Αι δ' ελπιδες βοσκουσι φυγαδας, ὡς λογος
Καλοις βλεπουσι γ' ομμασιν, μελλουσι δε.
Eurip. Phœn. 407.
Kẻ lưu vong, tục ngữ vẫn thường hay nói, sống nhờ hy vọng,
Hy vọng dối lừa vẫn vẽ ra những chân trời xa ngắm,vươn tới những tầm cao chẳng thể chạm vào.
Chẳng có tâm lý nào lại được con người ta nuôi dưỡng phổ biến như hy vọng: những đam mê khác chỉ bộc phát từng lúc trong những hoàn cảnh nhất định, hoặc vào từng giai đoạn của cuộc đời; thế nhưng hy vọng lại khởi đầu từ khoảnh khắc ta biết so sánh giữa thực tại và tiềm năng của bản thân, rồi đồng hành cùng ta qua mọi chặng đường, luôn thúc đẩy ta hướng tới những thành tựu mới, bày biện trước mắt ta những ân huệ ở chốn xa xôi, hứa hẹn đem lại sự xoa dịu nỗi đau hoặc nhân lên niềm hạnh phúc.
Hy vọng là điều cần thiết trong mọi hoàn cảnh. Khốn khổ của cảnh nghèo hèn, bệnh tật, giông tố cuộc đời hay ngục tù, nếu thiếu đi niềm an ủi này, ắt sẽ trở thành không thể chịu đựng nổi; và dường như ngay cả số phận sung túc nhất trên cõi đời này cũng chẳng thể giúp ta thoát khỏi nỗi khao khát thứ hồng ân phổ quát ấy; hay nói cách khác, cuộc đời dẫu có hội tụ đủ mọi ân sủng của tạo hóa và vận mệnh đi chăng nữa, thì vẫn sẽ trở nên khốn đốn biết bao nếu không được nâng niu và hân hoan bởi niềm mong mỏi về một cơ ngơi mới, một niềm vui hãy còn ở phía trước, nơi mọi ước nguyện cuối cùng được thỏa thuê và tâm hồn được lấp đầy trọn vẹn.
Thực ra, hy vọng rất đỗi phỉnh gạt, thường hứa hẹn những điều hiếm khi thành hiện thực; thế nhưng những lời hứa của nó lại trân quý hơn cả bổng lộc của vận mệnh, và nó hiếm khi làm ta thất vọng mà lại không đồng thời trấn an ta rằng sự chậm trễ ấy sẽ được đền bù bằng một món quà hậu hĩnh hơn.
Tôi đang mông lung suy ngẫm về cái xu hướng kỳ lạ khiến bất cứ ai cũng tự dối lòng mình ấy, đồng thời cân nhắc những lợi ích lẫn hiểm nguy phát sinh từ viễn cảnh tương lai tươi sáng đó, thì bỗng chốc chìm vào giấc ngủ, để rồi đột nhiên thấy mình lạc bước vào một khu vườn rộng lớn đến mức tầm mắt chẳng thể thấy đâu là điểm tận cùng. Mọi cảnh vật xung quanh tôi đều vui tươi và rạng rỡ, ngập tràn ánh nắng và đượm hương thơm ngát; mặt đất được tô điểm bởi muôn sắc hoa mùa xuân, và cả bản hợp ca của muôn loài chim muôn đang cất tiếng ca vang trong những lùm cây. Khi đã định thần lại sau những ngất ngây ban đầu, thứ cảm giác choáng ngợp bởi hoan lạc từng tạm thời khiến tôi mê muội, tôi bắt đầu quan sát một cách tường tận và kỹ lưỡng chốn bồng lai tiên cảnh này. Lúc ấy, tôi nhận ra rằng mình vẫn còn chờ đợi những niềm hạnh phúc cao cả hơn, và rằng cách chỗ tôi đứng không xa là những đóa hoa rực rỡ hơn, những dòng suối trong lành hơn, cùng những rặng cây cao vút hơn, nơi tiếng chim hót dẫu hãy còn thoảng qua cũng đủ đánh thức mọi âm điệu ngọt ngào nhất. Những tán cây xung quanh tôi xanh tươi và ngát hương hoa; nhưng tôi lại bị cám dỗ rời bỏ chúng khi nhìn thấy những chùm quả chín mọng như chỉ chực chờ được hái xuống. Thế rồi, tôi vội vã bước về phía trước, để rồi càng đi, sắc màu của cánh đồng càng phai nhạt dần theo mỗi bước chân tôi, trái cây rụng xuống trước khi tôi kịp chạm tay tới, đàn chim vẫn vừa bay vừa hót ở phía trước, và mặc cho tôi dốc sức rảo bước nhanh nhẩu đến nhường nào, tôi vẫn chỉ đang
chiêm ngưỡng những niềm vui mà mình chưa thể nào nắm bắt, những thứ dường như đang giễu cợt sự siêng năng của tôi và cứ lùi xa mãi mỗi khi tôi tiến bước.
Dẫu bối rối trước vô vàn những lần xoay vần giữa niềm vui và nỗi buồn, tôi vẫn kiên quyết tiến bước với niềm hy vọng rằng những niềm vui vụt bay ấy rồi sẽ có lúc bắt kịp. Cuối cùng, tôi nhìn thấy một đám đông vô kể đủ mọi lứa tuổi và giới tính, tất cả dường như đều chung hưởng một thứ hạnh phúc phổ quát nào đó; bởi vì gò má ai nấy đều ửng lên vẻ tự tin, và ánh mắt ai nấy đều ánh lên sự háo hức: thế nhưng, mỗi người lại có một niềm vui riêng tư và thầm kín nào đó, và rất ít người sẵn lòng chia sẻ dự định của mình hay mở rộng mối bận tâm ra ngoài bản thân họ. Phần lớn bọn họ, qua nhịp điệu di chuyển vội vã, có vẻ quá bận rộn để thỏa mãn sự tò mò của một kẻ lạ mặt, và do đó, tôi đành hài lòng đứng ngắm nhìn họ trong chốc lát mà không làm phiền bằng những câu hỏi rườm rà. Cuối cùng, tôi chú ý đến một lão ông đã già nua vì năm tháng, chẳng còn đủ sức chen chúc giữa dòng người; và do đó, cho rằng ông thảnh thơi hơn, tôi liền bắt chuyện: thế nhưng ông ta phắt ngang quay đi với vẻ giận dữ, bảo rằng chớ có làm phiền ông, bởi vì giờ khắc vĩ đại của sự chuyển hóa đã đến, khi mà thần Mercury sẽ mất đi đôi cánh và cảnh nô lệ sẽ chẳng còn phải cày sâu cuốc bẫm trong mỏ vàng nữa.
Tôi rời bỏ ông ta và thử bắt chuyện với một người khác, kẻ có phong thái dịu dàng và bước đi khoan thai mang lại cho tôi hy vọng về một sự đón tiếp niềm nở hơn; nhưng hắn ta cúi đầu chào thật thấp và bảo rằng chẳng có gì khiến hắn hạnh phúc hơn là cơ hội được phục vụ tôi, điều mà hiện tại hắn chẳng thể thiếu được, bởi vì chiếc ghế mà hắn đã kiên trì xin suốt hai mươi năm trời sắp sửa trống chỗ. Từ kẻ đó, tôi chuyển sang người kế tiếp, người đang vội vã rời đi để tiếp quản cơ ngơi của một người bác theo quy luật tự nhiên chắc chẳng sống được bao lâu nữa. Kẻ đi sau hắn thì đang chuẩn bị lặn xuống lòng đại dương để mò trâu báu bằng một cỗ chuông lặn phát minh mới; và một kẻ khác nữa thì đang cận kề ngày tìm ra kinh tuyến.
Bị từ chối ở bất cứ nơi nào tôi cất lời hỏi han, tôi bắt đầu nghĩ tốt nhất là nên thôi dò hỏi và thử xem sự quan sát của chính mình sẽ khám phá được những gì:
thế nhưng, khi nhìn thấy một thanh niên trẻ tuổi, vui vẻ và vô lo, tôi quyết định thử thêm một lần nữa, và được cho biết rằng mình đang đứng trong khu vườn của Hy vọng, người con gái của Lòng Khao Khát, và rằng tất cả những kẻ đang xô bồ chen chúc quanh tôi lúc này đều đang bị thôi thúc bởi những lời hứa hẹn của Hy vọng, đang vội vã chộp lấy những món quà mà nàng đang dang tay ban phát.
Tôi ngước nhìn lên và bắt gặp hình ảnh một nữ thần đang độ xuân thì ngự trên ngai vàng: xung quanh nàng bày biện đủ mọi bổng lộc của vận mệnh, và muôn vàn phước lành của cuộc đời được trải rộng ra trước mắt; gương mặt nàng mãi mãi rạng ngời tươi vui, và ai nấy đều tưởng rằng nụ cười mang tính bao dung và phổ quát ấy đang hướng về riêng mình, để rồi tự mãn trong sự ưu việt của bản thân so với những kẻ khác cũng từng nuôi dưỡng sự tự tin y hệt từ cùng một sự nhầm lẫn ấy.
Tôi bèn leo lên một gò đất cao, nơi tôi có thể thu vào tầm mắt một cách bao quát toàn bộ khung cảnh và điềm tĩnh hơn khi ngẫm nghĩ về cách ứng xử khác nhau của những đám đông đang lấp đầy nơi đây. Từ vị trí này, tôi nhận ra rằng lối vào khu vườn của Hy vọng có hai chiếc cổng, một cổng do Lý Trí canh giữ, và cổng kia do Tưởng Tượng cai quản. Lý Trí vốn cộc cằn và đa nghi, hiếm khi xoay chìa khóa mở ổ khóa nếu không qua hàng loạt những câu chất vấn và sự chần chừ lâu lắc; trong khi đó Tưởng Tượng lại là một nữ gác cổng tử tế và ôn hòa, nàng mở toang cánh cổng của mình và chào đón tất cả mọi người vào khu vực dưới quyền quản thúc của nàng một cách công bằng; thế là lối đi chật ních những kẻ hoặc là sợ hãi sự soi mói của Lý Trí, hoặc đã bị mụ ta từ chối thẳng thừng.
Từ cánh cổng của Lý Trí có một con đường dẫn đến ngai vàng của Hy vọng, đi qua một lối mòn gập ghềnh, trơn trượt và khúc khuỷu, gọi là Eo biển Khó khăn, nơi những kẻ bước vào với sự cho phép của người gác cổng đang nỗ lực leo lên. Thế nhưng, mặc dù họ đã dò dẫm con đường vô cùng cẩn thận trước khi bắt đầu đặt chân leo, và vạch ra từng chặng đường tiến bước của mình, họ vẫn thường xuyên vấp phải những chướng ngại vật bất ngờ, buộc phải khựng lại giữa chừng ở những nơi họ vốn đinh ninh rằng đường đi bằng phẳng và quang đãng. Hàng ngàn khúc mắc cản trở họ, hàng ngàn cú trượt chân đẩy họ lùi lại phía sau, và hàng ngàn cái bẫy chực chờ cản bước tiến. Những hiểm nguy đáng sợ biết bao,
và những lần ngã ngựa nhiều biết bao, khiến không ít kẻ phải quay đầu ngay từ lần thử sức đầu tiên, nhiều kẻ ngã quỵ giữa đàng, và chỉ có một số lượng vô cùng ít ỏi được tay của lòng Kiên Cường dẫn dắt lên tận đỉnh cao của Hy vọng. Trong số ít ỏi ấy, phần lớn sau khi đã giành được món quà mà Hy vọng từng hứa hẹn, lại cảm thấy hối tiếc vì sức lực bỏ ra quá lớn, và trong chính thành công ấy lại nếm trải nỗi thất vọng tràn trề; số còn lại rút lui cùng phần thưởng của mình và được Sự Khôn Ngoan dẫn lối đến những lùm cây của sự Thỏa Lòng.
Quay mặt về phía cánh cổng của Tưởng Tượng, tôi chẳng tìm thấy lối nào dẫn đến ngai vàng của Hy vọng; thế nhưng dẫu cho nàng có ngồi hiển hiện ngay trước tầm mắt và giơ cao những món quà với vẻ mời gọi đầy mê hoặc khiến bao trái ngực thổn thức, thì ngọn núi ở phía ấy lại dốc đứng đến mức không tài nào leo nổi, nhưng lại được xẻ rãnh và che bóng râm tinh vi đến nỗi chẳng ai nhận ra sự bất khả thi của việc leo lên, trái lại ai nấy đều tưởng rằng mình đã tìm ra một lối đi mà những kẻ khác hoàn toàn mù tịt. Quả thật, vô số mẹo mực đã được thử nghiệm bởi hội những kẻ siêng năng này, trong số đó có kẻ đang tự chế tạo cho mình những đôi cánh, kẻ khác thì loay hoay tìm cách vận hành chúng bằng cỗ máy chuyển động vĩnh cửu. Thế nhưng với tất cả mồ hôi nước mắt và mưu mẹo ấy, họ chưa bao giờ nhấc chân nổi khỏi mặt đất, hoặc có lên thì cũng nhanh chóng rơi phịch xuống, chẳng bao giờ chạm gần đến ngai vàng của Hy vọng, mà chỉ tiếp tục đứng ngẩn ngơ ngắm nhìn từ xa, đoạn cười trừ trước bước đi chậm chạp của những kẻ mà họ thấy đang oằn mình vất vả nơi Eo biển Khó khăn.
Một phần những kẻ được Tưởng Tượng sủng ái, sau khi bước vào khu vườn, thay vì cố gắng leo lên ngọn núi như những người khác, lại quay ngoắt hướng về thung lũng Lười Biếng, một chốn ẩn dật bình yên và tĩnh lặng, từ nơi đó họ luôn có thể nhìn thấy Hy vọng ở đằng xa, và tự mãn huyễn hoặc bản thân rằng nàng chẳng mấy chốc sẽ giáng thế xuống chốn này. Bọn họ quả thật bị tất cả những kẻ khác khinh miệt; thế nhưng họ dường như chẳng mảy may bận tâm đến sự khinh miệt, lời khuyên nhủ hay quở trách, mà chỉ nhất mực thong thả chờ đợi sự sủng ái từ nữ thần.
Tôi đang lang thang giữa đám đông vui tươi ấy và thấy họ sẵn sàng giải đáp mọi thắc mắc của mình cũng như sẵn lòng sẻ chia niềm hoan hỉ; thế nhưng khi quay đầu lại, tôi nhìn thấy hai con quái vật
đáng sợ đang tiến vào thung lũng, một trong hai kẻ mà tôi nhận ra chính là Tuổi Già, và kẻ kia là Sự Thiếu Thốn. Lạc thú và tiệc tùng giờ đây đã chấm dứt, một tiếng thét kinh hoàng và quẫn bách vang lên khắp nơi đã đánh thức tôi bừng tỉnh.