Non est vivere, sed valere, vita.
Mart. Lib. vi. Ep, 70. 15.
For life is not to live, but to be well.
Elphinston.
Trong vô số những thói dại khờ mà từ buổi thanh xuân ta thường gieo rắc để rồi sau này phải gánh chịu sự ăn năn hối hận, khó lòng tìm thấy điều gì mà những lời cảnh tỉnh lại kém phần hiệu quả cho bằng sự xao lãng sức khỏe. Khi nguồn nhựa sống còn đang căng tràn trong các thớ thịt, khi trái tim còn đập rộn ràng với nhiệt huyết và ánh mắt còn ngời lên khí phách, thật khó để ta có thể hình dung nổi sự suy nhược mà từng giờ từng phút đang giáng xuống thân thể mình, hay tưởng tượng rằng những gân cốt đang săn chắc với biết bao sức mạnh và
những chi thể đang hoạt động với biết bao sự linh hoạt kia, rồi sẽ phải mất đi toàn bộ sinh lực dưới gọng kìm của thời gian, lơi lỏng trong tê dại và lảo đảo vì suy yếu.
Đối với những lập luận từng được đưa ra để chống lại sự phàn nàn trước những khốn khổ của cuộc đời, các nhà hiền triết dường như đã quên không nhắc đến sự hoài nghi của những người mà ta đang kể lể về nỗi đau đớn của mình. Song nếu mục đích của sự than van là để khơi gợi lòng thương cảm, thì việc tuổi già và sức yếu cất lên những lời kể lể thảm thiết chắc chắn là điều thừa thãi; bởi sự thương cảm vốn đòi hỏi sự đồng điệu, và chỉ cần chút ít chú ý là họ sẽ thấy rằng những ai không chịu đựng đau đớn hiếm khi nào nghĩ rằng người khác đang phải chịu đựng nó; và một thoáng hồi tưởng sẽ cho hầu như bất cứ ai biết rằng mình chẳng qua chỉ đang nhận lại cái thói nhạo báng mà chính họ từng gieo rác, bởi họ có thể nhớ lại biết bao lần mình từng giễu cợt sự ốm đau, cười trừ trước những lời cảnh cáo, và chỉ trích sự thiếu kiên nhẫn của người bệnh.
Giới đau yếu bệnh tật đã biến việc chăm sóc sức khỏe trở thành một trò cười khi để cho nó lấn át mọi cân nhắc khác, cũng giống như kẻ hà tiện đã biến sự tiết kiệm thành điều đáng khinh khi cho phép lòng ham mê tiền tài không chỉ chiếm một góc mà nuốt trọn tâm trí mình; cả hai đều sai lầm như nhau khi nhầm lẫn phương tiện với mục đích; họ bám lấy sức khỏe chỉ để được khỏe mạnh, cũng như bám lấy tiền tài chỉ để được giàu có; và quên mất rằng mọi lợi thế trần gian đều có giá trị chủ yếu là vì nó cung cấp năng lượng cho việc hành trì nhân đức.
Sức khỏe quả thực vô cùng cần thiết cho mọi bổn phận cũng như niềm vui trong cuộc sống, đến mức tội phung phí nó cũng lớn lao chẳng kém gì sự ngu ngốc; và kẻ vì một chút thỏa mãn chốc lát mà rước lấy sự suy yếu và bệnh tật cho bản thân, để rồi đổi lấy niềm vui trong một vài năm ngắn ngủi trôi qua giữa chốn cuồng hoan tụ tập và những tiếng la hét vui nhộn, lại đày đọa quãng đời trưởng thành và từng trải hơn của mình vào căn phòng bệnh và chiếc giường dài, hoàn toàn có thể bị quở trách không chỉ như kẻ phá tán hạnh phúc của chính mình, mà còn như kẻ cướp đoạt của xã hội; như một kẻ khốn khổ đã tự nguyện tước bỏ năng lực làm việc nơi trạm ngũ của mình, và chối bỏ phần trách nhiệm mà Quan Phòng đã phân công trong sứ mệnh chung của nhân loại.
Có lẽ có rất ít hoàn cảnh đáng thương hại hơn là một tâm trí năng động và cao thượng đang phải oằn mình gánh chịu
trọng lượng của một thể xác bệnh hoạn. Thời gian của một con người như thế luôn trôi qua trong việc vạch ra những kế hoạch mà sự đổi chiều của gió ngăn cản anh ta thực hiện, năng lực của anh ta tiêu tan trong những dự án và niềm hy vọng, và ngày hành động chẳng bao giờ đến. Anh ta chìm vào giấc ngủ với những suy nghĩ đầy hào hứng về ngày mai, nuôi dưỡng tham vọng của lòng mình bằng thứ danh tiếng sẽ đạt được, hay nuôi dưỡng lòng nhân ái bằng những điều tốt đẹp sẽ trao đi. Nhưng khi đêm về, bầu trời âm u, thời tiết chuyển mùa, anh tỉnh giấc trong sự rã rời, bứt rứt và lú lẫn, chẳng còn chút mong ước nào ngoài sự dễ chịu, cũng chẳng còn bận tâm nào ngoài nỗi khốn khổ của bản thân. Có thể nói rằng bệnh tật nhìn chung là khởi đầu cho sự bình đẳng mà cái chết sẽ hoàn tất; những sự phân biệt đặt người này vượt lên trên người khác vốn rất ít được nhận ra nơi góc phòng bệnh u ám, nơi mà việc mong chờ sự giải trí từ những kẻ vui tươi hay lời chỉ dạy từ những bậc hiền triết chỉ là điều hão huyền; nơi mọi vinh quang nhân loại bị xóa nhòa, trí tuệ bị lu mờ, lý trí bối rối và anh hùng gục ngã; nơi mà sinh linh cao cả và rực rỡ nhất của cõi trần cũng chỉ thấy mình chẳng còn lại gì ngoài ý thức về sự vô tội.
Trong số các mảnh vỡ thơ ca của người Hy Lạp còn lưu giữ lại có một Bài ca ngắn dâng thần Sức khỏe, trong đó năng lực nâng cao hạnh phúc cuộc đời, tô điểm cho những món quà của vận mệnh, và gia tăng niềm vui cho những gì đang sở hữu đã được ca ngợi bằng một sức mạnh và vẻ đẹp lớn lao đến nỗi bất cứ ai từng quằn quại dưới những khó chịu và yếu đuối của một căn bệnh kéo dài đều không thể đọc nó mà không cảm thấy hình ảnh ấy nhảy múa trong tim, đồng thời mượn từ chính trải nghiệm của bản thân để tiếp thêm sinh lực mới cho niềm ao ước, và mượn từ chính trí tưởng tượng của mình những sắc màu mới cho bức tranh ấy. Hoàn cảnh cụ thể sáng tác nên đoạn thơ nhỏ này hiện không rõ, nhưng có lẽ tác giả từng lâm bệnh, và trong cơn cao hứng đầu tiên khi sức khỏe hồi phục đã cúng dường thần Sức khỏe như sau:
Ὑγιεια πρεσβιστα Μακαρων,
Μετα σου ναιοιμι
Το λειπομενον βιοτας·
Συ δε μοι προφρων συνοικος ειης.
Ει γαρ τις η πλουτου χαρις η τεκεων,
Τας ευδαιμονος τ' ανθρωποις
Βασιληιδος αρχας, η ποθων,
Ους κρυφιοις Αφροδιτης αρκυσιν θηρευομεν,
Η ει τις αλλα θεοθεν ανθρωποις τερψις,
Η πονων αμπνοα πεφανται·
Μετα σειο, μακαιρα, Ὑγιεια,
Τεθηλε παντα, και λαμπει χαριτων εαρ·
Σεθεν δε χωρις, ουδεις ευδαιμων πελει.
Hỡi Sức khỏe, bậc tôn kính nhất trong các đấng thần linh! Nguyện xin phần đời còn lại của ta được sống trong sự hiện diện của ngươi, và xin chớ từ chối ban ơn cho ta bằng chốn ngự trị của ngươi. Bởi dẫu có bao nhiêu vẻ đẹp hay niềm vui trong sự giàu sang, trong con cháu, hay trong quyền lực tối cao của bậc đế vương, đỉnh cao chói lọi của hạnh phúc con người, hay trong những đối tượng khao khát mà ta nỗ lực săn đuổi vào cạm bẫy của tình yêu; dẫu có bất kỳ niềm hoan lạc hay sự khuây khỏa nào được chư thần ban ơn để làm dịu bớt những mệt nhọc của chúng ta, thì trước sự hiện diện của ngươi, hỡi cội nguồn của hạnh phúc, mọi niềm vui ấy đều trải rộng và đơm hoa kết trái; trong sự hiện diện của ngươi, mùa xuân của hoan lạc bừng nở, và vắng bóng ngươi thì chẳng một ai có được hạnh phúc.
Sức khỏe có một quyền năng lớn lao đến mức nếu thiếu đi sự cộng hưởng của nó, mọi niềm an ủi khác đều trở nên đờ đẫn và vô tri như những mầm cây thiếu vắng ánh mặt trời. Thế nhưng mối phúc lành này lại thường bị vứt bỏ trong sự cẩu thả vô tư hoặc trong những thử nghiệm dại khờ với chính sức lực của bản thân; ta để nó lụi tàn mà không nhớ đến giá trị của nó, hoặc hoang phí nó chỉ để cho thấy mình vẫn còn dư dả biết bao; có lúc nó bị phó mặc cho sự nhẹ dạ và rủi ro, có lúc lại bị đem bán để đổi lấy những lời tán dương trong những cuộc vui chơi trác táng.
Sức khỏe bị xao lãng một cách ngang bằng, và với sự bất hợp lý cũng tương đương, bởi những kẻ sùng bái công việc lẫn những kẻ tôn sủng lạc thú. Có kẻ tàn phá nền tảng cơ thể mình bằng những buổi tiệc tùng thâu đêm suốt sáng, kẻ khác lại tàn phá bằng việc học hành quá độ; kẻ thì đập nát nó bằng sự chè chén vô độ, kẻ lại gặm nhấm nó bằng lối sống lười vận động. Với đám đông ồn ào của những kẻ say sưa chè chén, mọi lời khuyên nhủ đều chẳng mang lại bao nhiêu ích lợi, dẫu rằng chẳng cần tài cán gì lớn lao để chứng minh rằng kẻ đánh mất sức khỏe chính là kẻ đánh mất niềm vui; những tiếng la hét của họ quá lớn để có thể nghe được những lời thì thầm cảnh cáo, và họ lao qua chặng đường đời với tốc độ quá ư vội vã để có thể dừng bước trước tiếng gọi của sự khôn ngoan. Và có lẽ những kẻ đang bận rộn chất chồng của cải cũng chẳng mảy may chú ý đến ai đang khuyên họ nên chầm chậm lại với những mong ước của mình. Tuy nhiên, vì những kẻ mê tiền thường điềm tĩnh, thận trọng và hay suy tính, chắc hẳn họ có thể cân nhắc rằng điều thiện lớn hơn không được phép hy sinh cho điều thiện nhỏ hơn. Sức khỏe chắc chắn có giá trị hơn tiền bạc, bởi chính nhờ sức khỏe
mà tiền bạc mới kiếm được; nhưng hàng ngàn hay hàng triệu bạc cũng chẳng có mấy tác dụng trong việc làm dịu bớt những cơn đau gút kéo dài, hàn gắn các giác quan đã suy tàn, hay hồi sinh năng lực tiêu hóa. Nghèo đói quả là một tai họa mà ta muốn chạy trốn theo bản năng; nhưng chớ nên chạy trốn từ kẻ thù này sang kẻ thù khác, hay tìm chỗ trú ẩn trong vòng tay của bệnh tật.
——Projecere animam! quàm vellent æthere in alto
Nunc et pauperiem, et duros tolerare labores!
For healthful indigence in vain they pray,
In quest of wealth who throw their lives away.
Những kẻ đánh mất sức khỏe trong cuộc mưu cầu học vấn một cách bất thường và bốc đồng lại càng ít được tha thứ hơn; bởi họ phải ý thức được rằng thể xác không thể bị vắt kiệt quá sức lực nếu không đánh đổi bằng một lượng sinh lực lớn hơn nhiều so với thành quả thu được. Bất cứ ai ứng trước cuộc đời bằng cách tước đi của mình giấc ngủ và sự nghỉ ngơi, không chỉ phải trả lại những giờ phút ấy, mà còn phải trả lại kèm theo cả lãi suất nặng nề; và để đổi lấy lợi lộc của vài tháng trời chỉ được tận hưởng một nửa, họ phải dâng hiến cả nhiều năm trời cho sự rã rời của uể oải và sự cay nghiệt của đớn đau. Những ai nỗ lực vươn tới sự xuất chúng về trí tuệ sẽ phải nhận ra, có lẽ là quá muộn màng, rằng điều đó bị đe dọa biết bao bởi các bệnh tật của thể xác, và sẽ thấy rằng kiến thức rất dễ bị vùi lấp trong những cơn u sầu bộc phát, những phút giây thiếu kiên nhẫn và sự cáu kỉnh của tuổi già suy nhược.