Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 848 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
No. 28. Thứ Bảy, Ngày 23 Tháng 6 Năm 1750.

❊ ❊ ❊

Illi mors gravis incubat,

Qui, notus nimis omnibus,

Ignotus moritur sibi.

Senecæ, Thyest. ii. 401.

To him, alas! to him, I fear,

The face of death will terrible appear,

Who in his life, flattering his senseless pride,

By being known to all the world beside,

Does not himself, when he is dying, know,

Nor what he is, nor whither he's to go.

Cowley.

Trong một bài viết gần đây, tôi đã chỉ ra những sai lầm mà con người ta thường vướng phải từng giờ từng phút do có cái nhìn lầm lạc về năng lực của bản thân cũng như sự xao lãng trong việc soi rếu tính cách chính mình. Nhưng vì khi ấy tôi chỉ giới hạn quan sát của mình trong những sự việc thông thường và cảnh ngộ quen thuộc, tôi thiết nghĩ cần phải tìm hiểu xem việc thấu hiểu bản thân sâu sắc hơn có tầm quan trọng nhường nào trong việc giúp chúng ta tránh khỏi tội lỗi cũng như sự hồ đồ, và việc chăm chú suy ngẫm về tâm trí mình có thể đóng góp lớn đến mức nào trong việc đảm bảo cho ta ơn huệ của Đấng Tối Cao — Đấng mà ta phải chịu trách nhiệm về mọi suy nghĩ lẫn hành động của mình, và sự sủng ái của Ngài suy cho cùng sẽ tạo nên hạnh phúc toàn vẹn cho chúng ta.

Nếu ta có thể hợp lý khi đánh giá mức độ khó khăn của bất kỳnhiệm vụ nào qua những lần vấp ngã thường xuyên, thì ta hoàn toàn có quyền kết luận rằng việc một người thấu hiểu chính mình là điều không hề dễ dàng; bởi vì bất cứ hướng nào ta dời mắt tới, ta cũng sẽ bắt gặp hầu như tất cả những ai ta trò chuyện đủ gần để có thể phán xét tâm tư của họ, đều đang tự nuông chiều những quan niệm vô cùng tốt đẹp về đức hạnh của chính họ — những đức hạnh mà họ chưa từng đủ khả năng khiến người khác phải nể phục — đồng thời tự ca tụng bản thân về những bậc cao siêu của phẩm chất mà ngay cả những người ái mộ họ tha thiết nhất cũng không thể công nhận là họ đã đạt tới.

Những biểu hiện về một đức hạnh tưởng tượng đó thường được xem như những thủ đoạn giả hình, và là cạm bẫy được giăng ra để đổi lấy sự tin tưởng cùng lời ca tụng. Nhưng tôi tin rằng sự nghi ngờ ấy đôi khi thật bất công; những kẻ phô trương danh tiếng của bản thân như thế thực chất chỉ đang lan truyền thêm cái trò lừa dối mà chính họ đã là nạn nhân; bởi vì thói hư này dễ dàng xảy ra với vô số kẻ dường như đang sống một cuộc đời không mục đích, không cạnh tranh hay theo đuổi điều gì; nó xuất hiện ngay cả trong những hoàn cảnh chẳng hứa hẹn chút vinh quang hay lợi lộc nào, và bộc lộ ở những con người mà ta chẳng thể kỳ vọng hay sợ hãi điều chi từ họ. Quả thực, thật khó mà nói hết lòng yêu bản thân có thể làm chúng ta mù lòa đến mức nào, khi ta ngẫm lại xem một thứ tình cảm thứ yếu có thể làm mờ đét phán đoán của ta ra sao, và một kẻ đang đắm chìm trong men say của tình yêu có thể bỏ qua được bao nhiêu lỗi lầm nơi dung mạo hay hạnh kiểm của người tình.

Để phơi bày trọn vẹn mọi nguồn cơn dẫn dắt sai lầm đến với kẻ đang tự ngẫm về tính cách của chính mình, người ta sẽ cần đến một sự am tường chuẩn xác hơn về cõi lòng con người — điều mà có lẽ ngay cả những nhà quan sát sắc sảo và tận tụy nhất cũng chưa từng đạt tới. Và vì sự gian dối có thể biến hóa khôn lường không có hồi kết, nên rất có thể mỗi con người đều mang trong mình một sự lừa bịp mang nét độc đáo riêng biệt của bản thân, tùy theo hướng nhìn của họ vô tình bị dẫn dắt ra sao, hay những ý niệm của họ được kết hợp đặc thù thế nào.

Mặc dù vậy, vẫn có những cạm bẫy tư duy thường mang tính xảo trá hơn, mà việc vạch trần chúng có lẽ không phải là vô ích; bởi vì dẫu chúng có thô thiển đi chăng nữa, chúng vẫn có thể mang lại hậu quả chí mạng, và chẳng cần gì ngoài sự chú tâm là ta đã có thể đánh bại chúng.

Một thứ ngụy biện khiến con người ta tự thuyết phục rằng mình sở hữu những đức hạnh mà thực chất họ đang thiếu, được hình thành bằng cách đánh tráo những hành vi đơn lẻ thành thói quen lâu bền. Một kẻ hà tiện từng một lần cứu giúp một người bạn thoát khỏi cảnh ngục tù, cứ để trí tưởng tượng của y mãi đắm chìm trong sự hào hiệp anh hùng của chính mình; y phó mặc tâm hồn cho cơn phẫn nộ trước những kẻ mù quách trước công trạng hay dửng dưng trước nỗi thống khổ, và những kẻ chỉ biết tự mãn tận hưởng khối tài sản mà chúng chẳng bao giờ cho phép ai khác được sẻ chia. Trước mọi lời quở trách của thế gian hay tiếng la ó của lương tâm, y đều có thể vin vào hành động và sự hiểu biết ấy để biện hộ; và mặc dù toàn bộ cuộc đời y là một chuỗi những hành vi vơ vét cùng keo kiệt, y vẫn tự kết luận rằng mình là một con người dịu dàng và rộng lượng, chỉ vì y từng làm một hành động mang tính rộng lượng và dịu dàng dẫu chỉ một lần.

Tương tự như một thấu kính có thể phóng đại vật thể khi ta đặt một đầu lại gần mắt, nhưng lại thu nhỏ chúng đi khi ta đảo đầu kia lại, các thói hư tật xấu cũng được giảm nhẹ qua sự đảo ngược của thứ ngụy biện dùng để phóng đại các đức hạnh ấy. Những lỗi lầm mà ta không tài nào che giấu nổi trước chính tầm mắt mình, dù có xuất hiện thường xuyên đến đâu, cũng không bị xem là sự hủ hóa thâm căn cố đế hay thói quen đã định hình, mà chỉ được coi là những vấp ngã tình cờ và lầm lỗi nhất thời. Một kẻ năm này qua tháng khác đem đất nước ra bán rẻ, hoặc để thỏa mãn tham vọng cá nhân, hoặc để nuôi dưỡng lòng thù hận, cũng phải thừa nhận rằng sức nóng của phe phái đôi khi đánh lừa cả những đức hạnh kiên cường nhất sa vào những sách lược không tài nào biện hộ nổi một cách nghiêm túc. Kẻ dành trọn ngày đêm chìm đắm trong trác táng và truỵ lạc cũng thú nhận rằng đam mê của hắn lắm lúc lấn át cả nghị lực. Nhưng rồi ai nấy đều tự an ủi rằng lầm lỗi của họ không phải là không có tiền lệ, bởi ngay cả những bậc vĩ nhân khôn ngoan nhất cũng từng phải chịu thua trước sức mạnh của những cám dỗ bất chợt.

Vẫn có những kẻ luôn đánh đồng lời ca tụng sự lương thiện với việc thực hành nó, và tự cho mình là ôn hòa, điềm đạm, nhân hậu cùng trung thực, chỉ vì họ đã đem hết tài hùng biện ra để tán dương sự ôn hòa, lòng trung tín và những đức hạnh khác. Đây là một sai lầm gần như phổ biến ở những kẻ thường xuyên giao du với những kẻ ăn kẻ ở dưới quyền, hay với những ai vì sợ hãi hoặc vụ lợi mà tỏ ra cung kính trước bất kỳ bài diễn văn khoa trương nào, dẫu cho nó có cuồng nhiệt đến đâu, và sẵn sàng khuất phục trước bất kỳ lời khoác lác nào, dẫu cho nó có ngạo mạn đến nhường nào. Chẳng có lấy một ai kéo sự chú tâm của họ trở lại với đời thực, họ tự định giá bản thân dựa trên sự đúng đắn trong quan điểm của mình, mà quên mất rằng con người ta có thể thể hiện đức hạnh qua lời ăn tiếng nói dễ dàng hơn biết bao so với hành động thực tế.

Tương tự như vậy, tầng lớp những kẻ điều chỉnh cuộc sống của mình không theo chuẩn mực tôn giáo, mà theo thước đo đức hạnh của kẻ khác cũng vô cùng đông đảo; những kẻ biết cách xoa dịu nỗi dằn vặt của chính mình bằng ký ức về những tội ác tày trời hơn họ, và dường như đinh ninh rằng bản thân mình chưa phải là kẻ xấu chừng nào người ta hãy còn tìm ra được một kẻ khác tồi tệ hơn.

Để trốn chạy khỏi những sự dối trá này cùng muôn vàn cạm bẫy khác, người ta đã đề xuất không biết bao nhiêu là biện pháp. Có người khuyên nên thường xuyên thỉnh giáo một người bạn khôn ngoan, được dung thứ bước vào cõi riêng tư và được khuyến khích sống chân thành. Nhưng phương thuốc này xem ra hoàn toàn không thích hợp để áp dụng rộng rãi: bởi để đảm bảo được đức hạnh của một người, nó đòi hỏi ở hai người mức độ đức hạnh lớn hơn nhiều so với những gì ta có thể tìm thấy nhìn chung ở đời. Ở người thứ nhất, phải có một khao khát về sự ngay thẳng và hướng thiện đến mức khiến anh ta sẵn sàng lắng nghe những lời buộc tội nhắm vào mình thốt ra từ chính miệng của người mà anh ta kính trọng — và vì thế, anh ta sẽ luôn hy vọng rằng những lỗi lầm của mình chưa bị người ấy phát hiện ra; còn ở người thứ hai, phải có một sự nhiệt thành và lương thiện đủ để khiến anh ta đành lòng đánh mất tình cảm của bạn mình vì lợi ích của chính người đó.

Ta có thể trải qua cả một quãng đời dài đằng đẵng mà chẳng thể tìm được một người bạn nào để ta có thể đồng thời đặt trọn niềm tin vào trí tuệ lẫn đức hạnh của họ, và có thể trân trọng ý kiến của họ vì sự đúng đắn lẫn tính chân thành. Một kẻ yếu đuối, dẫu có lương thiện đến đâu, cũng không đủ tư cách để phán xét. Một kẻ từng trải lọc lõi, dẫu có sâu sắc thế nào, cũng chẳng thích hợp để đưa ra lời khuyên. Người bạn đời thường được chọn vì sự tương đồng trong tính cách, và do đó, mỗi người sẽ xí xóa cho những thói hư tật xấu của kẻ kia, bởi vì đó vốn dĩ cũng là khuyết điểm của chính họ. Bạn bè thường hay mềm lòng và ngần ngại không muốn gây tổn thương, hoặc họ mang nặng tính vụ lợi và sợ hãi việc đắc tội.

Chính những phản biện này đã thôi thúc những người khác đưa ra lời khuyên rằng: kẻ nào muốn thấu hiểu chính mình thì hãy đi hỏi kẻ thù, hãy ghi nhớ những lời quở trách được phơi bày ngay trước mặt, và hãy lắng nghe những lời chê bai được thì thầm trong góc khuất. Bởi vì nhiệm vụ lớn lao nhất của y là nhận diện những lỗi lầm của bản thân, và điều đó chỉ có sự độc địa mới vạch trần, chỉ có lòng căm hờn mới phơi bày ra được. Thế nhưng, phương châm này đôi khi lại bị vô hiệu hóa; bởi hiếm khi xảy ra chuyện những kẻ kình địch hoặc đối thủ lại được phép đến gần ta đến mức có thể thấu hiểu hạnh kiểm ta một cách chuẩn xác đến độ lương tâm có thể thừa nhận và ngẫm ngợi về lời buộc tội ấy. Lời chuốc tội của kẻ thù thường hoàn toàn sai lệch, hoặc thường bị pha trộn nhiều đến mức tâm trí ta có thể vịn vào sự sai sót của một phần để phủ nhận toàn bộ phần còn lại, và từ đó chẳng bao giờ buồn bận tâm trước những lời cáo buộc phiến diện như thế nữa.

Dẫu vậy, kinh nghiệm từ thực tế cho thấy kẻ thù vẫn luôn là những giám thị trung thành nhất; bởi nghịch cảnh từ xưa đến nay vẫn được xem là trạng thái mà qua đó con người ta dễ dàng thấu hiểu bản thân mình nhất, và nghịch cảnh buộc phải tạo ra hiệu ứng này bằng cách tước đi những kẻ nợ nần ơn nghĩa hay đám nịnh bọt — những kẻ có nhiệm vụ che đậy những điểm yếu của ta, hoặc bằng cách phóng thích sự cay độc và cho phép tự do lăng mạ; hoặc chí ít là bằng cách cắt đứt những niềm vui từng lôi kéo ta ra khỏi sự chiêm nghiệm về hạnh kiểm của chính mình, đồng thời kìm hãm cái sự kiêu căng vốn quá dễ dàng thuyết phục ta rằng ta xứng đáng với bất cứ điều gì ta đang thụ hưởng.

Một phần của những ơn ích ấy nằm trong tầm tay của bất kỳ ai, nếu họ biết phân bổ những khoảng thời gian thích hợp trong đời để kiểm nghiệm lại phần đời còn lại, và nếu họ thường xuyên tự đặt mình vào trạng thái tĩnh lặng và ẩn dật có thể làm suy yếu ảnh hưởng của những tác nhân ngoại cảnh. Nhờ thực hành điều này, họ có thể đạt được sự cô độc của nghịch cảnh mà không phải chịu đựng nỗi u sầu của nó, nhận được những bài học của nó mà không phải hứng chịu những lời quở trách, và có được sự nhạy cảm của nó mà không bị vướng vào những nỗi xao động tâm can.

Nhu cầu phải đẩy thế giới ra xa khỏi tầm với mỗi khi ta muốn tự soi chiếu bản thân đã khiến không ít người từ bỏ những địa vị cao sang để bước vào chốn tu viện khắc khổ; và quả thực, bất kỳ ai vùi đầu vào chốn thương trường, nếu ngọn lửa quan tâm đến một cõi đời khác chưa hoàn toàn lụi tàn, hẳn đều mang trong lòng sự xác tín — dẫu có thể chưa đủ kiên quyết — giống như Valdesso. Khi vị này xin Hoàng đế Charles thứ Năm cho phép từ quan, lúc được hỏi có phải ông lui về vì bất mãn hay chăng, ông đã đáp rằng mình từ bỏ chức vụ chẳng vì lý do nào khác ngoài việc con người ta cần phải có chút thời gian để suy ngẫm cho thật tỉnh táo giữa cuộc đời của một người lính và cái chết của chính anh ta.

Hiếm có hoàn cảnh nào lại không trói buộc chúng ta vào những hy vọng và sợ hãi chốn trần gian này, những thứ mà ta bắt buộc phải thỉnh thoảng rũ bỏ để có thể hiện diện trước Đấng đang nhìn thấu mọi hệ quả thông qua cội nguồn, và thấu triệt mọi hành động qua tâm tư; để ta có thể, như lời Chillingworth đã diễn tả, ngắm nhìn vạn vật cứ như thể chẳng còn sinh linh nào khác trên cõi đời này ngoài Thượng Đế và chính chúng ta; hay dùng một ngôn từ còn uy nghiêm hơn nữa, là để tâm sự cùng cõi lòng mình và giữ cho lòng được tĩnh lặng.

Cái chết, theo Seneca, giáng những đòn chí mạng xuống kẻ quá am hiểu người khác nhưng lại quá xa lạ với chính mình; và Pontanus — một nhân vật trứ danh trong số những người đi đầu khôi phục văn học — từng đánh giá việc nghiên cứu tâm hồn bản thân có tầm quan trọng lớn lao đến mức ông đã cho khắc nó lên chính nấm mồ của mình. Sum Joannes Jovianus Pontanus, quem amaverunt bonæ musæ, suspexerunt viri probi, honestaverunt reges domini; jam scis qui sim, vel qui potius fuerim; ego vero te, hospes, noscere in tenebris nequeo, sed teipsum ut noscas rogo. "Ta là Pontanus, kẻ được các nàng thơ yêu mến, được những bậc nam nhi chính trực nể trọng, và được các bậc đế vương trên đời tôn vinh. Giờ đây ngươi đã biết ta là ai, hay nói đúng hơn, ta từng là ai. Còn về phần ngươi, hỡi người lữ khách, ta đang chìm trong bóng tối nên chẳng thể nhận ra ngươi, nhưng ta khẩn cầu ngươi hãy thấu hiểu chính mình."

Tôi hy vọng mỗi độc giả của bài viết này sẽ tự xem mình có trách nhiệm tuân thủ một lời răn mà sự khôn ngoan và đức hạnh của mọi thời đại đều đồng lòng củng cố: một lời răn do các triết gia đúc kết, được các nhà thơ khắc sâu, và được các bậc thánh nhân chuẩn y.

(41) Nhưng họ tự đo lường bằng chính mình, và tự so sánh mình với nhau, nên họ không khôn ngoan. 2 Cor. x. 12.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.