm nguyên mẫu, ông thấy thơ điền viên đã tiến rất gần đến sự hoàn thiện, và vì có một đối thủ quá lớn như vậy, ông hẳn đã phải tiến hành với sự thận trọng phi thường.

Nếu ta tìm kiếm trong các trước tác của Virgil định nghĩa thực sự về thơ điền viên, ta sẽ thấy đó là một bài thơ trong đó bất kỳ hành động hay cảm xúc nào cũng được thể hiện qua những tác động của chúng đối với đời sống thôn dã. Do đó, bất cứ điều gì có thể xảy ra ở chốn thôn quê theo diễn biến thông thường của sự vật, đều có thể cung cấp đề tài cho một nhà thơ điền viên.

Với định nghĩa này, những ai am hiểu các trước tác của giới phê bình hiện đại sẽ nhận ra ngay rằng không hề có sự nhắc đến thời đại hoàng kim. Quả thực, tôi khó có thể hiểu tại sao người ta lại cho là cần phải quy những mô tả về trạng thái thôn dã về những thời kỳ xa xôi, và tôi cũng chẳng thấy nhà văn nào giữ được sự nhất quán trong phong thái và tình cảm của xứ Arcadia. Lý do duy nhất tôi từng đọc qua làm nền tảng cho quy tắc này là: theo phong tục của đời sống hiện đại, thật khó lòng kỳ vọng những kẻ chăn cừu lại có khả năng tạo ra những vần điệu hài hòa hay tình cảm thanh cao; và do đó, người đọc phải nâng cao quan niệm của mình về nhân vật mục đồng bằng cách hướng suy nghĩ về lại thời đại mà việc chăm sóc bầy đàn là nghề nghiệp của những bậc hiền triết và vĩ nhân.

Những nhà lý luận này dường như đã bị dẫn dắt vào giả thuyết của họ khi xem xét thơ điền viên, không phải nói chung như một sự thể hiện thiên nhiên thôn dã — và do đó phô bày tư tưởng và tình cảm của bất cứ ai tìm thấy niềm vui hoặc công ăn việc làm ở chốn điền dã — mà đơn thuần như một cuộc đối thoại hoặc câu chuyện kể về những kẻ thực sự đang chăn cừu và bận rộn với công việc thấp hém và nhọc nhằn nhất; từ đó họ dễ dàng kết luận rằng, vì các đặc điểm nhân vật buộc phải được duy trì, nên hoặc là tình cảm phải hạ xuống ngang tầm với kẻ nói, hoặc kẻ nói phải được nâng lên tầm vóc của tình cảm.

Hậu quả của những sai lầm ban đầu ấy là hàng ngàn lời răn dạy đã được đưa ra, chỉ càng làm cho vấn đề thêm rối rắm và mơ hồ. Một số người cho rằng cần phải giữ gìn bằng được những lề thói tưởng tượng của thời đại hoàng kim, và do đó tin rằng trong thơ điền viên không thể dung nạp gì ngoài hoa hồng, hoa huệ, cùng những ghềnh đá và dòng suối — nơi vang vọng những lời thì thầm dịu dàng của tình yêu trong trắng, hoặc những lời hờn trách nhẹ nhàng của sự sốt ruột đầy ái tình. Trong thơ điền viên cũng như các thể loại văn chương khác, sự trong sáng trong tình cảm chắc chắn cần phải được tuân thủ, và phẩm hạnh thuần khiết cần được thể hiện; không phải vì nhà thơ bị bó buộc vào những hình ảnh của thời đại hoàng kim, mà bởi vì, nắm quyền lựa chọn đề tài trong tay, anh ta phải luôn hướng đến lợi ích của đức hạnh.

Những người ủng hộ thời đại hoàng kim này lại đặt ra các nguyên tắc khác không mấy phù hợp với tổng thể kế hoạch của họ; bởi họ bảo rằng, để duy trì bản chất của người chăn cừu, tốt nhất nên tránh mọi sự tao nhã và đan xen một vài biểu hiện dốt nát nhỏ. Thế nên, người ta cho rằng chàng mục đồng trong thơ Virgil đã quên mất tên của Anaximander, còn trong thơ Pope, thuật ngữ "Hoàng đạo" quá khó hiểu đối với một trí óc nhà quê. Nhưng nếu chúng ta đặt những người chăn cừu của mình vào hoàn cảnh nguyên thủy của họ, chúng ta có thể ban cho họ học thức cùng với những phẩm chất khác; và nếu chúng ta cho phép họ ám chỉ đôi chút đến những sự vật ra đời muộn màng hơn — điều mà có lẽ khó lòng coi là hoàn toàn thích đáng — thì cũng chẳng có nguy hiểm gì khi bắt họ ăn nói quá chuẩn xác, bởi họ từng trò chuyện với các vị thần và truyền lại cho các thế hệ mai sau những nghệ thuật sống.

Những nhà văn khác, lúc nào cũng đinh ninh về cảnh ngộ thấp hém và đáng khinh của một người chăn cừu, lại cho rằng cần phải hạ thấp ngôn ngữ của thơ điền viên bằng những từ ngữ lỗi thời và thô mộc mà họ uyên bác gọi là tiếng Doric, mà không hề suy xét rằng bằng cách đó họ đã trở thành tác giả của một thứ ngôn ngữ chắp vá mà không một con người nào từng thốt ra; rằng họ hoàn toàn có thể trau chuốt lời ăn tiếng nói cũng như tình cảm của nhân vật; và rằng chẳng có sự bất nhất nào mà họ đang cố tránh lại lớn hơn việc kết hợp tư duy thanh nhã với ngôn từ thô kệch. Spenser mở đầu một bài thơ điền viên của mình bằng sự cố tình dùng thứ ngôn ngữ dại dột:

Diggon Davie, I bid her good-day:

Or, Diggon her is, or I missay.

Dig. Her was her while it was day-light,

But now her is a most wretched wight.

Độc giả sẽ tưởng tượng chủ đề mà những diễn giả kiểu này dùng để phô diễn tài hùng biện là gì? Liệu họ có đôi chút hụt hẫng khi thấy những con người ấy tụ họp lại chỉ để lên án sự suy đồi của giáo hội La Mã? Chắc chắn là, ngay cả khi một người chăn cừu học thần học, anh ta vẫn có thể có chút ít hiểu biết về ngôn ngữ mẹ đẻ của mình.

Thơ điền viên dung nạp mọi tầng lớp người, bởi vì mọi tầng lớp người đều sinh sống ở chốn thôn quê. Do đó, thể loại này không hề loại trừ bất kỳ sự cao cả hay tinh tế nào về mặt tình cảm chỉ vì lý do các nhân vật cần được đưa vào; chỉ những tư tưởng nào vốn không bắt nguồn từ đối tượng thôn dã mới không mang tính điền viên. Chẳng hạn như lời cảm thán trong thơ Virgil:

Nunc scio quid sit Amor, duris in cotibus illum

Ismarus, aut Rhodope, aut extremi Garamantes,

Nec generis nostri puerum, nec sanguinis edunt.

Virg. Ecl. viii. 44.

I know thee, Love, in deserts thou wert bred,

And at the dugs of savage tygers fed;

Alien of birth, usurper of the plains.

Dryden.

Mà khi Pope cố gắng bắt chước, ông lại đẩy nó đến một sự sai trái còn lớn hơn nữa:

I know thee, Love, wild as the raging main,

More fierce than tygers on the Libyan plain;

Thou wert from Ætna's burning entrails torn;

Begot in tempests, and in thunders born!

Những tình cảm như thế này, vốn chẳng có cơ sở nào trong tự nhiên, quả thực chẳng có mấy giá trị trong bất kỳ bài thơ nào; nhưng trong thơ điền viên, chúng lại càng dễ bị chỉ trích hơn hết, bởi thể loại này thiếu đi sự thăng hoa vượt lên trên đời sống thông thường vốn trong các tác phẩm bi kịch hay anh hùng ca thường giúp chúng ta dung hòa được với những bước nhảy vọt táo bạo và hình ảnh phóng đại.

Vì thơ điền viên là sự thể hiện một hành động hay cảm xúc thông qua các tác động của chúng đối với đời sống thôn dã, nên nó chẳng có gì đặc biệt ngoài sự giới hạn trong các hình ảnh đồng quê; thiếu đi điều đó, nó liền ngưng làm thơ điền viên. Đây là đặc điểm thực sự của thể loại này, và nó không thể đánh mất đặc điểm ấy dù có mang bất kỳ sự cao cả nào về tình cảm hay vẻ đẹp nào về ngôn từ. Bản "Pollio" của Virgil, dù mang nhiều nét cao cả, vẫn là một tác phẩm điền viên đích thực, dẫu bị các nhà phê bình bác bỏ; bởi vì tất cả các hình ảnh đều được lấy từ chốn thôn quê, hoặc từ tín ngưỡng đương thời chung cho mọi vùng của đế quốc.

Bài thơ về Silenus quả thực là một trường hợp còn nhiều tranh cãi hơn, bởi vì dẫu bối cảnh diễn ra ở chốn thôn quê, nhưng khúc ca mang tính tôn giáo và lịch sử ấy vốn chẳng có gì là không phù hợp nếu đặt vào bất kỳ khán phòng hay địa điểm nào khác. Nó cũng khó lòng được bênh vực như một tác phẩm hư cấu; bởi sự xuất hiện của một vị thần dường như ám chỉ thời đại hoàng kim, thế mà ngài lại nhắc đến nhiều sự kiện diễn ra sau đó và đả động đến Gallus, một nhà thơ đương thời với tác giả.

Dường như để một bài thơ điền viên đạt đến độ hoàn mỹ, hoàn cảnh được cho là sinh ra nó ít nhất không được mâu thuẫn với đời sống thôn dã, hoặc ít ra cũng không kém phần thu hút những ai đã lui về chốn tĩnh lặng so với phần bận rộn hơn của nhân loại. Do đó, thật không phải phép khi gán danh hiệu thơ điền viên cho những vần thơ mà ở đó các nhân vật, sau khi nhắc qua quýt về bầy cừu của mình, liền quay sang phàn nàn về những sai trái trong giáo hội và sự nhũng nhiễu của chính quyền, hoặc than khóc cho cái chết của một nhân vật lừng lẫy nào đó — để rồi một khi nhà thơ đã gọi người ấy là kẻ chăn cừu, anh ta chẳng còn phải nhọc công gì nữa, mà có thể khiến mây phải khóc, hoa huệ phải héo tàn, và những con cừu phải cúi đầu, chẳng cần đến nghệ thuật hay học thức, thiên tài hay nghiên cứu.

Một trong những nét tính cách mà Claudian gán cho người nhà quê của ông là anh ta tính thời gian không bằng triều đại các vị chấp chính quan, mà bằng các mùa gặt hái. Những ai trải qua những ngày tháng ở chốn ẩn dật cách xa các trung tâm thương trường luôn là những kẻ ít có khả năng để cho trí tưởng tượng bị cuốn vào việc công.

Sự dễ dãi trong việc xử lý các hành động hoặc sự kiện theo phong cách điền viên đã xúi giục nhiều nhà văn — những người đáng ra phải có phán đoán chín chắn hơn — đưa nỗi buồn hoặc niềm vui mà hoàn cảnh đòi hỏi vào miệng của Daphne hay Thyrsis; và vì một sự phi lý tất yếu sẽ mở đường cho những sự phi lý khác, họ đã viết với sự bất chấp hoàn toàn cả đời sống lẫn tự nhiên, làm đầy các tác phẩm của mình bằng những điển tích thần thoại, những câu chuyện hư cấu phi lý, và những tình cảm mà cả cảm xúc lẫn lý trí đều không thể sai khiến, kể từ sau khi tôn giáo tạo ra sự thay đổi trong toàn bộ hệ thống của thế giới.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.