Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 869 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
No. 66. Thứ Bảy, Ngày 3 Tháng 11 Năm 1750.

❊ ❊ ❊

——Pauci dignoscere possunt

Vera bona, atque illis multum diversa, remotâ

Erroris nebula.

Juv. Sat. x. 2.

——How few

Know their own good; or, knowing it, pursue!

How void of reason are our hopes and fears!

Dryden.

Sự lầm lạc trong những ước vọng và theo đuổi của con người từ xưa đến nay vẫn luôn là một đề tài quen thuộc cho tiếng cười châm biếm và những bài tụng ca thế sự, bị đem ra giễu cợt và than thở qua bao thế hệ; cho đến nỗi có lẽ sự lặp lại vô ích của những lời phàn nàn và khiển trách ấy giờ đây cũng xứng đáng được xếp vào hàng những điều đáng chê trách và phàn nàn.

Một vài bậc thầy giáo huấn nhân loại ấy đã không bằng lòng với việc kiềm chế sự bộc phát của đam mê hay cắt tỉa bớt sự nảy nở quá đà của ham muốn, mà còn mưu toan tiêu diệt tận gốc rễ lẫn cành lá; không chỉ giam hãm tâm trí trong những giới hạn, mà còn muốn gột rửa nó vĩnh viễn trong sự tĩnh lặng chết chóc. Họ đã dùng lý trí và tài hùng biện của mình để thuyết phục chúng ta rằng chẳng có gì đáng để một người khôn ngoan mong mỏi, coi mọi điều tốt đẹp lẫn xấu xa ở trần gian này đều chỉ là vô nghĩa, và xếp nỗi sợ đau đớn cùng lòng yêu mến sự sống vào hàng những lầm tưởng của kẻ phàm phu.

Nỗi bất hạnh của một kẻ thắng trận trong tranh luận hầu như luôn là việc hắn tự hủy hoại uy quyền của chính mình vì đòi hỏi quá nhiều hệ quả, hoặc đẩy luận điểm của mình lan man đến một giới hạn không thể thủ nổi. Khi chúng ta đã nung nấu lòng nhiệt thành cho một chính nghĩa và khơi dậy sự tự tin bằng thành công, chúng ta tự nhiên có xu hướng đi theo vết xe đổ ấy trong suy luận, để xác lập thêm một chân lý phụ trợ nào đó, tháo gỡ một vướng mắc lân cận, rồi thâu tóm toàn bộ hệ thống của mình vào trong đó. Giống như một vị vua, trong cơn say chiếm đoạt, sẵn sàng bảo đảm cho chiến thắng đầu tiên bằng cách bành trướng thêm chiến thắng khác, chồng chất pháo đài này nối tiếp pháo đài khác, thành phố này tiếp nối thành phố khác, cho đến khi sự tuyệt vọng và thời cơ quay lưng đẩy kẻ thù chĩa mũi giáo vào ông, và ông đánh mất vinh quang cả một triều đại chỉ trong chớp mắt.

Các triết gia, sau khi giành được chiến thắng dễ dàng trước những ham muốn do chính chúng ta tự sinh ra và kết thúc trong một trạng thái hạnh phúc tưởng tượng nào đó vốn vô định và chẳng thể với tới, bỗng tiến hành những cuộc xâm lấn sâu hơn vào cõi lòng, và cuối cùng quay sang công kích cả các giác quan lẫn bản năng của chúng ta. Họ tiếp tục gây chiến với tự nhiên bằng thứ vũ khí mà chỉ sự ngu ngốc mới có thể khuất phục nổi; vì thế, họ đã đánh mất những chiến tích từ các cuộc giao tranh thuở trước, và không còn được nhìn nhận với lòng kính trọng hay nể vì nào nữa.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận một cách bất công rằng những con người ấy từng là những vị giám sát rất hữu ích, đã để lại nhiều minh chứng về một lý trí vững vàng, sự thấu triệt sâu sắc và óc quan sát tinh tế đối với các vấn đề của đời sống — mà nhiệm vụ của chúng ta hiện nay là gạn đục khơi trong, tách chúng ra khỏi lớp bọt bèo của một trí tưởng tượng sôi sục, để vận dụng một cách khôn ngoan cho chính mình. Họ đã chỉ ra rằng phần lớn các hoàn cảnh sống, vốn khơi gợi lòng ghen tị của kẻ nhát gan và đánh thức tham vọng của người dũng cảm, kỳ thực chỉ là những lớp vỏ bộc giả tạo của hạnh phúc; khi đã trở nên quen thuộc, chúng đánh mất đi sức mạnh làm say đắm lòng người. Và rằng những kẻ sung túc hay quyền quý nhất cũng chẳng có mấy lợi thế hơn so với một số phận thấp hèn và vô danh, nếu ta đem những hiểm nguy và nỗi âu lo của họ ra cân nhắc

đối trọng với xe ngựa, tiệc tùng và cung điện.

Thật tự nhiên khi bất kỳ kẻ phàm trần nào chưa được dạy dỗ cũng sẽ lẩm bẩm oán thán hoàn cảnh của mình; bởi vì giữa chốn khốn cùng chung của nhân gian, hắn chỉ cảm nhận được nỗi thống khổ của riêng mình mà không hề biết rằng chúng là điều phổ quát của cả giống loài. Do đó, dẫu hắn chẳng bớt đau đớn đi chút nào khi được cho biết rằng người khác cũng đang chịu chung nỗi dằn vặt, thì ít nhất hắn cũng được giải thoát khỏi sự cám dỗ cứ mãi đi tìm — thông qua những đổi thay không dứt — thứ sự bình yên vốn chẳng tìm thấy ở đâu; và dẫu căn bệnh của hắn vẫn tiếp diễn, hắn ít ra cũng tránh được hiểm họa làm trầm trọng thêm nó bằng những thứ thuốc chữa sai lầm.

Những sự thỏa mãn mà sự sung túc về tài sản, tầm với của quyền lực và đỉnh cao của danh vọng mang lại, theo bản chất của chúng, luôn bị giới hạn trong một số lượng vô cùng nhỏ bé. Cuộc đời của phần lớn nhân loại hẳn sẽ trôi đi trong những ước vọng viển vông và sự so sánh đầy cay đắng, nếu như dòng suối mát lành của triết học không rưới xuống tâm hồn ta, và nếu sự bất mãn của ta trước vẻ ngoài của một sự phân phối bất công không được xoa dịu và vỗ về.

Có lẽ từng có lúc, việc hạ mình đi vào đời sống thường nhật và cảnh báo nhân loại về thứ tham vọng vụn vặt mà chúng ta vẫn gọi là sự Phù phiếm bị xem là hạ thấp phẩm giá của các bậc thầy vĩ đại về đạo đức học; dẫu rằng đó vốn dĩ là một sứ mệnh chẳng hề kém phần xứng đáng đối với những chiếc râu dài nhất và vẻ nghiêm nghị thâm trầm nhất. Bởi vì dẫu cho những đam mê của những tâm hồn tiểu nhân, hoạt động ở những tầng lớp thấp kém, không làm thế giới ngập chìm trong biển máu và tàn hoang, hay không đánh dấu các thời kỳ lịch sử bằng những biến cố lớn lao, thì chúng vẫn ngày đêm đày đọa cõi lòng mà chúng bám rễ, gặm nhấm những kẻ ở trong tầm ảnh hưởng của chúng, phá hủy sự bình yên và đức hạnh thầm kín, đồng thời âm thầm xói mòn hạnh phúc của cả thế giới.

Khát vọng vươn lên sự xuất chúng là một điều đáng ngợi khen, nhưng rất thường xuyên bị dẫn đường sai lối. Chúng ta ngẫu nhiên rơi vào một tầng lớp nào đó trong xã hội, và chẳng cần tham khảo tự nhiên hay sự khôn ngoan, lại hạ quyết tâm chiếm lấy sự nể trọng của họ bằng chính những phẩm chất mà họ vô tình tôn sủng. Tôi từng quen biết một người vốn bị giảm thị lực nghiêm trọng, nhưng nhờ giao du nhiều với các bậc điền chủ nông thôn,

đã bị cuốn vào niềm đam mê không thể cưỡng lại đối với những thú vui chốn điền viên. Tham vọng lớn nhất của đời ông là bắn hạ chim muôn đang bay, thế nên ông đã dành trọn cả những ngày dài trong rừng để săn đuổi thú rừng — những con vật mà khi ông chưa kịp đến gần để nhìn rõ, tiếng bước chân của ông đã dọa cho hoảng sợ mà bay vụt đi mất.

Khi khát vọng hướng đến những mục tiêu không tạo ra sự cạnh tranh, nó có thể được nhìn nhận với một chút khoan dung; bởi vì dù vô ích hay ngớ ngẩn đến đâu, nó cũng không gây ra hậu quả xấu cho luân lý. Nhưng hầu hết những niềm vui hưởng của chúng ta đều mang lại giá trị nhờ tính độc quyền của việc sở hữu; và khi chúng bị đánh giá quá cao, chúng sẽ khơi mào cho những mưu mô hiểm độc, kích động sự đối đầu, căm ghét và phỉ báng. Cuộc tranh giành sự ưu ái và nổi bật giữa hai người đẹp thôn quê đôi khi cũng đủ cay cú và hằn học để lấp đầy lồng ngực họ bằng tất cả những thứ đam mê vốn thường chỉ được xem là lời nguyền của nghị viện, chiến trường và triều đình. Những vũ công cạnh tranh nhau trong một hội làng vô danh cũng có những phe phái và kẻ hậu thuẫn, mà sự hằn học dành cho nhau thường chẳng kém gì những kẻ đang mưu toan khuếch trương lợi ích cho các vị quân vương đối địch.

Chúng ta thường có thói quen xem những kẻ bị lôi kéo bởi sự bận tâm vô lý đối với những tài năng vặt vãnh là những kẻ phải chịu trách nhiệm cho mọi hệ quả từ sự ngu ngốc của chính họ, và là thủ phạm gây ra bất hạnh cho chính mình. Thế nhưng, có lẽ những kẻ mà chúng ta khinh miệt hoặc căm ghét ấy lại xứng đáng nhận được sự khoan dung nhiều hơn là những gì ta từng dành cho họ. Trước khi thả lỏng sự khắt khe của mình để phán xét bất kỳ lầm lỗi hay sai trái nào, chúng ta chắc chắn nên tự hỏi xem bản thân đã tiếp tay hoặc thúc đẩy nó đến mức nào. Chúng ta thấy hàng đám người tất bật theo đuổi sự giàu sang, dẫu phải đánh đổi cả sự khôn ngoan và đức hạnh; nhưng đồng thời, chúng ta cũng thấy phần còn lại của nhân loại đang tỏ ý tán thành hành vi ấy và khích lệ sự số ân hận của họ bằng cách trao cho sự giàu có thứ tôn kính và sùng bái mà chỉ sự khôn ngoan và đức hạnh mới xứng đáng nhận được. Chúng ta thấy phụ nữ khắp nơi đều vô cùng nhạy cảm về danh tiếng nhan sắc của mình, và thường nhìn với vẻ khinh miệt trước sự tỉ mỉ của họ khi chăm chút làn da, nỗ lực gìn giữ hoặc tô điểm thêm sắc hồng tuổi trẻ, sắp xếp từng món trang sức, uốn tóc thành những lọn xoăn, và

che chắn khuôn mặt khỏi thời tiết nắng gió. Chúng ta khuyên họ hãy quan tâm đến phần cao quý hơn bên trong con người, và nhắc nhở họ rằng tất cả những thủ pháp ấy chẳng hề bồi đắp thêm được bao nhiêu cho vẻ đẹp tâm hồn. Thế nhưng, đã bao giờ ta thấy sự đức hạnh hay tri thức của người phụ nữ đủ sức thu hút sự săn đón hoặc khơi ngợi ngọn lửa nhiệt thành như những gì nhan sắc tạo ra mỗi khi xuất hiện chưa? Và với niềm hy vọng nào, chúng ta lại có thể thuyết phục các quý cô rằng khoảng thời gian bỏ ra trước gương chỉ là sự hoài phí phù phiếm, khi mà từng khoảnh khắc trôi qua lại mang đến cho họ những minh chứng mới rằng: lợi ích của họ được thúc đẩy hiệu quả hơn nhiều bởi một chiếc nơ áo được cài khéo léo, so với cả chiến công hiển hách nhất của đức hạnh anh hùng?

Trong mọi biểu hiện của sự phù phiếm, ta sẽ luôn nhận ra rằng lỗi lầm cần phải được sẻ chia cho nhiều người hơn là chúng ta vẫn tưởng; tất cả những ai tôn sủng những điều vụn vặt bằng những lời ca tụng quá đà, hay xúi giục sự ganh đua vô bổ bằng những lời kích động đầy đố kỵ, đều phải được xem là những kẻ làm sai lệch lý trí và làm vẩn đục thế gian. Và vì mỗi con người đều có bổn phận phải thúc đẩy hạnh phúc cùng đức hạnh, anh ta nên thận trọng để không dẫn dắt lầm đường những tâm hồn nhẹ dạ, bằng cách tỏ ra quá đề cao những thứ vốn chẳng thể mang lại bất kỳ giá trị thực sự nào.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.