Diligitur nemo, nisi cui Fortuna secunda est.
Quæ, simul intonuit, proxima quæque fugat.
Ovid, Ex Ponto. Lib. ii. Ep. iii. 23.
Khi vận may mỉm cười rải những tia nắng vàng,
Tất cả đều quây quần để nịnh hót và vâng lời:
Nhưng khi bà giáng tiếng sấm từ bầu trời giận dữ,
Bạn bè, kẻ nịnh hót và người tình của chúng ta đều bay biến.
Miss A. W. 49
GỬI TỜ RAMBLER.
THƯA ÔNG,
Sự siêng năng mà ông vẫn dùng để vun đắp hiểu biết về tự nhiên, phong tục và cuộc đời, có lẽ sẽ khiến ông dủ lòng chiếu cố đến những quan sát của một người từng được dạy dỗ để thấu hiểu nhân thế qua những bài học không mấy dễ chịu, và có những nhận định không phải xuất phát từ sự đoán mò nơi góc phòng tĩnh lặng, mà từ chính thực tiễn và trải nghiệm.
Tôi sinh ra trong một gia đình giàu có, được nuôi dạy để thấu hiểu những bộ môn nghệ thuật vốn được cho là tô điểm tâm hồn và rèn giũa dung mạo của người phụ nữ. Bên cạnh những kiến thức ấy, những điều mà lễ giáo và học thức gần như ép buộc tôi phải tiếp thu, tôi còn chủ động trau dồi thêm qua sách vở và qua cuộc trò chuyện với nhóm người mà các quý cô thường nhắc đến bằng sự kinh hãi và ác cảm dưới cái tên "những kẻ mọt sách". Tuy nhiên, tôi lại nhận ra họ là một tầng lớp vô hại và lành tính, không hẳn là thông thái hơn chúng ta đến mức không thể vừa tiếp thu vừa truyền đạt tri thức, và họ có xu hướng tự hạ thấp phẩm giá bản thân qua sự phục dịch hèn nhát hơn là áp đảo hay đè nén chúng ta bằng học thức hay sự dí dỏm của mình.
Dẫu vậy, từ những con người ấy, nếu ta biết dùng thái độ ân cần để khuyến khích họ cất lời, ta vẫn có thể thu nhận được những điều khi được tô điểm bằng sự tao nhã và làm dịu đi bởi lòng khiêm nhường sẽ luôn gia tăng phẩm giá và giá trị cho câu chuyện của phái nữ. Từ sự quen thuộc của tôi với thế giới sách vở,
tôi đã đúc rút được nhiều nguyên tắc phán đoán và châm ngôn xử thế, nhờ đó tôi thu hút được sự chú ý chung của mọi người ở bất kỳ chốn đông người hay nơi hội hè vui thú nào. Ý kiến của tôi chính là chuẩn mực tối cao để khen ngợi, những nhận xét của tôi được ghi nhớ bởi những ai khao khát thứ bậc danh vọng thứ hai, dáng điệu của tôi được nghiên cứu, y phục của tôi được bắt chước, những bức thư của tôi được truyền tay từ gia đình này sang gia đình khác và được đọc bởi những người chép lại chúng như thể chúng được gửi riêng cho chính họ. Những chuyến viếng thăm tôi được nài nỉ như những vinh dự, và vô số người khoe khoang về sự thân thiết với Melissa, dẫu họ chỉ tình cờ gặp tôi và sự thân mật ấy chưa bao giờ vượt quá việc trao đổi một câu xã giao hay đáp lại một lời chào lịch sự.
Tôi chẳng ngại ngần gì khi thú nhận rằng tôi vô cùng đắc ý trước sự tôn sùng phổ quát này, bởi tôi luôn đinh ninh rằng đó là sự ca tụng dành cho phẩm chất nội tại và công trạng bất biến của bản thân, đồng thời dễ dàng tự thuyết phục rằng vận may chẳng hề dính líu gì đến sự vượt trội của tôi. Khi soi mình trước gương, tôi thấy tuổi trẻ và nhan sắc, cùng sức khỏe đủ để cho tôi hy vọng chúng sẽ còn kéo dài. Khi soi thấu tâm hồn, tôi thấy sự nhạy bén trong phán đoán cùng trí tưởng tượng phong phú, và được ca tụng rằng mọi cử động của tôi đều tao nhã, mọi lời nói ra đều mang sức thuyết phục.
Cứ như thế, cuộc đời tôi trôi qua tựa một khúc khải hoàn kéo dài giữa những lời tung hô, lòng đố kỵ, sự theo đuổi và những lời ve vãn. Làm hài lòng Melissa là tham vọng chung của tất cả, và mọi mưu mẹo của nghệ thuật nịnh hót tinh vi đều được đem ra áp dụng với tôi. Được nịnh hót là một điều ngọt ngào, ngay cả khi ta thừa biết rằng những lời ca tụng ấy không hề được tin tưởng bởi chính kẻ thốt ra chúng; bởi ít nhất, chúng chứng minh được quyền lực của ta, và cho thấy sự ân chuẩn của ta được trân trọng nhường nào khi nó được đổi lấy bằng sự hèn hạ của những lời dối trá. Nhưng có lẽ, kẻ nịnh hót không dễ gì bị phát hiện, bởi một tâm hồn ngay thẳng vốn không hay hoài nghi, và chẳng ai vận dụng sức mạnh phân định một cách mãnh liệt khi chính lòng tự ái đang che chở cho sự lừa dối ấy.
Đội ngũ người ngưỡng mộ đông đảo, cùng sự xao lãng liên tục của tâm trí trước những kế hoạch vui chơi mới, đã ngăn cản tôi lắng nghe bất kỳ ai trong số những kẻ lúc nào cũng bu quanh để đưa ra lời khuyên cho các thiếu nữ, đồng thời giữ cho tôi cảnh độc thân và tự do
cho đến năm hai mươi bảy tuổi. Lúc bấy giờ, khi tôi đang đứng trên đỉnh cao kiêu hãnh của sự xuất chúng không ai bì kịp, với dung mạo hãy còn nguyên vẹn và tâm trí ngày một tôi luyện, sự sụp đổ của một quỹ đầu tư nơi tôi gửi gắm tài sản đã đẩy tôi vào cảnh sống tằn tiện vừa đủ, chỉ vừa đủ để giữ lấy sự tao nhã và độc lập.
Tôi đón nhận sự suy giảm tài sản ấy mà không hề có những cơn bộc phát đau khổ tột cùng hay sự suy sụp hèn nhát. Thật ra, tôi vốn chẳng hay biết mình đã mất đi bao nhiêu, bởi từ xưa đến nay tôi vẫn luôn nghe và nghĩ nhiều hơn về tài trí và nhan sắc của mình thay vì của cải. Thế nên, tâm trí tôi không tài nào chớp lấy ý nghĩ rằng Melissa lại có thể tụt dốc khỏi vị thế đã được thiết lập, chừng nào vóc dáng và tâm trí cô ấy hãy còn nguyên vẹn; rằng cô ấy có thể ngừng khơi gợi sự ngưỡng mộ trừ phi bản thân cô ấy không còn xứng đáng với điều đó, hay có thể phải chịu bất kỳ đòn giáng nào khác ngoài bàn tay của thời gian.
Lẽ ra tôi hoàn toàn có thể che giấu sự mất mát ấy và kết hôn, bằng cách duy trì vẻ ngoài như cũ với tất cả uy tín từ gia tài ban đầu của mình. Nhưng tôi chưa đến mức đánh mất sự tự tôn để khuất phục trước sự hèn hạ của trò lừa đảo, hay khao khát bất kỳ sự bảo chứng nào khác ngoài trí tuệ và đức hạnh. Do đó, tôi giải tán đoàn hầu cận, bán đi những món trang sức không còn phù hợp với hoàn cảnh mới của mình, và xuất hiện giữa những người tôi từng giao du với vẻ ngoài kém lấp lánh hơn, nhưng tinh thần vẫn hiên ngang như trước.
Tôi nhận ra mình được đón tiếp trong mỗi chuyến thăm viếng bằng nỗi buồn vượt quá mức thông thường dành cho những tai hoạ mà ta chẳng hề dính líu, và được tiếp đón bằng những lời chia buồn cùng an ủi lặp đi lặp lại đến mức rõ ràng là bạn bè tôi đang cố làm thỏa mãn chính họ hơn là xoa dịu tôi. Kể từ dạo ấy, một số người từ chối giao thiệp với tôi và chẳng cần cớ sự gì cũng thôi không đáp lễ các chuyến viếng thăm của tôi; một số người vẫn đến thăm, nhưng với khoảng thời gian thưa thớt hơn trước, và mỗi lần trở lại lại càng chậm trễ hơn. Chẳng có người quen nữ nào của tôi lại bỏ lỡ cơ hội nhắc đến vận hạn của tôi, so sánh hoàn cảnh hiện tại và quá khứ của tôi, rồi thổ lộ rằng tôi hẳn phải đau khổ biết bao khi thiếu vắng sự hào nhoáng vốn rất hợp với mình, phải ngắm nhìn những niềm vui mà tôi từng tận hưởng, và nay bị hạ xuống ngang hàng với những kẻ mà
trước đây từng xem tôi như chuyển động ở một tầng lớp cao hơn, những kẻ từng tiếp cận tôi với sự cung kính và phục tùng mà giờ đây tôi chẳng còn có thể mong đợi nữa.
Những nhận xét kiểu này thực chất chẳng khác gì những lời lăng mạ trá hình, cốt để trút bỏ cái sự kiêu căng đang chướng khí trong lòng, dẫu thỉnh thoảng chúng vẫn được thốt ra một cách vô ý bởi những kẻ thật thà hay tốt bụng, để rồi khoét sâu thêm nỗi đau nơi vốn chỉ định mang lại sự sẻ chia. Do đó, tôi vẫn sẽ giữ gìn chút phong độ cổ điển của phép lịch sự để mạo muội đúc kết nên quy tắc này: không ai được phép gợi nhắc người khác về những tai họa mà chính khổ chủ không hề phàn nàn và cũng chẳng có phương kế nào được đưa ra để xoa dịu. Các người chẳng có quyền khơi gợi những suy nghĩ vốn dĩ sẽ luôn mang lại đớn đau mỗi khi chúng hiện về, và có lẽ chúng đã chẳng trỗi dậy nếu không có thứ lòng trắc ẩn ngốc nghếch và bất hợp thời ấy.
Đoàn người tình kéo bè kéo lũ của tôi lập tức rút lui mà chẳng hề mảy may xúc động. Quả thực, phần lớn trong số họ từ trước đến nay vẫn tuyên bố theo đuổi một cách sòng phẳng như cách họ gọi, tức là đã dò hỏi về tài sản của tôi và đề nghị mức sính lễ. Chắc chắn những kẻ này có quyền lui bước mà không chịu sự trách cứ nào, vì họ đã công khai ngã giá tiền bạc như một điều kiện thiết yếu cho hạnh phúc của họ, và ai mà biết được họ có cần chút phần nào khác ngoài của cải hay không? Tôi vẫn luôn cho rằng tiếng kêu la của những người phụ nữ là vô lý khi họ tưởng rằng mình bị tổn hại chỉ vì những người đàn ông từng bám theo họ dựa trên giả định về một khối tài sản lớn hơn, nay lại quay lưng khi phát hiện ra họ có ít hơn. Tôi chưa từng thấy người phụ nữ nào lại không xem sự giàu có là quyền lợi để đưa ra những điều kiện cho riêng mình, và suy cho cùng, những gì được đòi hỏi bởi việc sở hữu tiền bạc thì cũng sẽ bị tước bỏ một cách công bằng khi ta đánh mất nó. Một khi đã đòi hỏi một khoản sính lễ, nàng ta đã thừa nhận tầm quan trọng của tài sản; và khi không thể trưng ra được giá trị bằng tiền, hà cớ gì nàng lại nghĩ rằng kẻ cả gan ngã giá mình phải có nghĩa vụ mua lấy?
Những người tình của tôi không phải ai cũng bằng lòng với việc lặng lẽ đào tẩu. Vài kẻ trong số đó đã trả thù cho sự thờ ơ mà họ từng phải chịu đựng bằng những lời lăng mạ ngông cuồng và thừa thãi, tìm cách làm nhục tôi bằng cách ban phát ngay trước mặt tôi những sự ân cần cho các quý cô khác, những điều vốn dĩ chỉ dành riêng cho
mình tôi. Nhưng vì nguyên tắc của tôi từ trước đến nay là đối xử với đàn ông tùy theo tầm vóc trí tuệ của họ, tôi chưa từng để bất kỳ kẻ nào phải hoài phí cuộc đời trong sự chờ đợi vô vọng nếu hắn có thể dùng nó vào việc ích lợi hơn. Do đó, tôi chẳng có kẻ thù nào ngoài lũ công tử bột hợm hĩnh, những kẻ mà sự bực tức hay kính trọng của họ đều quá ư tầm thường để tôi phải bận tâm.
Nỗi đau duy nhất mà tôi cảm nhận được từ sự sa sút này chính là việc đánh mất sức ảnh hưởng mà tôi từng luôn sử dụng đứng về phía đức hạnh, để bảo vệ sự ngây thơ và khẳng định chân lý. Giờ đây, tôi thấy những ý kiến của mình bị phớt lờ, các quan điểm bị soi mói, và các lập luận bị chống đối bởi những kẻ từng lắng nghe tôi mà chẳng dám hé răng cãi lại, thậm chí còn tranh nhau thể hiện sự tâm đắc đầu tiên.
Những kẻ tranh cãi phái nữ đã hoàn toàn phủi bỏ uy quyền của tôi; và nếu tôi cố gắng củng cố lý lẽ của mình bằng cách viện dẫn đến những học giả tình cờ có mặt, thì lũ khốn kiếp ấy chắc chắn sẽ nịnh nọt bằng cách hy sinh tôi và hệ thống tư tưởng của tôi để đổi lấy một chiếc váy lụa đẹp hơn. Từng giờ trôi qua, tôi đều bị xúc phạm bởi những lời cãi lại từ những kẻ hèn nhát vốn chưa bao giờ nhận ra cho đến tận gần đây rằng Melissa cũng có thể mắc sai lầm.
Chỉ có đúng hai người mà tôi không thể trách cứ là đã thay đổi thái độ theo thời vận của tôi. Một là vị mục sư già đã trải qua cả cuộc đời gắn bó với các sứ mệnh của giáo chức, với danh tiếng lớn về học thức và lòng đạo đức; người còn lại là một viên trung úy kỵ binh. Vị mục sư chẳng hề ngần ngại chấn chỉnh tôi ngay giữa lúc tôi ở đỉnh cao kiêu ngạo nếu tôi xấc xược, và chỉ bảo tôi khi tôi lỡ lời ngớ ngẩn. Giờ đây, nếu có chút thay đổi nào, thì ông lại càng có vẻ rụt rè hơn, sợ rằng sự phóng khoáng của mình sẽ bị hiểu lầm là thô lỗ. Người lính thì chưa bao giờ dành cho tôi bất kỳ sự quan tâm đặc biệt nào, nhưng lại tuân thủ một cách cực kỳ ngặt nghèo mọi quy tắc lịch sự. Hiện tại, anh ta chẳng những không hề lơi lỏng mà mỗi khi bưng trà, anh ta vẫn kiên quyết mang tách đầu tiên đến cho tôi, bất chấp những cái cau mày và tiếng xì xào quanh bàn tiệc.
Thưa ông Rambler, đó chính là thói đời. Những ai chỉ biết đến sự sung túc và thịnh vượng thì không thể nào tự phán xét chính mình hay người khác được. Kẻ giàu sang và quyền lực sống trong một buổi vũ hội hóa trang vĩnh cửu, nơi tất cả mọi người xung quanh họ
đều khoác lên mình những lớp mặt nạ mượn mượn; và chúng ta chỉ thực sự khám phá ra vị thế thực sự của mình trong mắt người khác khi ta không còn khả năng ban phát hy vọng hay nỗi sợ hãi.
Kính thư, &v.v.
Melissa.
(49) Anna Williams, nhân vật có tiểu sử được kể lại trong phần Cuộc đời Tiến sĩ Johnson, đặt ở phần đầu của ấn bản này.