——Ἁμ' εποντο νομηες,
Τερπομενοι συριγξι· δολον δ' ουτι προνοησαν.
Homer, Il. xviii. 525.
——Piping on their reeds the shepherds go,
Nor fear an ambush, nor suspect a foe.
Pope.
Hầu như chẳng có thể loại thơ ca nào lại hấp dẫn được nhiều người đọc hay kích thích nhiều ngòi bút viết nên như thơ mục đồng. Thể loại này thường mang lại niềm vui, bởi nó làm tâm trí người đọc ngập tràn những khung cảnh quen thuộc với hầu hết mọi trí tưởng tượng, và ai nấy đều có thể dễ dàng đánh giá xem chúng được miêu tả có chuẩn xác hay không. Nó bày ra trước mắt một cuộc sống mà từ lâu chúng ta vẫn luôn gắn liền với sự bình yên, thảnh thơi và ngây thơ trong sáng; vì thế, ta sẵn sàng rộng mở trái tim đón nhận những hình ảnh ấy, thứ giúp xua tan mọi muộn phiền và bận rộn, để rồi mặc cho bản thân được đưa đến những miền Elysium không chút kháng cự, nơi ta chẳng gặp gì ngoài niềm vui, sự sung túc và mãn nguyện; nơi mọi cơn gió thoảng đều thì thầm niềm vui thích, và mọi tán bóng râm đều hứa hẹn những phút giây nghỉ ngơi.
Một số kẻ vốn thích bàn chuyện ngoài tầm hiểu biết của mình từng cả quyết rằng thơ mục đồng chính là dòng thơ cổ xưa nhất; và quả thực, vì có khả năng cao là thơ ca có tuổi đời xấp xỉ với bản tính lý trí của con người, đồng thời đời sống của những con người thuở sơ khai chắc chắn gắn liền với đồng ruộng, ta hoàn toàn có thể hợp lý phỏng đoán rằng: vì ý niệm của họ ắt phải vay mượn từ chính những sự vật quen thuộc quanh mình, nên các sáng tác của họ — vốn đong đầy những suy ngẫm về tạo vật hữu hình mà bất kỳ nhà quan sát ban đầu nào cũng phải trải qua — chính là những khúc ca mục đồng, tựa như những lời ca mà Milton đã miêu tả cặp đôi nguyên thủy cất lên trong ngày tháng ngợi ca Đấng Tạo Hóa thuở ngây thơ.
Cũng vì lý do khiến thơ mục đồng trở thành mối bận tâm đầu đời của trí tưởng tượng nhân loại, nó thường là thú tiêu khiển văn chương đầu tiên của tâm trí chúng ta. Chúng ta đã được ngắm nhìn đồng ruộng, thảo nguyên và những lùm cây ngay từ khi đôi mắt hé mở chào đời; và ta dễ dàng rung động trước những chú chim, dòng suối cùng làn gió nhẹ từ rất lâu trước khi dấn thân vào chốn hành động và đam mê của loài người. Do đó, ta đắm say trước những bức tranh điền viên, bởi ta đã tường tận bản gốc từ lúc còn thơ bé — cái tuổi mà sự tò mò chẳng thể lay động nổi bởi những miêu tả về chốn cung đình chưa từng đặt chân tới, hay những biểu hiện của thứ cảm xúc chưa từng nếm trải.
Sự thỏa mãn từ dòng văn chương này không chỉ đến sớm mà còn kéo dài lâu; khi bước vào thế giới trí thức, ta không hề vứt bỏ nó cùng những trò chơi hay thú tiêu khiển con trẻ khác, mà vẫn sẵn lòng quay về với nó trong bất kỳ khoảnh khắc lười nhác và thư giãn nào. Những hình ảnh của thơ mục đồng đích thực luôn có sức mạnh khơi gợi niềm hân hoan; bởi lẽ các công trình của tự nhiên — cội nguồn sản sinh ra chúng — luôn giữ vững một trật tự và vẻ đẹp bất biến, vẫn không ngừng áp đặt vào suy nghĩ của chúng ta, vừa hiển hiện rõ mồn một trước cái nhìn dửng dưng nhất, lại vừa dư sức đáp ứng cả những lý trí vững vàng cùng sự chiêm nghiệm khắt khe nhất. Khát vọng hướng về chốn tĩnh lặng và bình yên của chúng ta hiếm khi phai nhạt đi bao nhiêu dẫu cho ta có tường tận đến đâu thế giới đầy bận rộn và náo nhiệt ngoài kia. Thuở thơ ấu, ta hướng tâm trí về miền quê như thể hướng về vùng đất của niềm vui; khi về già, ta lại tìm về đó tựa bến đỗ bình yên, và có lẽ đi kèm với niềm vui thứ cấp, phụ trợ mà bất cứ ai cũng cảm nhận được khi nhìn lại những chốn xưa, hay hồi tưởng lại những sự kiện từng góp phần nuôi dưỡng niềm vui tuổi trẻ, đưa họ trở về thời kỳ thanh xuân rực rỡ khi thế giới ngập tràn sắc hoa mới mẻ, khi tiếng cười nô đùa bên cạnh, và niềm hy vọng tỏa sáng ngay trước mắt.
Ý thức về thứ niềm vui phổ quát ấy đã lôi kéo vô số kẻ thử sức với thơ mục đồng, để rồi họ thường gặt hái thành công theo cái cách của những kẻ bắt chước thông thường: cứ truyền tay nhau những hình ảnh y hệt trong cùng một sự kết hợp từ người này sang người khác, cho đến khi kẻ đọc chỉ cần nhìn tiêu đề một bài thơ là có thể đoán được toàn bộ chuỗi nội dung của tác phẩm ấy; và đọc xong hàng ngàn bài thơ kiểu này, người ta cũng chẳng mảy may mở rộng thêm được chút hiểu biết nào về tự nhiên chưa từng xuất hiện trước đó, hay làm cho trí tưởng tượng
được giải trí bằng bất kỳ sự vận dụng mới mẻ nào của những góc nhìn ấy cho mục đích đạo đức.
Phạm vi của thơ mục đồng thực ra vô cùng hẹp, bởi dẫu bản thân tự nhiên, xét dưới góc độ triết học, là một kho tàng vô tận, thì những tác động chung của nó lên thị giác và thính giác lại rất đồng điệu, và khó lòng mang lại nhiều sự đa dạng trong miêu tả. Thơ ca không thể cứ mãi xoay quanh những điểm khác biệt nhỏ nhặt phân định loài này với loài khác, nếu không muốn đánh mất đi sự vĩ đại giản dị vốn lấp đầy trí tưởng tượng; nó cũng chẳng thể mổ xẻ những phẩm chất tiềm ẩn của vạn vật mà không làm mất đi năng lực phổ quát vốn có trong việc làm thỏa mãn mọi tâm trí thông qua sự gợi nhắc những ý niệm. Tuy nhiên, dẫu mỗi thời đại đều đạt được những khám phá mới, và những khám phá ấy dần dần trở nên quen thuộc rộng rãi, hay khi những loài cây mới hoặc phương thức canh tác mới được du nhập rồi từng chút một trở thành chuyện thường tình, thơ mục đồng đôi khi vẫn có thể nhận thêm được những phần bồi đắp nhỏ nhoi, và cứ mỗi thế kỷ lại bày ra một khung cảnh đổi thay đôi chút.
Thế nhưng, những đề tài mục đồng thường bị rơi vào tay những kẻ chẳng có chút năng lực tô điểm nào — những con người xa lạ với diện mạo tự nhiên đến mức họ chỉ nhào nặn nó theo trí tưởng tượng nghèo nàn của bản thân, rồi bóp méo hay cải biên các nét đặc trưng để tác phẩm của họ trông có vẻ vượt trội hơn những bản sao chép rẻ tiền từ người đi trước.
Không chỉ những hình ảnh đời sống thôn dã, mà ngay cả những hoàn cảnh thích hợp để tái hiện chúng cũng vô cùng ít ỏi và chung chung. Đời sống của một con người bị bó buộc trong những công việc và niềm vui chốn điền viên vốn ít chịu biến đổi, lại chẳng mấy khi phải đối mặt với những biến cố gây hoang mang, kinh hoàng hay bất ngờ như trong các mối quan hệ phức tạp hơn, thế nên họ hiếm khi được đặt vào những hoàn cảnh đủ sức thu hút sự tò mò. Tham vọng của anh ta chẳng màng mưu lược, và tình yêu cũng chẳng bóng gió mưu mô. Anh ta chẳng có gì để phàn nàn về đối thủ ngoài việc kẻ kia giàu có hơn mình, cũng chẳng có tai họa nào phải oán thán ngoài một nàng người yêu nhẫn tâm hay một mùa màng thất bát.
Sức thuyết phục về sự cần thiết của một nguồn cảm hứng mới mẻ
đã thôi thúc Sannazarius dời bối cảnh từ đồng ruộng ra biển cả, thay thế những người chắt mục bằng các ngư phủ, và chắt lọc tâm tư từ đời sống miền biển; chính điều này đã khiến ông vấp phải sự chỉ trích từ các nhà phê bình đời sau, bởi biển cả vốn là hiện thân của sự kinh hoàng, hoàn toàn không thích hợp để giải trí tâm hồn và xoa dịu những xúc cảm. Để chống lại lời phàn nàn ấy, ông hoàn toàn có thể được bảo vệ bởi một châm ngôn kinh điển: nhà thơ có quyền lựa chọn hình ảnh cho riêng mình, và chẳng có nghĩa vụ phải vẽ ra một vùng biển cuồng phong bão táp cũng như mặt đất ngập chìm trong lũ lụt; thay vào đó, ông hoàn toàn có thể bày ra tất cả những nét thi vị và che giấu đi hiểm họa nơi sông nước, giống như việc ông có thể đặt người mục đồng của mình dưới một tán sồi râm mát mà chẳng cần bắt anh ta mắc bệnh sốt rét hay thả một con thú hoang ra xé xác anh ta.
Tuy nhiên, thơ xướng họa miền biển vẫn tồn tại hai khiếm khuyết có lẽ chẳng tài nào khỏa lấp nổi. Dẫu ở các vùng nhiệt độ cao, biển cả vẫn được những kẻ sinh sống dọc bờ biển như Sannazarius xem như chốn vui chơi giải trí, thì nó lại nghèo nàn sự đa dạng hơn hẳn đất liền, và vì thế sẽ nhanh chóng bị nhà văn miêu tả khai thác đến cạn kiệt. Một khi đã miêu tả cảnh mặt trời mọc hay lặn trên biển, làm gợn sóng nước bằng ngọn gió xuân, cuộn từng lớp sóng nối tiếp nhau xô vào bờ, rồi liệt kê đám cá tung tăng bơi lội ở vùng nước nông, thì anh ta chẳng còn lại gì ngoài những thứ vốn thuộc về mọi thể loại thơ ca khác: lời ai oán của một nữ thần vì người tình chết đuối, hay sự hậm hực của một ngư dân vì hào của mình bị chê bai còn của Mycon lại được chọn.
Một rào cản khác ngáng đường sự đón nhận rộng rãi dành cho dòng thơ này chính là sự thiếu hiểu biết về những thú vui hàng hải — thứ mà phần lớn nhân loại buộc phải sống xa cách. Đối với toàn bộ cư dân sinh sống sâu trong lục địa ở bất kỳ vùng đất nào, biển cả chỉ được biết đến như một khối nước mênh mông vô tận, nơi con người vượt qua từ xứ sở này sang xứ sở khác, và cũng là nơi tước đi sinh mạng không biết bao nhiêu lần. Do đó, họ hoàn toàn chẳng có cơ hội tự mình hình dung ra những miêu tả về bờ biển uốn lượn hay những vịnh nhỏ yên bình, cũng chẳng thể nhìn nhận tác phẩm chứa đựng chúng bằng bất kỳ cảm giác nào khác ngoài việc ngắm nhìn một tấm bản đồ hàng hải hay cuốn địa lý bằng thơ của Dionysius.
Khiếm khuyết này đã khiến Sannazarius không thể nhận ra, bởi ông viết bằng một thứ ngôn ngữ uyên bác hướng đến những độc giả vốn dĩ đã quen thuộc với tạo vật tự nhiên; nhưng nếu ông thử sức bằng bất kỳ ngôn ngữ bình dân nào, ông sẽ sớm nhận ra sự vô ích biết bao khi cố gắng khiến người ta yêu mến thứ mà họ chẳng tài nào hiểu nổi.
Tôi e rằng việc cải thiện thơ mục đồng thời cổ đại bằng bất kỳ sự bổ sung hay đổi mới lớn lao nào là điều không hề dễ dàng. Những miêu tả của chúng ta quả thật có thể khác biệt so với của Virgil, giống như mùa hè nước Anh khác với mùa hè nước Ý, và xét ở vài khía cạnh, đời sống hiện đại khác với thời cổ đại; thế nhưng, vì thiên nhiên ở cả hai xứ sở đều gần như tương đồng, và thơ ca thiên về cảm xúc của con người — thứ luôn đồng điệu — hơn là phong tục của họ — thứ luôn đổi thay, nên những biến thể mà thời gian hay không gian mang lại sẽ chẳng đáng là bao; và trong bài viết tiếp theo, tôi sẽ cố gắng chứng minh các thế hệ hậu sinh đã đóng góp ít ỏi nhường nào vào công cuộc cải thiện nàng thơ đồng nội.