Illic matre carentibus,
Nơi ấy, mẹ hiền dượng mẫu chẳng hề hay
Dốc chén độc dược hại đàn con trẻ;
Vợ giàu sang không lấn lướt chồng, hay
Tin kẻ tình nhân bóng bẩy bội thề;
Hồi môn lớn chính là lòng đức hạnh
Của bậc sinh thành, cùng nết kính dâng,
Giữ trọn lời nguyền nghĩa phu thê.
Francis.
Không có nhận xét nào thường xuyên được đưa ra bởi những ai chuyên quan sát hạnh kiểm loài người hơn là việc hôn nhân, dẫu là mệnh lệnh của tự nhiên và là sự sắp đặt của Tạo hóa, lại rất thường là nguyên nhân của đau khổ; và rằng những kẻ bước vào chốn gông xiêm ấy hiếm khi có thể kìm lòng không bày tỏ sự hối hận của mình, cùng nỗi ganh tị với những ai nhờ may mắn hoặc sự cẩn trọng mà tránh được nó.
Nỗi bất hạnh chung này đã tạo dịp cho nhiều châm ngôn uyên bác vang lên giữa chốn thâm nghiêm, và những lời cay cay đắng đắng giữa chốn vui tươi; nhà đạo đức học lẫn nhà thơ trào phúng đều đã phô bày tài năng của mình về đề tài ấy; kẻ thì than khóc, người thì chế giễu; thế nhưng, vì nghệ thuật viết lách vốn chủ yếu là đặc ân của phái nam, nên lời trách cứ rằng thế gian khốn khổ luôn bị trút lên đầu phụ nữ, và cả người nghiêm nghị lẫn kẻ vui đùa đều tự cho mình quyền kết luận bằng những lời than vãn đầy hùng biện, hoặc những lời chỉ trích châm biếm về sự dại dột hay thói thay lòng, lòng tham vọng hay sự tàn nhẫn, tính hoang phí hay dục vọng của phái yếu.
Dẫn dắt bởi từng ấy tấm gương, và thôi thúc bởi phần trách nhiệm của mình trong lợi ích chung, đôi khi tôi mạo hiểm nhìn nhận nỗi khổ đau phổ quát này, sau khi đã cố gắng gột bỏ mọi thiên vị trong tim, tự đặt mình như một thực thể trung lập giữa hai giới – những người với tiếng kêu than đều được trút ra từ cả hai phía bằng tất cả sự mãnh liệt của nỗi thống khổ, vẻ tự tin rành rành của công lý, và niềm phẫn nộ của đức hạnh bị tổn thương, thiết nghĩ đều đáng được quan tâm như nhau. Quả thực, phái nam nhờ ưu thế bút lực đã có thể thu thập bằng chứng qua nhiều thế kỷ, gây dựng những thành kiến có lợi cho mình thông qua lời chứng đáng kính của các triết gia, sử gia và thi sĩ; nhưng những lời biện hộ của các quý bà lại khơi gợi những cảm xúc có sức mạnh chi phối mãnh liệt hơn lòng kính trọng dành cho cổ đại. Nếu họ không có những tên tuổi lớn đứng về phía mình, họ lại có những lập luận vững chắc hơn: chẳng ích gì khi đem Socrates hay Euripides ra đối chọi lại những tiếng thở dài của sự dịu dàng và giọt nước mắt của sắc đẹp. Vị quan tòa lạnh lùng và bất khuất nhất chí ít cũng phải đứng giữa thế lực cân bằng mà ngập ngừng, tựa như Lucan từng bối rối không biết phân xử ra sao trong vụ án mà thần linh đứng một bên còn Cato đứng bên kia.
Nhưng tôi, kẻ đã lâu ngày nghiên cứu triết lý khắc khổ và trừu tượng nhất, giờ đây trong độ tuổi chín muồi điềm tĩnh của cuộc đời, đã đạt được khả năng làm chủ các dục vọng của mình đến mức có thể lắng nghe tiếng la hét của bất kỳ giới nào mà không hề bén lửa từ những kẻ thốt ra chúng. Bởi tôi đã nhận ra, qua trải nghiệm lâu dài, rằng một người đôi khi nổi giận với vợ, nhưng thực chất là vì tình nhân đã làm họ phật ý; còn một quý bà thì phàn nàn về sự tàn nhẫn của chồng, trong khi kẻ thù duy nhất của nàng lại là những ván bài xui xẻo. Tôi không còn để bản thân bị lừa phỉnh bởi những lời thề thốt ở phía này, hay những cơn hờn dỗi ở phía kia; cũng chẳng khi nào thấy người chồng vội vã chạy ra quán rượu và người vợ lui về phòng riêng mà hoàn toàn đinh ninh rằng họ bị xô đẩy bởi nỗi khốn khổ của mình; bởi đôi khi tôi có lý do để tin rằng, mục đích của họ không hẳn là xoa dịu nỗi buồn, mà là để tiếp lửa cho cơn giận dữ. Dù sao đi nữa, dẫu những lời buộc tội cụ thể có ít được tin đến đâu, sự tích tụ chung của những lời cáo buộc ấy cũng cho thấy với bằng chứng quá rõ ràng rằng các cặp vợ chồng hiếm khi gia tăng được hạnh phúc; và do đó, thiết tưởng thật phải lẽ khi xét xem qua những ngả đường nào mà lắm tai ương đến thế đã len lỏi vào cõi đời. Với mục đích ấy, tôi đã điểm lại cuộc đời của những người bạn từng kém may mắn nhất trong các khế ước lứa đôi, và chăm chú suy ngẫm xem những động cơ nào đã xui giục họ kết hôn, cùng những nguyên tắc nào đã chi phối sự lựa chọn của họ.
Một trong những người quen đầu tiên của tôi quyết định từ bỏ cảnh độc thân lang bạt, thiếu suy nghĩ là Prudentius, một người chậm chạp về trí tuệ, nhưng không thiếu kiến thức hay sự phán đoán trong những vấn đề mà anh ta có đủ thời gian để cân nhắc từng bước trước khi quyết định. Bất cứ khi nào chúng tôi gặp nhau ở quán rượu, việc của anh ta là sắp xếp kế hoạch ăn uống, ngả giá với đầu bếp, và báo cho chúng tôi hay khi nào chúng ta đã gọi lượng rượu đúng với số tiền dự tính ban đầu. Nhà suy ngẫm nghiêm cẩn này đã nhận ra qua sự chiêm nghiệm sâu sắc rằng một người chẳng hề thiệt thòi khi kết hôn sớm, dẫu cho anh ta có tự bằng lòng với một số hồi môn nhỏ hơn; bởi khi tính toán chính xác giá trị của các khoản niên kim, anh ta thấy rằng xét đến sự sụt giảm liên tục của giá trị cuộc sống, cùng với khả năng suy giảm của lãi suất tiền bạc, thì việc có mười nghìn bảng ở tuổi hai mươi hai cũng chẳng tệ hơn một gia tài lớn hơn nhiều ở tuổi ba mươi; vì như anh ta nói, có rất nhiều cơ hội làm gia tăng tiền bạc xuất hiện, mà nếu một người bỏ lỡ, anh ta có thể không bao giờ lấy lại được nữa.
Tràn ngập những suy ngẫm ấy, anh ta đảo mắt nhìn quanh, không phải để tìm kiếm sắc đẹp hay sự thanh tao, phẩm giá hay sự hiểu biết, mà là tìm một người phụ nữ có mười nghìn bảng. Tìm một người phụ nữ như thế ở một vùng giàu có trong vương quốc không phải là điều quá khó khăn; và bằng cách khéo léo xoay sở với người cha của nàng — kẻ có tham vọng biến con gái thành một quý bà — bạn tôi đã cưới được nàng, như anh ta khoe với chúng tôi trong niềm tin tưởng hai ngày sau lễ cưới, với một khoản tiền định cư ít hơn bảy mươi ba bảng một năm so với số tiền mà gia tài của nàng đáng lẽ có thể đòi hỏi, và ít hơn số tiền mà chính anh ta sẽ sẵn lòng bỏ ra nếu đám ngốc ấy đủ khôn ngoan để trì hoãn cuộc ngả giá.
Thế là, vừa đắc ý vì sự thông tuệ của bản thân vừa sung sướng vì gia tài được gia tăng, anh ta đưa Furia về nhà riêng — nơi mà từ đó về sau anh ta chưa từng tận hưởng lấy một giờ hạnh phúc. Bởi Furia là một ả đàn bà nghèo nàn trí tuệ, tính tình hung hăng, giọng nói lanh lảnh và học thức thấp kém, chẳng có chút ý niệm nào về hạnh phúc ngoài việc ăn uống và đếm tiền. Furia là một mụ đàn bà đanh đá. Họ đồng lòng trong ham muốn làm giàu, chỉ khác một điều là Prudentius muốn giàu lên nhờ đầu tư, còn Furia thì nhờ tằn tiện. Prudentius sẵn sàng mạo hiểm đồng tiền với những rủi ro nghiêng nhiều về phần có lợi cho mình; nhưng Furia, với sự khôn ngoan vô cùng khi nhận ra rằng những gì họ đang có, chừng nào còn giữ thì vẫn là của họ, liền cho rằng mọi sự buôn bán đều là mối hiểm họa quá lớn, và chủ trương đem cho vay với lãi suất thấp cùng vật thế chấp chắc chắn. Dù vậy, Prudentius vẫn liều lĩnh bảo hiểm cho một con tàu với cái giá vô lý, nhưng chẳng may mất trắng số tiền ấy, liền bị những tiếng la hét của vợ hành hạ đến mức chẳng dám thử nghiệm lần thứ hai. Giờ đây, anh ta đã lủi thủi suốt bốn mươi bảy năm dưới quyền điều khiển của Furia — kẻ từ sau vận rủi của chồng chưa từng gọi anh ta bằng cái tên nào khác ngoài danh xưng "gã thợ bảo hiểm".
Người tiếp theo trong hội của chúng tôi bước chân vào hôn nhân là Florentius. Anh ta tình cờ nhìn thấy Zephyretta trên một cỗ xe ngựa tại trường đua, nhảy múa với nàng vào ban đêm, được củng cố thêm ngọn lửa nhiệt tình ban đầu, sang sáng hôm sau liền đến thăm và bày tỏ lòng ái mộ. Florentius không đủ vốn hiểu biết sự đời để phân biệt giữa vẻ xập xòe của thói đưa tình với sự sắc sảo của trí tuệ, hay giữa nụ cười mời gọi với nụ cười vui tươi. Anh ta nhanh chóng bừng tỉnh khỏi cơn mê đắm khi nhận ra rằng niềm vui của mình chỉ là niềm vui trong một ngày. Zephyretta chỉ trong vòng bốn mươi tư giờ đã tiêu sạch vốn liếng đối đáp, diễn hết vòng tròn mấy điệu bộ kiêu kỳ, và chẳng còn gì để dành cho anh ngoài sự tẻ nhạt ngây ngô, cũng như chẳng còn gì cho chính nàng ngoài việc áp dụng những chiêu trò ấy lên những người đàn ông mới.
Melissus là một người có tài, biết cách tận hưởng và nâng tầm cuộc sống. Anh ta từng trải qua đủ mọi khung cảnh vui tươi với sự dửng dưng và điềm tĩnh vốn có ở những ai mang trong tầm ngắm những mục tiêu cao cả và tao nhã hơn. Về quê nghỉ hè ở một ngôi làng ít người lui tới, anh ta tình cờ trọ cùng một nhà với Ianthe, và không thể tránh khỏi việc kết thân — điều mà sự thông minh và tao nhã của nàng nhanh chóng mời gọi anh vun đắp. Chẳng có cơ hội giao du với ai khác, họ luôn quấn quýt bên nhau; và vì những niềm vui họ có đều nhờ vào đối phương, họ bắt đầu quên mất rằng từng có niềm vui nào được tận hưởng trước khi gặp nhau. Melissus, từ chỗ thích thú bầu bạn với nàng, nhanh chóngâm ỉ cảm thấy bất an khi vắng bóng nàng; và sau khi đã hoàn toàn tin tưởng vào sức mạnh trí tuệ của Ianthe, đồng thời nhận thấy, theo tưởng tượng của anh, một sự tương hợp về tính cách cho thấy họ sinh ra là dành cho nhau, anh đã ngỏ lời yêu đương, sau một thời gian theo đuổi không lâu liền cưới được nàng làm vợ, rồi hân hoan đưa nàng về kinh đô vào mùa đông năm ấy.
Giờ thì cơn bất hạnh của họ bắt đầu. Melissus chỉ mới nhìn thấy nàng trong một khung cảnh duy nhất, nơi không có sự đa dạng của các đối tượng để khơi gợi những ham muốn trái ngược. Cả hai từng yêu chuộng sự cô tịch và chiêm nghiệm khi chẳng có gì ngoài sự cô tịch và chiêm nghiệm để mà yêu; nhưng khi bước chân vào đời sống công cộng, Ianthe bộc lộ những bản tính mà sự tình cờ thay vì thói đạo đức giả đã che giấu bấy lâu. Quả thực, nàng không phải là không có khả năng tư duy, nhưng lại hoàn toàn biếng nhác phát huy khả năng ấy bất cứ khi nào sự vui tươi hay vẻ xa hoa lướt qua trí tưởng tượng của nàng. Nàng tiêu pha hoang phí cho các cuộc vui chơi, bạo liệt trong những cơn tham đắm, khát khao khoái lạc đến vô độ — dẫu điều đó nguy hại nhường nào đến tiếng tăm của mình — và luôn hân hoan săn lùng sự tán dương từ bất cứ ai ban phát. Đây chính là người vợ mà Melissus — nhà triết học — đã tìm thấy chốn điền viên, và là người mà anh hằng trông đợi sẽ làm tri kỷ trong nghiên cứu, cùng sẻ chia trợ lực cho đức hạnh của mình.
Prosapius, sau cái chết của người em trai, để dòng họ không bị tuyệt dệt, đã cưới người quản gia của mình, và từ đó đến nay vẫn luôn than thở với bạn bè rằng những ý nghĩ thấp kém đã tiêm nhiễm vào đầu lũ trẻ, rằng anh ta cảm thấy xấu hổ khi ngồi vào bàn ăn của chính mình, và ngôi nhà trở nên ngột ngạt vì thiếu vắng những bạn đồng hành xứng tầm.
Avaro, chủ nhân của một gia tài rất lớn, đã lấy một người phụ nữ tai tiếng được giới thiệu bởi một người chú giàu có — kẻ đặt điều kiện cuộc hôn nhân đó là chiếc vé để anh ta được thừa kế gia tài. Giờ đây Avaro ngỡ ngàng nhận ra rằng gia tài của chính anh, của vợ anh và của người chú vẫn không đủ để mang lại cho anh niềm hạnh phúc vốn chỉ có thể tìm thấy nơi một người phụ nữ đức hạnh.
Tôi dự định sẽ bàn luận trong nhiều bài viết nữa về điều khoản quan trọng này của cuộc sống, và do đó sẽ không đưa ra thêm lời bình phẩm nào về những câu chuyện này, ngoại trừ việc tất cả những ai tôi vừa nhắc đến đều không thể chạm tay tới hạnh phúc, chỉ vì thiếu mất sự thấu đáo rằng hôn nhân chính là sợi dây liên kết khắt khe nhất của tình bằng hữu vĩnh cửu; rằng chẳng thể có tình bằng hữu nào nếu thiếu đi sự tin tưởng, và chẳng có lòng tin nào nếu thiếu vẹn toàn sự chính trực; và rằng kẻ nào đem dâng hiến cho sắc đẹp, sự giàu sang hay phong thái tao nhã thứ tình cảm vốn chỉ dành riêng cho đức hạnh và lòng kính Chúa, kẻ ấy tất phải chuốc lấy nỗi lầm than.