Φειδεο των κτεανων.
Epigram. Vet.
Hãy tiết kiệm tài sản của mình.
Trong số những nỗi bất hạnh của đời người, hiếm có điều nào lại khiến người ta e sợ nói chung như cảnh nghèo đói. Mọi dạng đau khổ khác đều có thể dễ dàng bị lãng quên bởi những ai không hay để cho những ưu tư hiện tại làm phiền lòng suy nghĩ của mình, bởi vì chúng không phải lúc nào cũng đè nặng lên tầm mắt họ; thế nhưng, thật không thể trải qua dù chỉ một ngày hay một giờ nơi chốn đông người mà lại không thấy cảnh túng thiếu phải phơi bày ra biết bao sự khinh miệt, thờ ơ và lăng mạ; và ở mức độ cùng cực nhất, là đói khát và rách rưới; là những tổn thương mà mọi xúc cảm đều phải nổi giận chống lại, là những thiếu thốn mà tự nhiên chẳng tài nào chịu nổi.
Chống lại những tai ương khác, trái tim con người thường được tôi luyện bởi những quan niệm đúng đắn hoặc sai lầm về phẩm giá và danh dự: thế nên ta thấy mọi loại hiểm nguy đều được đón nhận một cách sẵn lòng, bởi vì lòng dũng cảm dẫu vì chính nghĩa hay phi nghĩa thì chưa bao giờ thiếu vắng những lời ca tụng và tán dương. Nhưng trước viễn cảnh nghèo đói, chẳng có gì ngoài sự u ám và sầu muộn; tâm trí và thể xác cùng nhau chịu đựng; những khổ đau của nó chẳng mang lại chút chừng mực xoa dịu nào; đó là một trạng thái mà ở đó mọi đức hạnh đều bị che mờ, và chẳng có lối hành xử nào tránh khỏi sự quở trách: một trạng thái mà sự vui vẻ là vô cảm, sự chán nản là ủ dột, nơi mà nhọc nhằn chẳng đem lại chút vinh quang, và lao động chẳng có phần thưởng.
Về những tai ương này, dường như không thiếu sự nhận thức chung; chúng ta nghe thấy tiếng ồn ào của thương mại ở khắp mọi nơi, và thấy đường phố tấp nập những đám đông vô số kể, với gương mặt bị bao phủ bởi lo âu, và những bước chân bị thúc giục bởi sự vội vã, chẳng vì động cơ nào khác ngoài hy vọng vụ lợi; và cả thế giới bị cuốn vào guồng quay bởi khát khao giàu có — thứ vốn chủ yếu có giá trị ở chỗ giúp ta tránh khỏi nghèo đói; bởi vì nó hữu ích cho việc phòng thủ hơn là chiếm đoạt, và chẳng phải có khả năng mang lại điều tốt đẹp nhiều bằng việc loại trừ điều xấu xa.
Tuy nhiên, vẫn luôn có những kẻ mà đam mê hoặc sự dại dột dẫn dắt họ đến với một lối hành xử trái ngược với những châm ngôn và thực tiễn chung của nhân loại; những kẻ dường như lao vào cảnh nghèo đói với cùng một niềm háo hức mà người khác dùng để tránh xa nó, những kẻ chứng kiến nguồn thu nhập của mình cạn kiệt từng giờ, và cơ nghiệp thừa kế từ tổ tiên đang mục nát dần, mà chẳng có đủ quyết tâm để thay đổi con đường sống của bản thân; những kẻ cứ kiên gan chống lại mọi lời can ngăn, và lao về phía trước với tốc độ chóng mặt, dẫu họ nhìn thấy trước mặt là vực thẳm của sự hủy diệt.
Mục đích của tôi trong bài viết này không phải để quở trách những kẻ đang tự hủy hoại gia tài của mình bằng những kế hoạch xây dựng cung điện và vườn tược tốn kém, những kẻ thực hiện chúng với chính sự kiêu căng đã thúc đẩy họ bắt đầu, khi họ lựa chọn — cũng như trong hàng ngàn trường hợp khác — thảm họa xa xôi hơn là thảm họa nhẹ nhàng hơn, và trì hoãn sự hổ thẹn của việc hối hận cho đến khi họ gánh chịu những đau khổ của cảnh túng quẫn. Những kẻ mà tôi hướng đến những lời răn đày này chính là những kẻ vô tâm, tắc trách và phóng đãng; những kẻ vốn dĩ bởi thói hư tật xấu của bản thân hoặc bởi sự dụ dỗ của những kẻ bạn đồng hành mê hoặc, đã sa vào những thói quen tiêu xoa quá đà, và đã quen sống trong một vòng luẩn quẩn của những cuộc vui vượt quá khả năng của mình, nay chẳng còn chút sức lực nào để tự dứt ra khỏi những bùa phép của thói quen, tìm cách né tránh suy nghĩ vì họ biết nó sẽ mang lại đau đớn, và cứ tiếp tục từ ngày này qua ngày khác, từ tháng này qua tháng nọ, tiêu xoa trước cả nguồn thu nhập của mình, để rồi mỗi giờ lại lún sâu hơn vào cái vực thẳm của nạn cho vay nặng lãi và tống tiền.
Sự dại dột này ít có lý do để được thương hại, bởi vì nó không thể bị quy cho sự bộc phát của một cơn giận dữ bất chợt; và hiểm họa mà nó gây ra cũng không thể được giảm nhẹ như thể là hậu quả của một hành động đơn lẻ nào đó, vốn có thể bị thúc đẩy bởi cơn thịnh nộ hoặc ham muốn trước khi kịp có thời gian cầu cứu lý trí. Những con người này đang tiến dần đến sự khốn cùng bằng những bước tiếp cận nhẹ nhàng, và tự hủy diệt chính mình, không phải bằng một đòn chí mạng — một khi đã giáng xuống thì chẳng thể nào rút lại được — mà bằng một liều thuốc độc chậm chạp, được lặp lại mỗi giờ và kiên quyết duy trì.
Cách hành xử này vô lý đến mức khi được soi xét dưới con mắt vô tư của phán đoán lý trí, chẳng có gì ngoài trải nghiệm thực tế mới có thể minh chứng cho tính khả thi của nó; thế nhưng, dẫu có vô lý cách mấy, sự sụp tụt bất ngờ của một số gia đình và sự phất lên bất ngờ của những gia đình khác vẫn chứng minh rằng nó rất phổ biến, và mỗi năm đều chứng kiến vô số kẻ khốn cùng bị xô đẩy đến chỗ khinh miệt và túng thiếu, bởi những sự hy sinh đắt đỏ của họ cho lạc thú và sự hão huyền.
Đó là số phận của hầu hết mọi niềm đam mê, khi nó vượt qua những ranh giới mà tự nhiên đã vạch ra, đó là tự triệt tiêu mục đích của chính mình. Quá nhiều sự cuồng nộ sẽ ngăn cản chiến binh khỏi sự thận trọng, quá nhiều lòng ham hố lợi lộc sẽ tổn hại đến uy tín của người buôn bán, quá nhiều nhiệt huyết sẽ tước đi ở người đàn ông đang yêu vẻ tự nhiên trong cách ứng xử vốn làm các quý cô say đắm.
Thế nên sự hoang phí, dẫu được sai khiến bởi sự hão huyền và kích thích bởi dục vọng, rốt cuộc hiếm khi mang lại được sự tán dương hay niềm vui đích thực.
Nếu lời ca tụng được đánh giá một cách công bằng qua phẩm chất của những kẻ cất lời ca ngợi, thì kẻ tiêu hoang sẽ chẳng lấy làm thỏa mãn mấy với những lời tán dương mà hắn mua chuộc được. Bởi vì những kẻ đang cổ vũ hắn trong các cuộc mưu cầu ấy là ai, ngoài những gã trai trẻ, vô tâm và hư hỏng giống như hắn, hoàn toàn mù tịt về mọi điều mà sự khôn ngoan của các quốc gia đã đóng dấu son xuất sắc, và vừa thiếu thốn tri thức lại vừa trống rỗng đức hạnh? Lời hoang phí của hắn được ca tụng bởi ai, ngoài những kẻ khốn nạn coi hắn chỉ là công cụ phục vụ cho mục đích của chúng, những nàng Siren dụ dỗ hắn đến chỗ đắm tàu, và những gã Cyclops đang há hốc mồm chờ nuốt chửng hắn.
Bất kỳ người nào có tri thức hoặc đức hạnh đủ để ban cho ý kiến của mình một trọng lượng, đều nhìn với ánh mắt khinh miệt hoặc thương hại — chẳng có cái nào trong hai điều đó mang lại nhiều sự thỏa mãn cho lòng kiêu hãnh — đối với kẻ đã bị những kẻ dắt mối cho sự xa hoa lôi kéo vào vòng ảnh hưởng của chúng, và kẻ mà hắn thấy đang bị xé lẻ ra cho những bã vai phục vụ sự dại dột khác nhau, sắp sửa bị xé xác bởi những thợ may và kẻ buôn ngựa, chủ quán rượu và luật sư, những kẻ vừa cướp bóc vừa chế nhạo hắn, và những kẻ đang thầm đắc thắng trước sự yếu đuối của hắn, khi chúng bày ra những sự kích thích mới cho ham muốn của hắn, và thổi bùng những khát khao ấy bằng những lời tán dương giả tạo.
Đó chính là lời ca tụng được mua bằng sự phung phí. Ngay cả khi nó chưa bị phát hiện là giả dối, đó cũng chỉ là lời ca tụng từ những kẻ mà việc làm hài lòng họ là một sự hổ thẹn, và sự chân thành của họ đã bị vấy bẩn bởi lợi ích cá nhân; những con người sống bằng những cuộc ăn chơi đồi trụy do chính họ kích động, và những kẻ biết rằng bất cứ khi nào "học trò" của chúng trở nên khôn ngoan, chúng sẽ mất đi quyền lực. Thế nhưng, với những lời nịnh hót như thế, nếu chúng có thể kéo dài, thì những cơn thèm khát của sự hão huyền — vốn hiếm khi nào quá tinh tế — cũng có thể được thỏa mãn; thế nhưng thời gian vẫn luôn trôi mau đến cái khoảnh khắc mà chiến thắng này, dẫu nghèo nàn là thế, cũng sẽ tan biến, và khi những kẻ hiện đang vây quanh hắn với vẻ khép nép và những lời ca tụng, nịnh hót giữa đoàn tùy tùng của hắn và cổ vũ cho những cuộc trác táng của hắn, sẽ quay lại với hắn bằng thái độ xấc láo, và quở trách hắn vì những thói hư tật xấu do chính chúng nuôi dưỡng.
Và kẻ vung tay quá trán vì những khoản chi tiêu hão huyền hoặc đồi bại cũng chẳng có lấy chút tư cách nào để đòi hỏi mức độ vui sướng lớn lao hơn những kẻ khác. Để bất kỳ niềm hạnh phúc nào trở nên chân thật, điều cần thiết là chúng ta phải tin rằng nó sẽ kéo dài; bởi vì bất cứ thứ gì mà ta cho rằng mình đang đứng trước nguy cơ đánh mất, đều phải được tận hưởng trong sự lo âu và bứt rứt, và ta càng đặt nặng giá trị cho nó bao nhiêu, thì sự sở hữu hiện tại càng trở nên cay đắng bấy nhiêu. Vậy làm sao kẻ đó lại có thể bị ganh tỵ vì sự hạnh phúc của mình, khi hắn biết rằng sự kéo dài của nó là điều không thể trông đợi, và khi hắn ý thức được rằng một khoảng thời gian rất ngắn nữa thôi sẽ trao hắn vào cái kẹp kìm của cảnh nghèo đói — thứ sẽ càng khó bề chịu đựng hơn, khi hắn đã trót buông thả vào quá nhiều sự sa đọa, tung tăng trong sự dư dả lớn hơn, và nuông chiều những ham muốn của mình với sự phung phí nhiều hơn?
Hiển nhiên là sự tiết kiệm là điều cần thiết ngay cả để hoàn thiện niềm vui của việc tiêu xơ; bởi vì người ta thường có thể nhận xét về những kẻ vung tay tiêu xoa vượt quá số tiền mà họ biết chắc gia tài mình không cho phép, rằng trong những khoản chi tiêu vui vẻ nhất của họ, luôn ẩn hiện một vài bằng chứng của sự bất mãn và thiếu kiên nhẫn; họ hoặc là vung vãi với một thứ liều lĩnh hoang dại và vẻ phung phí gượng gạo, giống như những tên tội phạm thách thức giá treo cổ khi chúng không thể trốn thoát, hoặc là trả tiền với một sự lo âu cáu kỉnh, và vừa cố gắng tiêu xoa vô bổ vừa tìm cách tằn tiện keo kiệt: chẳng có lấy sự kiên quyết để từ chối những ham muốn của bản thân, cũng chẳng có can đảm để thỏa mãn chúng, họ lầm bầm phàn nàn về chính những niềm vui của mình, và tự tay chuốc độc vào chén rượu vui bằng sự ngẫm ngợi về cái giá phải trả.
Giữa những con người này, người ta thường nghe thấy tiếng la hét của sự vui vẻ phấn khích, nhưng rất hiếm khi tìm thấy sự tĩnh lặng của lòng hân hoan; họ kích động trí tưởng tượng của mình lên thành một thứ niềm vui hoan hỉ chớp nhoáng nhờ sự trợ giúp của rượu chè và trác táng, và coi việc làm tê liệt trí nhớ là nhiệm vụ hàng đầu của buổi đêm, đồng thời ru ngủ lý trí — thứ vốn luôn làm xáo trộn sự vui vẻ của họ và giục giã họ rút lui trước thảm họa.
Thế nhưng niềm thỏa mãn rách nát, nghèo nàn ấy chẳng kéo dài được bao lâu, và sẽ phải trả giá bằng một chuỗi dài những đau khổ và hối tiếc. Chẳng mấy chốc, chủ nợ trở nên mất kiên nhẫn, mẫu đất cuối cùng bị đem bán, những đam mê và ham muốn vẫn tiếp tục ngai vàng bạo chúa của chúng với những lời đòi hỏi không ngớt cho các nhu cầu quen thuộc, và phần đời còn lại trôi qua trong sự hối hận vô ích hoặc những khát khao bất lực.