Cunarum fueras motor, Charideme, mearum;
Et pueri custos, assiduusque comes.
Jam mihi nigrescunt tonsa sudaria barbam,——
Sed tibi non crevi: te noster villicus horret:
Te dispensator, te domus ipsa pavet.——
Corripis, observas, quereris, suspiria ducis;
Et vix a ferulis abstinet ira manum.
Mart. Lib. xi. Ep. xxxix.
You rock'd my cradle, were my guide,
In youth still tending at my side:
But now, dear sir, my beard is grown,
Still I'm a child to thee alone.
Our steward, butler, cook, and all,
You fright, nay e'en the very wall;
You pry, and frown, and growl, and chide,
And scarce will lay the rod aside.
F. Lewis.
GỬI TƯ SĨ RAMBLER.
THƯA ÔNG,
Trong các bài viết của mình, ông dường như tỏ ra là kẻ thù của mọi thứ bạo ngược và luôn nhìn nhận thế giới một cách công tâm; vì vậy, tôi xin giãi bày hoàn cảnh của mình trước ông, với hy vọng qua phán quyết của ông, tôi sẽ được giải thoát khỏi những sự kìm kẹp vô lý, đồng thời có thể tự minh oan trước những lời buộc tội xuất phát từ lòng đố kỵ và tính hay cáu kỉnh.
Năm lên năm tuổi, tôi mồ côi mẹ; và cha tôi, vốn không đủ khả năng để giám sát việc học hành của một thiếu nữ, đã phó thác tôi cho người chị gái của ông. Bà dạy dỗ tôi với uy quyền và — để không phủ nhận những gì bà hoàn toàn xứng đáng nhận được — với tình yêu thương của một bậc sinh thành. Bà không có những tư tưởng cao siêu hay tầm nhìn khoáng đạt, nhưng nguyên tắc của bà rất đục trong và tâm địa thì thuần khiết; dẫu một số người có thể thực hành nhiều nhân đức hơn, thì hầu như chẳng có ai vướng phải ít lầm lỗi hơn bà.
Dưới sự dìu dắt của người phụ nữ đức hạnh ấy, tôi đã học được tất cả các quy tắc thông thường về phép tắc xã giao và những châm ngôn bất biến của sự tháo vát trong gia đình; và có lẽ tôi đã dần trưởng thành để trở thành một quý cô thôn dã, chẳng bao giờ màng đến việc vươn tầm mắt ra khỏi chòm xóm của mình, nếu như vào mùa hè năm ngoái, Flavia không về thăm họ hàng ở ngôi làng bên cạnh.
Đương nhiên là tôi được dẫn đến để chào hỏi người xa lạ, và ngay từ cái nhìn đầu tiên, tôi đã vô cùng ngạc nhiên trước thái độ thản nhiên của cô khi bị vây quanh bởi những kẻ mà cô chưa từng quen biết; sự dửng dưng khi đón nhận những lời khen tặng và sự nhanh nhạy khi đáp trả chúng. Tôi nhận ra cô có một thứ mà bản thân tôi thấy thiếu thốn và không kìm được mong ước được giống như cô: vừa thoải mái vừa chu đáo, vừa ân cần lại vừa tự nhiên không chút gò bó. Tôi trở về nhà, và suốt bốn ngày trời chẳng thể suy nghĩ hay trò chuyện gì ngoài cô Flavia; mặc dù dì tôi bảo rằng cô ta là một đứa con gái lanh chanh, xấc xược và ra điều khôn trước tuổi.
Chẳng bao lâu sau, cô đến đáp lễ tôi, thổi bùng lên trong lòng tôi một thứ cảm xúc lẫn lộn đầy mới mẻ giữa lòng áy náy, sự ngưỡng mộ và niềm quý mến. Chẳng mấy chốc tôi lại được gặp cô, và vẫn thấy ở phong thái, câu chuyện lẫn cách ứng xử của cô những sức hút đầy mới mẻ. Ông, người có lẽ đã từng bôn ba đây đó trên đời, hẳn đã nhận ra rằng sự khách sáo giữa những người trẻ tuổi thường mau chóng tiêu tan. Tôi không biết những người khác ra sao trong những dịp như thế, nhưng bản thân tôi bị cuốn hút một cách không thể cưỡng lại vào tình bạn và sự thân thiết bởi lòng hiếu khách tự nhiên cùng vẻ vui tươi phơi phới của Flavia; để rồi chỉ trong vài tuần, tôi trở thành người bạn tâm giao của cô, và mọi khoảng thời gian rảnh rỗi cô có thể chắt chiu từ những nghi thức xã giao và các cuộc viếng thăm đều dành hết cho tôi.
Vì thường xuyên lui tới chỗ tôi, cô tất yếu phải dành ra vài giờ đồng hồ bên dì tôi, người mà cô bày tỏ lòng kính trọng sâu sắc bằng những cái cúi đầu chào sâu, sự vâng lời ngoan ngoãn và thái độ thuận theo dịu dàng; nhưng khi tôi dần quen hơn với cung cách của cô, tôi phát hiện ra rằng sự lịch thiệp ấy mang tính phổ quát; rằng cô luôn dành một mức độ nể nang nhất định cho hoàn cảnh và bề ngoài; rằng rất nhiều người đã ra về trong sự phổng mũi vì tưởng rằng mình được khiêm nhường coi trọng, trong khi thực chất cô khinh miệt họ tận đáy lòng; rằng sức ảnh hưởng từ phần lớn những kẻ cô trò chuyện đều chấm dứt ngay khi họ vừa rời đi; và đôi khi cô chẳng thể nhớ nổi tên của những người, dẫu chẳng hề cố ý giả dối hay ca tụng sai sự thật, nhưng chính sự lịch thiệp thói quen của cô đã khiến họ ra về với những ảo tưởng vô cùng lớn lao về tầm quan trọng của bản thân.
Chẳng mất nhiều thời gian để tôi nhận ra rằng ý kiến của dì tôi chẳng có mấy sức nặng trong các suy xét của Flavia, và bà bị cô nhìn nhận như một người phụ nữ có tư tưởng eo hẹp, mù tịt về sách vở hay sự đời. Cho đến lúc ấy, tôi vẫn luôn coi dì mình là người xứng đáng nhận được sự tôn kính cao nhất nhờ vào sự khôn ngoan và trải nghiệm của bà; và tôi không khỏi kinh ngạc khi thấy một người trẻ tuổi hơn nhường ấy lại dám nghi ngờ sự đúng đắn hay dốt nát của bà; nhưng sự ngạc nhiên của tôi diễn ra trong sự bình thản, và vì nay đã quen với việc coi Flavia luôn luôn đúng, tôi sẵn sàng học nơi cô cách tin tưởng vào lý trí của chính mình, cũng như tin rằng những kẻ sống lâu hơn hoàn toàn có thể lầm lẫn.
Flavia đọc sách rất nhiều, và thường xuyên đàm đạo về các chủ đề học thuật đến mức cô khiến tất cả đàn ông trong vùng phải tháo chạy, ngoại trừ vị mục sư già — người tuyên bố mình vô cùng thích thú khi được bầu bạn cùng cô, bởi cô mang đến cho ông cơ hội ôn lại những năm tháng đèn sách tuổi trẻ, và qua một vài nhắc nhở về chuyện cổ xưa, cô đã phủi sạch lớp bụi thời gian bám trên cuốn Homer vốn bị bỏ quên chẳng ai màng tới trong tủ sách của ông. Với Homer và hàng ngàn cái tên quen thuộc khác đối với Flavia, tôi hoàn toàn xa lạ, nhưng tôi bắt đầu — bằng cách so sánh những tài nghệ của cô với chính mình — cảm thấy hậm hực vì nền giáo dục của bản thân, và ước gì mình đừng bị giam cầm quá lâu trong bầu bạn của những kẻ mà chẳng thể học được gì ngoài công việc nội trợ. Tôi bèn tự mình nghiền ngẫm những cuốn sách do Flavia giới thiệu, đồng thời lắng nghe ý kiến của cô về những điểm hay điểm dở của chúng. Tôi thấy những chân trời mới mẻ mở ra trước mắt mình mỗi giờ mỗi phút, và say đắm trước viễn cảnh làm phong phú cuộc đời bằng thứ giải trí bất tận.
Bà cụ, nhận ra rằng tấm bình phong lớn mà tôi nhận lời thêu thùa kiểu Thổ Nhĩ Kỳ để chuẩn bị cho mùa đông đang tiến triển vô cùng chậm chạp, và rằng suốt hai tháng qua tôi chỉ thêm được ba chiếc lá vào cái tạp dề thêu hoa đang nằm trên khung, liền nổi trận lôi đình; và với tất cả sự nhiệt thành của một nỗi ngu ngốc chân chất, bà lớn tiếng chỉ trích người bạn mới của tôi — kẻ đã tiêm nhiễm vào đầu tôi những tư tưởng vẩn vơ và làm tôi u mê trí óc bằng sách vở. Nhưng giờ đây bà đã mất đi uy quyền của mình, bởi tôi bắt đầu nhận ra vô số sai sót trong các quan điểm cũng như sự bất hợp lý trong ngôn từ của bà; và do đó, tôi tự nhủ mình không còn buộc phải kính trọng quá mức một kẻ vốn chẳng biết gì ngoài cây kim sợi chỉ cùng chuồng trại bò sữa, và kẻ luôn lớn tiếng cho rằng phụ nữ chẳng cần gì hơn ngoài việc quản lý nhà cửa sao cho sạch sẽ, giũ giặt cùng đốc thúc đám tôi tớ đi ngủ và thức dậy đúng giờ.
Dẫu vậy, bà dường như vẫn coi Flavia là kẻ đang quy rũ tôi, và tưởng tượng rằng một khi sức ảnh hưởng ấy bị triệt tiêu, tôi sẽ quay về với sự quy thuận; vì thế, bà tự thỏa mãn với những lời bóng gió xa xôi và những lời khuyên răn nhẹ nhàng, đan xen với những câu chuyện uyên bác về sự sụp đổ của trí tuệ và những niềm cay đắng của lòng kiêu hãnh. Nhưng từ khi nhận ra rằng dẫu Flavia đã đi rồi, tôi vẫn kiên định với kế hoạch mới của mình, bà cuối cùng đã cạn kiệt sự kiên nhẫn: bà giật phăng cuốn sách khỏi tay tôi, xé nát trang giấy nếu bắt gặp tôi đang viết lấm tấm, đem thiêu hủy những bức thư của Flavia ngay trước mặt tôi mỗi khi chớp được cơ hội, đồng thời đe dọa sẽ nhốt tôi lại và mách tội tính cứng đầu của tôi với cha.
Nếu phụ nữ, bà bảo vậy, chịu thấu triệt bổn phận và quyền lợi của mình, họ sẽ cẩn trọng tìm hiểu các công việc gia đình, và nhờ thế biết bao đồng xu cắc bạc sẽ được tiết kiệm; bởi khi người nữ chủ nhân mải miết viết lác và đọc sách, lũ gia nhân lại tụ tập ăn uống phè phỡn và vải vóc mau chóng sờn rách. Sau đó, bà kéo tôi đi vòng quanh các căn phòng, chỉ cho tôi xem những bức rèm thêu và những chiếc ghế đệm mũi kim, rồi gặng hỏi liệu tất cả những thứ đó có được làm nên bằng một ngòi bút và một cuốn sách hay không.
Tôi không thể phủ nhận rằng có lúc tôi bật cười, có lúc lại lầm lì cau có; nhưng bà không đủ tinh tế để bị dao động nhiều bởi sự vui vẻ hay nỗi u buồn của tôi, nếu như bà không nghĩ rằng quyền lợi của gia đình đang bị đe dọa bởi sự thay đổi trong cung cách của tôi. Từ mấy năm nay, bà đã chấm sẵn cậu trẻ Surly — một cậu ấm thừa kế trong vùng, nổi tiếng với sở thích nuôi gà chọi — để làm một mối lương duyên có lợi; và bà cực kỳ hài lòng với những cử chỉ lịch sự mà cậu ta dành cho tôi, cho đến khi dưới sự kèm cặp của Flavia, tôi học được cách bàn luận về những chủ đề mà cậu ta hoàn toàn không thể hiểu nổi. Bà bảo rằng, đây chính là hệ quả của việc phụ nữ đọc nhiều học rộng: con gái trở nên quá thông thái để chịu nghe lời khuyên, và quá bướng bỉnh để chịu khuất phục trước mệnh lệnh;
nhưng bà quyết tâm thử xem ai mới là kẻ nắm quyền, và sẽ cản trở mọi ý thích của tôi cho đến khi bẻ gãy được cái ý chí này.
Những lời đe dọa ấy, thưa ông Rambler, đôi khi khiến tôi vô cùng tức giận; bởi tôi đã mười sáu tuổi được mười tuần nay rồi, và tự thấy bản thân đã vượt ra ngoài tầm cai trị của một bà quản gia vốn chẳng có chút pretensions (sự tự phụ) nào về sự khôn ngoan hay hiểu biết hơn tôi. Tôi quyết định rằng, vì mình cao lớn và khôn ngoan ngang ngửa những người phụ nữ khác, tôi sẽ không thèm bị đối xử như một đứa trẻ nữa. Cô Flavia thường nói với tôi rằng các quý cô ở độ tuổi của tôi đều tự mình đi dự các buổi hội họp và dạ tiệc mà không cần có mẹ hay dì đi kèm; do đó, từ lúc này trở đi, tôi sẽ chấm dứt việc xin ý kiến và từ chối việc báo cáo tung tích. Tôi ước gì ông có thể ấn định độ tuổi mà các thiếu nữ có thể tự mình định đoạt, thứ mà tôi chắc chắn ông phải thấy rằng nó cần phải bắt đầu trước tuổi mười sáu; nếu ông có ý định trì hoãn nó lâu hơn thế, tôi sẽ chẳng thèm đếm xỉa gì đến ý kiến của ông nữa đâu.
Dì tôi thường kể cho tôi nghe về những lợi ích của trải nghiệm, cùng sự nể trọng đáng lẽ phải dành cho bậc bề trên; và cả bà lẫn toàn bộ thế giới cổ hũ ngoài kia đều ca tụng về sự vâng lời không một lời thắc mắc mà họ từng dành cho mệnh lệnh của cha mẹ, cùng niềm tin tưởng không một chút nghi ngờ mà họ từng dùng để lắng nghe những lời răn dạy; về sự sợ hãi mà họ từng cảm nhận trước một cái cau mày, cùng sự khiêm nhường mà họ từng dùng để van xin sự tha thứ bất cứ khi nào họ phạm lỗi. Tôi không tài nào không nghĩ rằng lời khoác lác ấy quá chung chung để có thể là sự thật, và rằng người trẻ với người già vốn dĩ luôn bất hòa với nhau. Tuy nhiên, tôi đã nói với dì rằng tôi sẽ sửa chữa bất cứ điều gì mà bà chứng minh được là sai; nhưng bà đáp lại rằng bà có những lý do của riêng mình, và rằng bà lấy làm tiếc khi phải sống trong một thời đại mà lũ con gái lại có cái sự trơ trẽn dám đòi hỏi bằng chứng.
Tôi xin phép được hỏi ông một lần nữa, thưa ông Rambler, liệu tôi có khôn ngoan bằng dì mình hay không, và liệu khi bà cả gan mắng mỏ tôi như một đứa bé sữa, tôi có được phép lấy lại tinh thần để đáp trả lại sự xấc xược của bà hay không. Tôi sẽ không đẩy mọi chuyện đi quá xa nếu chưa có lời khuyên của ông, và vì thế, tôi đang sốt ruột chờ mong nó từ ông,
Myrtilla.
T.S. Xin hãy nhớ rằng tôi đã qua tuổi mười sáu.