Dum modo causidicum, dum te modo rhetora fingis,
Et non decernis, Taure, quid esse velis,
Peleos et Priami transit, vel Nestoris, ætas;
Et fuerat serum jam tibi desinere.——
Eia age, rumpe moras: quo te sperabimus usque?
Dum, quid sis, dubitas, jam potes esse nihil.
Mart. lib. ii. Ep. 64.
To rhetorick now, and now to law inclin'd,
Uncertain where to fix thy changing mind;
Old Priam's age or Nestor's may be out,
And thou, O Taures! still go on in doubt.
Come then, how long such wavering shall we see?
Thou may'st doubt on: thou now canst nothing be.
F. Lewis.
Chúng ta hiếm khi quan sát những sai lầm hay thất bại của những con người dường như nhờ vào sức mạnh trí tuệ hoặc tầm hiểu biết rộng lớn mà được miễn trừ khỏi những nỗi yếu đuối chung của bản chất con người, và được đặc ân tránh khỏi những bất hạnh thông thường của cuộc sống, mà không nảy sinh những suy ngẫm đầy u sầu. Mặc dù thế giới này đầy rẫy những cảnh ngộ tai ương, chúng ta vẫn nhìn khối lượng khốn khổ chung đó với sự thờ ơ lạnh nhạt, rồi dán mắt vào hoàn cảnh của từng cá nhân riêng biệt mà sự nổi trội về phẩm chất đã tách họ ra khỏi đám đông; cũng giống như khi đọc tường thuật về một trận chiến, chúng ta hiếm khi bận tâm đến những đống thây ma vô danh, mà thay vào đó, toàn bộ sự chú ý lại dõi theo người anh hùng qua mọi thăng trầm vận hạn của chàng, chẳng màng gì đến hàng ngàn kẻ đang gục ngã quanh chàng.
Với sự tôn kính đầy âu lo tương tự, tôi đã dành nhiều năm qua để quan sát cuộc đời của Polyphilus, một người mà từ khi bước chân vào đời đã khiến tất cả những ai quen biết phải e sợ sự sắc sảo trong nhận thức và trầm trồ trước đa dạng tài nghệ của chàng; thế nhưng, con đường tiến bước trong đời cùng tính hữu ích đối với nhân loại của chàng lại bị cản trở bởi chính sự thừa mứa kiến thức và sự nhanh nhạy thái quá của tâm trí.
Thời còn đi học, Polyphilus nổi tiếng vì luôn vượt qua tất cả bạn đồng môn mà chẳng cần thấy đem lại nỗ lực rõ rệt nào; còn khi ở
đại học, chàng cũng nổi bật không kém qua những bước tiến thành công xuyên suốt cả những mê cung gai góc của khoa học lẫn con đường rợp hoa của văn chương bác học, chẳng hề bị bó buộc nghiêm ngặt vào giờ giấc học tập hay phải kìm hãm đáng kể những trò giải trí thông thường của tuổi trẻ.
Đến độ tuổi mà người ta thường chọn nghề nghiệp cho mình và chuẩn bị bước vào một vai trò công khai, mọi ánh mắt ở chốn học viện đều đổ dồn về Polyphilus; ai nấy đều tò mò muốn biết thiên tài toàn diện này sẽ chọn gì làm sinh kế cho cả cuộc đời, và không một chút hoài nghi nào rằng chàng sẽ bỏ lại tất cả những bạn đồng trang lứa phía sau, vươn lên những tầng cao danh vọng nhất trong lĩnh vực mà chàng dấn thân vào, mà không phải chịu đựng những sự chậm trễ hay ngập ngừng vốn là gánh nặng cho những năng lực tầm thường hơn.
Dù không hề kiêu ngạo hay trịch thượng, Polyphilus đã được khích lệ đầy đủ bởi những thành công liên tiếp để đặt niềm tin lớn lao vào tài năng của chính mình; chàng chẳng hề thua kém bạn bè trong việc nuôi dưỡng những hy vọng và mong đợi về sự kinh ngạc mà thế giới sẽ phải trải qua khi ánh hào quang của chàng lần đầu rọi chiếu; và chàng cũng không thể kìm lòng (nào có ai tránh được cơn say của những lời tán tụng liên miên?) mà đôi lúc hùa vào niềm vui của bè bạn trước sự biến mất đột ngột của những kẻ từng tỏa sáng một thời, thu hút ánh nhìn công chúng về thứ ánh sáng yếu ớt của mình, để rồi nay phải lụi tàn trước mặt chàng.
Việc một người dễ dàng nhiễm lấy những quan niệm thuận lợi về hoàn cảnh mà những kẻ giao thiệp cùng đang nỗ lực vươn tới là điều rất đỗi tự nhiên. Trong một chuyến dạo chơi đến London, Polyphilus tình cờ rơi vào nhóm các y bác sĩ, và cảm thấy vô cùng hứng thú với viễn cảnh biến triết học thành lợi nhuận, lại vô cùng mê mẩn một học thuyết mới về các chứng sốt bỗng chốc lóe lên trong trí tưởng tượng; chỉ sau vài giờ suy ngẫm, chàng đã thấy mình đủ sức bảo vệ nó trước mọi biện hộ dành cho hệ thống cổ xưa, khiến chàng quyết định dấn thân vào giải phẫu học, thực vật học và hóa học, quyết không bỏ sót bất kỳ vương quốc nào dù là động vật, khoáng vật hay thực vật.
Thế là chàng ngấu nghiến đọc sách, dựng lên các hệ thống và tiến hành thí nghiệm; nhưng trớ trêu thay, trên đường đi ngắm một loài cây mới trổ hoa ở Chelsea, lúc băng qua quảng trường Westminster để đáp thuyền, chàng vô tình bắt gặp cỗ xe của ngài đại pháp quan. Tò mò đi theo ông vào sảnh đường, nơi một vụ án hy hữu đang được xét xử, chàng nhận thấy mình có thể đưa ra rất nhiều lập luận mà các luật sư đôi bên đã bỏ sót, từ đó chàng quyết định từ bỏ y học để theo đuổi một nghề nghiệp mà chàng nhận thấy việc đạt đến đỉnh cao là vô cùng dễ dàng, đồng thời hứa hẹn những vinh quang lớn lao hơn và lợi nhuận dồi dào hơn, mà chẳng phải chịu đựng sự chầu chực ảm đạm bên nỗi thống khổ, sự khép nép hèn m hạ trước tính khí thất thường, hay việc giấc ngủ và niềm vui bị ngắt quãng liên miên.
Chàng lập tức thuê phòng tại khu The Temple, mua một cuốn sổ tay tổng hợp, và giam mình suốt mấy tháng trời để nghiên cứu luật thành văn, các niên giám pháp lý, văn bản biện hộ cùng các tập án lệ; chàng là người dự khán thường xuyên tại các tòa án và bắt đầu tập phán đoán các vụ việc với độ chính xác hợp lý. Thế nhưng, qua việc ngẫm nghĩ về vận mệnh của giới luật sư, chàng sớm nhận ra rằng địa vị không thể có được chỉ nhờ sự sắc sảo, học thức và tài hùng biện. Chàng cảm thấy bực bội trước những sự ngớ ngẩn của các cố vấn pháp lý, những lời bóp méo vụ án của chính khách hàng, cùng nỗi lo âu vô tích sự của người này hay sự nài nỉ phiền nhiễu không dứt của người kia; chàng bắt đầu hối hận vì đã hiến thân cho một ngành học quá ư hẹp hòi về tầm vóc đến mức chẳng thể đưa tên tuổi mình vang xa sang bất kỳ xứ sở nào khác, và cho rằng việc chỉ bán cuộc đời mình để đổi lấy tiền tài là điều không xứng tầm với một kẻ có tài. Sự cằn cỗi trong tâm hồn của các bạn đồng môn đã đẩy chàng vào những nhóm giao du khác trong giờ phút giải trí, và giữa muôn vàn kiểu trò chuyện mà trí tò mò ngày ngày lang thang tìm kiếm, chàng tình cờ hòa mình tại một quán rượu vào nhóm sĩ quan quân đội đầy trí tuệ. Một con người văn chương rất dễ bị lóa mắt bởi vẻ ngoài rực rỡ và được làm cho mềm lòng bởi cung cách lịch thiệp của họ; thế là chàng vun đắp cho mối quan hệ mới này, và khi chứng kiến họ dễ dàng tìm được chỗ đứng lẫn sự nể trọng ở mọi nơi ra sao, cũng như cách họ hòa mình đầy thân mật vào mọi giai tầng
trong xã hội,
trái tim chàng bắt đầu thổn thức vì những vinh quang chốn quân ngũ, và chàng tự hỏi sao những định kiến của đại học lại có thể khiến mình dửng dưng lâu đến thế trước thứ tham vọng từng thiêu đốt biết bao trái tim qua mọi thời đại, cũng như sao lại có thể hờ hững trước một thứ binh nghiệp vượt lên trên tất cả những nghề nghiệp khác về sự lừng lẫy mang tính phổ quát và bất biến, một nghề ban tặng ngay cho bề ngoài của những người theo đuổi nó một phẩm giá và sự phóng khoáng mà phần còn lại của nhân loại không tài nào có được.
Những ấn tượng tốt đẹp ấy càng trở nên sâu sắc hơn qua những cuộc trò chuyện với các quý cô, những người có sự kính trọng dành cho binh lính mà chàng không thể quan sát nếu không ao ước mình trở thành một phần của hội đoàn hạnh phúc ấy, nơi dường như phái nữ đã dốc trọn vẻ quyến rũ và lòng ân sủng của mình vào đó. Niềm đam mê tri thức, vốn vẫn là khuynh hướng chủ đạo của chàng, được thỏa mãn qua những lời kể về các cuộc phiêu lưu và tường thuật về những xứ sở xa xôi; và vì thế, chàng kết luận rằng chẳng có con đường sống nào mà mọi viễn cảnh của chàng lại có thể quy tụ trọn vẹn như chốn binh đao. Trong nghệ thuật chiến tranh, chàng nghĩ chẳng khó gì để vượt lên, bởi chàng nhận thấy những người bạn mới của mình không uyên thông lắm về các nguyên tắc chiến thuật hay công sự; do đó, chàng nghiên cứu toàn bộ các tác giả quân sự từ cổ chí kim, và chỉ trong một thời gian ngắn, đã có thể chỉ ra cách giành chiến thắng trong mọi trận đánh lừng lẫy từng bị thua kể từ thủa hồng hoang của thế giới. Chàng thường chỉ ra trên bàn ăn cách Alexander lẽ ra phải bị chặn đứng trong các cuộc chinh phạt của mình, đâu là sai lầm chí mạng tại Pharsalia, cách Charles xứ Thụy Điển lẽ ra có thể thoát khỏi sự sụp đổ tại Pultowa, và Marlborough lẽ ra phải khiến người ta hối tiếc vì sự liều lĩnh tại Blenheim. Chàng vạch ra những chiến tuyến kiên cố trên giấy đến mức không một ưu thế về quân số nào có thể phá thủng, và nhào nặn bằng đất sét vô số pháo đài bất khả xâm phạm, nơi mọi nghệ thuật tấn công đương thời đều sẽ cạn kiệt sức lực mà vẫn vô ích.
Chalkup
Polyphilus chẳng mấy chốc đã giành được một chức sĩ quan; nhưng trước khi kịp giũ bỏ vẻ trang nghiêm của một kẻ sĩ và khoác lên mình phong thái sống động thực thụ của nhà binh, một cuộc chiến tranh đã nổ ra và các lực lượng được điều động sang lục địa. Tại đây, Polyphilus trớ trêu thay lại nhận ra rằng chỉ riêng việc học thôi thì không thể tạo nên một người lính; bởi
vì đã quá quen với việc suy ngẫm, chàng để cảm giác nguy hiểm ngấm sâu vào tâm trí, và cảm nhận rõ rệt khi đối mặt với bất kỳ trận chiến nào nỗi kinh hoàng mà một bản án tử hình có thể mang lại. Chàng thấy rằng, thay vì chinh phục nỗi sợ, nỗ lực của những người bạn vui tươi kia chỉ là tìm cách trốn chạy nó; thế nhưng triết học lại xiềng xích tâm trí chàng vào đối tượng ấy, chẳng khác nào tròng thêm gông xiêm chứ không hề ban cho chàng vũ khí. Dẫu vậy, chàng vẫn lặng lẽ nén nỗi thống khổ và vượt qua chiến dịch trong danh dự, để rồi nhận ra bản thân hoàn toàn kiệt sức, không thể chịu đựng nổi một chiến dịch thứ hai.
Chàng bèn quay lại với sách vở và tiếp tục lang thang từ lĩnh vực nghiên cứu này sang lĩnh vực khác. Do tôi thường ghé thăm chàng mỗi tháng một lần và được vào gặp mà không cần báo trước, tôi đã bắt gặp chàng trong nửa năm qua đang giải mã ngôn ngữ Trung Hoa, viết một vở kịch hề, sưu tầm một từ vựng về các thuật ngữ cổ của luật pháp Anh, viết một chuyên khảo về thứ đồng Corinth cổ đại, và vạch ra một sơ đồ mới về sự biến thiên của kim nam la bàn.
Cứ thế, một khối trí tuệ hùng năng vốn có thể mở rộng biên giới của bất kỳ ngành khoa học nào, hay mang lại lợi ích cho thế giới trong bất kỳ nghề nghiệp nào, lại bị phân tán vào vô vàn điều muôn hình vạn trạng chẳng mang lại lợi ích gì cho kẻ khác lẫn chính mình! Chàng tung ra những cuộc đột kích chớp nhoáng vào các lãnh địa tri thức và nhìn thấy mọi chướng ngại vật nhường đường trước mặt; thế nhưng chàng chẳng bao giờ dừng chân đủ lâu để hoàn tất cuộc chinh phạt, thiết lập luật lệ hay mang chiến lợi phẩm trở về.
Đó thường là sự dại dột của những con người được thiên nhiên ban cho khả năng đạt được kỹ năng và kiến thức với những điều kiện dễ dàng đến mức họ chẳng hề ý thức được giá trị của món quà ấy; họ đủ tư cách để tiến những bước dài mau lẹ trong học tập đến mức tự cho phép mình la cà dọc đường, và bằng cách rẽ ngang theo mọi đối tượng mới mẻ, họ đã thua cuộc đua giống như Atalanta trước những đối thủ chậm chạp hơn nhưng lại kiên trì tiến bước, dồn toàn lực vào một mục tiêu duy nhất.
Tôi thường nghĩ những kẻ may mắn chính là những người từ buổi bình minh của tư duy đã được định vị chắc chắn trong quyết định theo đuổi một trạng thái sống nào đó, qua sự lựa chọn của một người có thể
mang tính chuyên quyền, và có sức ảnh hưởng khiến họ nghiêng về ý kiến của vị ấy. Lời khuyên chung về việc hãy tham vấn thiên bẩm vốn chẳng có mấy tác dụng trừ khi ta được chỉ rõ cách để nhận diện thiên bẩm ấy. Nếu nó chỉ có thể được khám phá qua thử nghiệm, cuộc đời sẽ trôi qua mất trước khi một quyết định được định hình; còn nếu có những dấu hiệu nào khác để tìm thấy, thì có lẽ chúng phải được nhận ra từ rất sớm. Ít nhất, nếu việc thất bại trong một nỗ lực là minh chứng cho việc chọn nhầm hướng đi của thiên bẩm, thì con người ta dường như chẳng kém phần thường xuyên lầm lạc về chính bản thân mình so với khi nhìn nhận kẻ khác; và vì thế, chẳng ai có lý do gì để phàn nàn rằng cuộc đời mình đã được bạn bè vạch sẵn, hay tự tin rằng mình lẽ ra đã có được nhiều vinh quang hoặc hạnh phúc hơn nếu bị phó mặc cho sự may rủi của trí tưởng tượng bản thân.
Người ta kể về vị giám khảo uyên bác Sanderson rằng khi chuẩn bị các bài giảng, ông đã do dự quá nhiều và từ bỏ quá bận đến mức vào thời điểm đọc bài, ông thường buộc phải đưa ra không phải thứ tốt nhất, mà là thứ sẵn có ngay lúc đó. Đó sẽ là tình cảnh của bất kỳ ai, khi lựa chọn công việc cho mình, lại cân nhắc mọi lý lẽ ở tất cả các phía; sự phức tạp ấy quá ư rối rắm, các động cơ và phản đối thì nhiều vô kể, có quá nhiều khoảng trống cho trí tưởng tượng tung hoành, và quá nhiều thứ vẫn nằm trong tầm kiểm soát của kẻ khác, khiến lý trí rốt cuộc đành phải giữ thái độ trung lập, quyền quyết định rơi vào tay của sự ngẫu nhiên, và sau một phần lớn cuộc đời chìm đắm trong những truy tầm chẳng bao giờ có lời giải, khoảng thời gian còn lại thường phải trôi qua trong sự hối hận vì những sự chậm trễ vô ích, chẳng thể dùng vào việc gì khác ngoài việc cảnh tỉnh người khác tránh xa sự ngu ngốc tương tự, và cho thấy rằng trong hai trạng thái sống đều phù hợp với tôn giáo và đức hạnh, kẻ nào chọn sớm nhất chính là kẻ chọn khôn ngoan nhất.