Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 930 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Số 14. Thứ Bảy, Ngày 5 Tháng 5 Năm 1750.

❊ ❊ ❊

——Nil fuit unquam

Sic impar sibi——

Hor. lib. i. Sat. iii. 18.

Quả thật chưa từng thấy tạo vật nào kỳ lạ đến thế.

Francis.

Trong vô số những mâu thuẫn do sự lầm lạc sinh ra hoặc do sự yếu đuối dung dưỡng trong tâm trí con người, người ta thường nhận thấy một sự trái ngược rõ rệt và nổi bật giữa cuộc đời của một tác giả và các trước tác của ông; và Milton, trong một bức thư gửi cho một học giả từng đến thăm ông, đã rất có lý khi tự chúc mừng bản thân vì ý thức được rằng mình sống xứng đáng với danh tiếng của chính mình, và đã gìn giữ được trong một cuộc gặp gỡ riêng tư, thân mật ấy cái uy tín mà các tác phẩm của ông đã mang lại.

Những ai vì vẻ ngoài của đức hạnh, hoặc vì minh chứng của thiên tài, mà bị cám dỗ muốn tìm hiểu gần hơn về người viết mà họ tìm thấy trong các tác phẩm, thực sự đã nhiều lần có lý do để hối hận vì sự tò mò của mình; cái bong bóng lấp lánh trước mắt họ bỗng biến thành dòng nước tầm thường khi chạm vào; ảo ảnh về sự hoàn hảo đã tan biến khi họ muốn ôm nó vào lòng. Họ đã đánh mất niềm vui tưởng tượng xem bản chất con người có thể được nâng cao đến mức nào, và có lẽ, cảm thấy ít muốn nhọc nhằn leo lên những dốc cao của đức hạnh hơn, khi họ quan sát thấy những kẻ có vẻ khả năng nhất trong việc chỉ đường lại la cà ở phía dưới, hoặc vì sợ hãi nhọc nhằn, hoặc vì hoài nghi phần thưởng.

Từ lâu đã là thói quen của các vị quân chủ phương Đông là ẩn mình trong những khu vườn và cung điện, tránh xa cuộc trò chuyện với thần dân, và chỉ được biết đến qua các sắc lệnh của họ. Chính sách ấy cũng không kém phần cần thiết đối với người cầm bút cũng như đối với kẻ cầm quyền; bởi vì con người sẽ không sẵn lòng chịu đựng việc bị dạy bảo hơn là bị ra lệnh, bởi một kẻ được biết là có cùng những thói hư tật xấu và điểm yếu như chính họ. Một kẻ đột nhập bất ngờ vào phòng riêng của một nhà văn có lẽ sẽ cảm thấy phẫn nộ không kém gì vị quan nọ, sau khi đã lâu xin yết kiến Sardanapalus, lại thấy vị vua này không hề bàn chuyện luật pháp, tra xét oan khiên, hay sắp ân binh mã, mà lại bận rộn với những trò tiêu khiển nữ tính, và chỉ dẫn các cung nữ làm việc.

Tuy nhiên, không khó để hiểu rằng vì nhiều lý do, một người viết văn hay hơn là sống. Bởi vì không cần đi sâu vào những suy luận tinh tế, người ta có thể thấy việc lập kế hoạch bao giờ cũng dễ dàng hơn là thực hiện. Một người vạch ra những dự định sống cho mình trong trạng thái tách biệt và thảnh thơi, không bị cám dỗ bởi hy vọng, sự lôi kéo của tình cảm, sự nài nỉ của dục vọng, hay sự chán chường của sợ hãi, và anh ta cũng ở trong hoàn cảnh tương tự như kẻ dạy nghệ thuật hàng hải trên cạn, đối với người đó biển lúc nào cũng phẳng lặng và gió lúc nào cũng thuận chiều.

Các nhà toán học rất quen thuộc với sự khác biệt giữa khoa học thuần túy, vốn chỉ xoay quanh các ý tưởng, và việc ứng dụng các định luật của nó vào đời sống thực tế, nơi họ buộc phải chịu khuất phục trước sự bất hoàn toàn của vật chất và sự chi phối của tai ương. Do đó, trong các cuộc bàn luận về đạo đức, cần phải ghi nhớ rằng có rất nhiều trở ngại cản trở thực hành của chúng ta, vốn rất dễ nhường bước trước lý thuyết. Nhà lý luận chỉ gặp nguy cơ suy luận sai lầm; nhưng con người dấn thân vào cuộc đời, lại phải đối mặt với những đam mê của chính mình và của người khác, và bị vướng bận bởi muôn vàn sự bất tiện, làm anh ta rối trí bởi đủ loại xung động, và hoặc làm anh ta bối rối hoặc cản trở con đường của anh ta. Anh ta buộc phải hành động mà không kịp suy tính, và bắt buộc phải lựa chọn trước khi có thể xem xét: anh ta bị bất ngờ bởi những chuyển biến đột ngột của thời cuộc, và thay đổi sách lược theo những biểu hiện hời hợt; anh ta bị người khác dắt mũi, hoặc vì lợ biếng, hoặc vì nhút nhát; có lúc anh ta sợ phải biết điều gì là đúng, và có lúc lại thấy bạn bè hay kẻ thù chăm chăm lừa gạt mình.

Do đó, chúng ta không có gì phải ngạc nhiên khi hầu hết mọi người đều thất bại, giữa chốn hỗn độn, cạm bẫy và hiểm nguy, trong việc tuân thủ nhữngh giáo huấn mà họ đã đề ra trong sự cô độc, an toàn và tĩnh lặng, với một tâm hồn vô tư và sự tự do không bị cản trở. Đó là điều kiện của trạng thái hiện tại của chúng ta là nhìn thấy nhiều hơn những gì chúng ta có thể đạt tới; sự cảnh giác và cẩn trọng đúng đắn nhất không bao giờ có thể duy trì nổi một ngày duy nhất vô tội trọn vẹn, huống chi là những nỗ lực tột cùng của một tâm trí còn mang thân xác lại có thể vươn tới đỉnh cao của đức hạnh lý thuyết.

Tuy nhiên, việc đưa ra ý tưởng về sự hoàn hảo là cần thiết, để chúng ta có một mục tiêu mà những nỗ lực của mình hướng tới; và kẻ nào thiếu sót nhất trong các bổn phận của cuộc sống, cũng phần nào chuộc lại lỗi lầm của mình nếu hắn cảnh báo người khác khỏi những thói hư tật xấu của chính hắn, và ngăn chặn, bằng sự lành mạnh trong những lời răn dạy của hắn, sự lây lan từ tấm gương của hắn.

Không gì bất công hơn, dù là chuyện phổ biến, khi buộc tội đạo đức giả đối với kẻ bày tỏ lòng nhiệt thành với những đức hạnh mà hắn lơ là thực hành; vì hắn có thể thực sự bị thuyết phục về những lợi ích của việc chiến thắng các đam mê của mình, mà chưa giành được chiến thắng ấy, giống như một người có thể tin tưởng vào những lợi ích của một chuyến hải trình hoặc một chuyến đi, mà không có đủ lòng can đảm hoặc sự siêng năng để thực hiện nó, và vẫn có thể thành thật giới thiệu cho người khác những nỗ lực mà bản thân hắn bỏ bê.

Lợi ích mà phần đồi trụy của nhân loại có được trong việc tôi luyện bản thân chống lại mọi động lực cải thiện, đã khiến họ gán cho những mâu thuẫn này, khi chúng có thể được đưa ra chống lại chính nghĩa của đức hạnh, một sức nặng mà họ không bao giờ chấp nhận trong bất kỳ trường hợp nào khác. Họ thấy con người hành động trái với lợi ích của mình, mà không cho rằng họ không biết điều đó; những kẻ nhượng bộ trước sự bạo liệt bất chợt của đam mê, và từ bỏ những theo đuổi quan trọng nhất vì những niềm vui vụn vặt, không bị cho là đã thay đổi quan điểm hay tán thành hành vi của chính họ. Chỉ trong các vấn đề đạo đức hoặc tôn giáo, họ mới phán định tình cảm qua hành động, và buộc tội bất kỳ ai đang cố đánh lừa thiên hạ nếu các trước tác của người đó không được minh chứng bằng cuộc đời của họ. Họ không bao giờ cân nhắc rằng chính bản thân họ cũng lơ là hoặc thực hiện điều gì đó mỗi ngày trái với phán đoán đã định của mình, cũng không nhận ra rằng hạnh kiểm của những người biện hộ cho đức hạnh chẳng thể làm tăng hay giảm đi nghĩa vụ từ những lời răn của họ; lý lẽ chỉ có thể bị bác bỏ bằng lý lẽ, và bản thân lý lẽ luôn có sức nặng như nhau, dù nó có thuyết phục được kẻ đề ra nó hay không.

Tuy nhiên, vì thành kiến này, dù vô lý đến đâu, vẫn luôn có khả năng chiếm ưu thế, nên bổn phận của mọi người là phải cẩn trọng kẻo làm suy giảm hiệu quả của những lời giáo huấn của chính mình. Khi muốn giành được lòng tin của người khác, anh ta phải cho thấy rằng chính mình cũng tin điều đó; và khi anh ta giảng dạy sự phù hợp của đức hạnh bằng những lập luận của mình, anh ta phải, bằng tấm gương của chính mình, chứng minh tính khả thi của nó: Ít nhất thì điều này cũng có thể đòi hỏi ở anh ta, là anh ta sẽ không hành động tồi tệ hơn những người khác chỉ vì anh ta viết hay hơn, cũng không tưởng tượng rằng, nhờ công trạng của thiên tài, anh ta có thể đòi hỏi sự khoan dung vượt mức những người phàm ở tầng lớp thấp hơn, và được tha thứ vì sự thiếu thận trọng hay lơ là đức hạnh.

Bacon, trong tác phẩm Lịch sử những cơn gió, sau khi đưa ra cho trí tưởng tượng một điều gì đó đáng khao khát, thường đề xuất những lợi ích thấp hơn thay vào đó cho lý trí như là những điều có thể đạt được. Phương pháp tương tự đôi khi có thể được theo đuổi trong các nỗ lực đạo đức, điều mà triết gia này đã quan sát thấy trong các cuộc nghiên cứu tự nhiên; sau khi đã đặt sự xuất sắc tích cực và tuyệt đối trước mắt chúng ta, chúng ta có thể được dung thứ dẫu có tụt xuống mức đức hạnh khiêm nhường hơn, tuy nhiên vẫn cố gắng giữ vững mục tiêu trong tầm ngắm, và đấu tranh để không mất đi tấc đất nào, dẫu không thể giành thêm.

Người ta ghi chép lại rằng Sir Matthew Hale, trong một thời gian dài, đã che giấu việc ông dâng hiến bản thân cho những bổn phận tôn giáo ngặt nghèo hơn, sợ rằng bởi một hành động tội lỗi và đáng hổ thẹn nào đó, ông sẽ làm cho lòng đạo đức mang tiếng xấu. Vì lý do tương tự, sẽ là khôn ngoan nếu một nhà văn, người lo sợ rằng mình sẽ không củng cố được các châm ngôn của bản thân bằng nhân cách gia đình, hãy che giấu tên tuổi của mình, để không làm tổn hại đến chúng.

Quả thực, có rất nhiều người mà sự tò mò muốn hiểu biết gần gũi hơn về các nhà văn thành danh không phải bắt nguồn từ ý kiến cho rằng họ có khả năng cải thiện tri thức mà là để giải trí, và những người mong đợi ở họ không phải là những lập luận chống lại thói hư tật xấu, hay các bài luận về sự tiết độ hoặc công lý; mà là những áng văn tài tình, những lời phè phúng dí dỏm, hay ít nhất là những nhận xét sắc sảo, những sự phân biệt tinh tế, sự chính xác trong tình cảm và sự tao nhã trong ngôn từ.

Sự mong đợi này quả thực có vẻ hào nhoáng và hợp lý, thế nhưng, số phận của mọi hy vọng con người là nó rất thường xuyên bị tiêu tan, và những kẻ khơi gợi sự ngưỡng mộ qua sách vở lại gây sự khó chịu qua lối sống của họ. Một nhà văn phần lớn dành khoảng thời gian của cuộc đời trong sự tĩnh lặng của việc học hành, là quãng đời mà cung cách lẽ ra phải được làm mềm mại thành sự thoải mái và trau chuốt thành sự tao nhã; và khi ông đã đạt đủ kiến thức để được kính trọng, thì lại bỏ bê những hành vi nhỏ nhặt qua đó ông có thể làm vừa lòng người khác.

Khi bước vào đời, nếu tính tình ôn hòa và nhút nhát, ông sẽ tỏ ra rụt rè và hổ thẹn, vì ý thức được những khuyết điểm của mình; hoặc nếu sinh ra với tinh thần và quyết tâm, ông sẽ trở nên hung hăng và ngạo manc, từ ý thức về công trạng của mình; ông hoặc bị phân tâm bởi sự e sợ đám đông, không thể hồi tưởng lại những gì đã đọc và sắp xếp các lập luận của mình; hoặc ông trở nên nóng nảy và độc đoán, nhanh chóng phản bác và ngoan cố bảo vệ, bị tơi tả bởi chính sự bạo lực của mình và bối rối vì sự vội vã muốn giành phần thắng.

Vẻ đẹp của văn viết và của đàm thoại thuộc những loại khác nhau, và mặc dù kẻ xuất sắc trong lĩnh vực này có thể, nếu có cơ hội và sự chuyên cần, cũng đạt được thành công tương tự ở lĩnh vực kia, nhưng cũng như có nhiều người làm vừa lòng người khác bằng những lời nói ứng khẩu, dẫu hoàn toàn mù tịt về phương pháp chuẩn xác hơn và những vẻ đẹp nhọc nhằn hơn mà tác phẩm đòi hỏi; thì việc những người hoàn toàn quen thuộc với các công trình nghiên cứu lại có thể thiếu đi sự nhạy bén trong nhận thức và sự phong phú về ngôn ngữ, vốn luôn cần thiết cho việc giải trí qua đàm thoại, là điều rất có thể xảy ra.

Họ có thể thiếu sự khéo léo để nắm bắt những gợi ý mà cuộc trò chuyện mang lại nhằm khoe ra những hiểu biết đặc biệt của mình, hoặc họ có thể thiếu thốn chất liệu về các chủ đề thông thường, đến mức những bài diễn thuyết không mang tính chuyên môn văn chương cứ thế lướt qua họ như những thể đồng nhất khác loài, mà không cho phép những ý niệm của họ hòa lẫn vào dòng lưu thông.

Sự chuyển đổi từ cuốn sách của một tác giả sang cuộc trò chuyện với ông ta quá thường xuyên giống như việc bước vào một thành phố lớn, sau khi nhìn ngắm từ đằng xa. Từ xa, chúng ta chẳng thấy gì ngoài những chóp đỉnh đền đài và những tháp canh cung điện, và tưởng tượng đó là nơi ở của sự lộng lẫy, tráng lệ và nguy nga; nhưng khi đã bước qua các cổng thành, chúng ta lại thấy nó rối rắm với những con hẻm chật hẹp, nhơ nhớp bởi những căn lúp xúp đáng khinh, vướng víu bởi những chướng ngại vật, và mờ mịt trong khói bụi.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.