——Habebat sæpe ducentos,
Sæpe decem servos: modo Reges, atque Tetrarchus,
Omnia magna loquens; modo, Sit mihi mensa tripes, et
Concha salis puri, et toga, quæ defendere frigus,
Quamvis crassa, queat.
Hor. Lib. i. Sat. iii. 11.
Now with two hundred slaves he crowds his train;
Now walks with ten. In high and haughty strain
At morn, of kings and governors he prates;
At night—"A frugal table, O ye fates,
"A little shell the sacred salt to hold,
"And clothes, tho' coarse, to keep me from the cold."
Francis.
Có lẽ từng có không ít nhà văn để lại những dòng suy ngẫm về nhân sinh nhận xét rằng, chẳng một ai cảm thấy hài lòng với hoàn cảnh hiện tại của mình. Horace cho rằng sự bất mãn này luôn tỏ ra thiếu thỏa đáng bất kể khi cảnh ngộ ấy đến do tình cờ hay do ta thận trọng lựa chọn; chúng ta luôn chê bai một vài khía cạnh nào đó trong cuộc sống của mình, và lại tưởng tượng rằng số phận của những người khác ngập tràn phúc lộc hơn hoặc ít phải đối mặt với tai ương hơn.
Nỗi bất mãn phổ biến này thường bị lên án vô cùng gay gắt, vì bản thân nó vốn bất hợp lý — bởi trong hai kẻ cùng ghen tị lẫn nhau, không thể nào cả hai đều chiếm phần hạnh phúc lớn hơn — lại vừa gieo thêm những nỗi u sầu chẳng cần thiết vào cuộc đời khi kéo tâm trí ta ra khỏi việc chiêm ngưỡng và tận hưởng thứ hạnh phúc mà hoàn cảnh hiện tại đang ban tặng, đồng thời hướng sự chú ý của ta về những đối tượng xa xôi mà ta chỉ ngắm nhìn để rồi tự làm ta nhụt chí, khiến nỗi đau khổ thêm phần trầm trọng qua những sự so sánh thiệt hơn.
Khi quan niệm về sự sung sướng của kẻ khác chiếm ưu thế trong lòng, đến mức thôi thúc ta phải tìm mọi giá để đạt cho bằng được cái hoàn cảnh mà người ta tưởng là gắn liền với những đặc ân siêu việt ấy; khi nó bùng nổ thành hành động và sinh ra gian trá, bạo lực cùng bất công, thì ta phải trừng trị nó bằng tất cả sự nghiêm khắc của luật pháp. Nhưng chừng nào nó mới chỉ tác động đến tư duy và không làm rối bời
bất cứ ai ngoài kẻ vô tình dung dưỡng nó, và dẫu nó có làm gián đoạn sự mãn nguyện đi chăng nữa, nhưng lại chẳng hề xâm phạm đến lòng kính Chúa hay đức hạnh, thì tôi không cho rằng nó đáng trách hay nực cười đến mức ấy, mà vẫn có thể dủ lòng thương xót và dăm phần châm chước.
Tôi đoán rằng chẳng có mấy ai quá mức cuồng tín đến mức chủ trương rằng ai nấy đều hạnh phúc hay bất hạnh như nhau; bởi dẫu chúng ta chẳng thể thấu suốt hoàn cảnh của người khác, thì bất cứ ai cũng từng trải qua vô số thăng trầm trong chính số phận của mình, và do đó hẳn phải bị thuyết phục rằng cuộc đời có thể chứa đựng nhiều hay ít niềm hạnh phúc. Vậy thì điều gì ngăn cản chúng ta nỗ lực thay đổi những gì có thể cải thiện được, và bám lấy những phần gia tăng của sự tốt lành, khi ta biết chắc rằng nó có thể được bồi đắp và tin rằng một sự đổi thay cụ thể nào đó về hoàn cảnh sẽ làm tăng thêm niềm hạnh phúc ấy?
Nếu kẻ nào cảm thấy bất an mà có thể hợp lý khi thực hiện những nỗ lực để tự giải thoát khỏi nỗi bực dọc, thì toàn thể nhân loại đều có lý do chính đáng cho một độ bồn chồn nhất định nào đó; và lỗi lầm ấy dường như chẳng qua chỉ là sự kết luận quá đỗi táo bạo để ngả về phía một điều gì đó chưa từng trải nghiệm, cùng với sự dễ dãi quá mức khi tin rằng nỗi bất hạnh do chính đam mê và dục vọng của chúng ta gây ra lại là do những nguyên nhân ngẫu nhiên và thế lực bên ngoài giáng xuống đầu ta.
Thực vậy, không ít lần chúng ta nhận ra rằng mình đã quá vội vàng kêu ca về những nỗi gian truân riêng biệt, và tự tưởng tượng rằng bản thân đang phải gánh chịu những vướng bận mà các tầng lớp người khác cũng đang vướng vào y hệt. Ta thường đổi một nỗi khổ nhẹ nhàng lấy một nỗi khổ lớn hơn, và lại ước gì mình được đưa trở về với cái hoàn cảnh mà ta từng nghĩ rằng thật đáng mong ước biết bao để rũ bỏ. Thế nhưng sự thật này, dẫu dễ dàng nhận ra qua trải nghiệm, lại chẳng đời nào đạt được bằng bất kỳ con đường nào khác; và ta không thể bất công trách cứ một lỗi lầm mà lý trí chẳng tài nào lường trước nổi, và sự thận trọng cũng chẳng thể tránh khỏi.
Việc có được một cái nhìn vừa rành mạch vừa bao quát về cuộc đời con người, với tất cả những sự kết hợp rắc rối và mối liên hệ chằng chịt của nó, vượt quá tầm với của trí tuệ phàm nhân. Về một cảnh ngộ mà thực tiễn chưa từng cho ta biết đến, ta chỉ lén nhìn một thoáng, nhận thức được một điểm, rồi
định đoạt phần còn lại bằng đam mê và trí tưởng tượng. Trong cuộc dò dẫm này, mọi thành kiến ưa thích, mọi khao khát bẩm sinh đều bận rộn đánh lừa chúng ta. Chúng ta bất hạnh, hoặc ít ra là kém hạnh phúc hơn mức bản chất chúng ta có thể dung nạp; chúng ta tất yếu khao khát sự đổi đời cho tốt đẹp hơn; những gì khao khát thì ta vô cùng hợp lý khi đi tìm, và những gì đi tìm thì ta tự nhiên hăng hái tin rằng mình đã tìm thấy. Sự tự tin của ta thường xuyên vỡ mộng, nhưng lý trí của ta lại chẳng hề bị thuyết phục, và chẳng có con người nào là không hy vọng vào một điều gì đó mà mình chưa có, dẫu cho những ước nguyện của họ có nằm im lìm đi chăng nữa, bởi họ lường trước được sự khó khăn khi vươn tới nó. Giả như trong số đông đảo những kẻ mày mò theo đuổi triết học Hermes, chẳng một ai chịu từ bỏ công cuộc luyện kim đan vì đã bị thuyết phục về tính bất khả thi của nó, mà chỉ vì kiệt sức vì nhọc nhằn, vì thiếu kiên nhẫn trước sự trì hoãn, vì một thân thể tàn tạ hay một gia tài khánh kiệt.
Sự do dự và tính dễ thay lòng thường là khuyết điểm của những kẻ có tầm nhìn khoáng đạt cùng trí tưởng tượng mạnh mẽ và bay bổng, bởi họ không tài nào giam hãm suy nghĩ của mình trong những biên giới hành động quen thuộc của bản thân, mà cứ liên tục lang thang khắp mọi cảnh ngộ của sự tồn tại con người, và hậu quả là thường dễ dàng tưởng tượng rằng họ đang đặt chân lên những vùng đất hoang vu mới mẻ của niềm vui, hay khơi gợi những khả năng mới mẻ của hạnh phúc. Cứ thế, họ bận rộn với một chuỗi những kế hoạch nối tiếp nhau không dứt, rồi trải qua quãng đời trong sự phơi phới xen lẫn nỗi buồn sầu luân phiên, chỉ vì thiếu đi sự an nhiên bất dịch và sự bằng lòng với hoàn cảnh — thứ vốn giúp cho những kẻ có trí tuệ chậm chạp hơn neo đậu mãi mãi vào một điểm nhất định, hoặc dẫn dắt họ bước đi trên con đường mòn phẳng lì mà cha ông họ từng đặt chân qua.
Trong hai hoàn cảnh sống đều có sức hút quyến rũ như nhau đối với ánh nhìn, cái nào đã từng trải nghiệm qua sẽ luôn chịu phần bất lợi; bởi những nỗi thống khổ mà ta từng nếm trải thì ta chẳng thể nào giảm nhẹ; và dẫu cho ta có sẵn khả năng — có lẽ do tự nhiên ban phát — để vừa làm trầm trọng thêm tai ương mà ta sợ hãi, vừa tô vẽ thêm cho phúc lộc mà ta mong đợi, thì trong những lúc trầm ngâm theo sở thích chứ không phải do sự thúc bách của hoàn cảnh,
chúng ta vẫn luôn có một thủ pháp là dồn sự chú ý vào những hình ảnh dễ chịu hơn, và để cho niềm hy vọng sắp đặt thứ ánh sáng dùng để soi rọi tương lai.
Phần tốt và phần xấu của những lối sống khác nhau đôi khi đối chọi nhau ngang ngửa đến mức có lẽ chưa từng có ai đưa ra lựa chọn giữa chúng dựa trên một niềm xác tín hoàn toàn và sự hiểu biết đầy đủ; và do đó, sự dao động của ý chí cũng chẳng có gì đáng kinh ngạc hơn những nhịp dao động của một đòn cân trĩu nặng đều hai đầu khi chúng được đem ra chọn lựa. Tâm trí vừa mới tưởng chừng như đã định đoạt được nhờ một ưu điểm vượt trội nào đó, thì ngay lập tức một sự tiện lợi có trọng lượng ngang ngửa lại xuất hiện ở phía bên kia, và những quyết định được gợi mở bởi sự săm soi kỹ càng nhất thường lại bị ta hối hận ngay khi vừa mới đưa ra.
Eumenes, một thanh niên có tài năng xuất chúng, thừa kế một cơ ngơi đồ sộ từ người cha từng giữ những chức vụ hiển hách trong một thời gian dài. Người cha ấy, từng mệt mỏi vì những cuộc cạnh tranh và rối trí vì trăm công nghìn việc buôn bán, đã ca ngợi sự yên tĩnh của một chốn bình dân với sức mạnh lớn đến nỗi trong suốt mấy năm trời, Eumenes đã cưỡng lại mọi thôi thúc của những hoài bão lớn lao; nhưng rồi một khi bị kích động bởi cảnh áp bức mà anh không thể cứu giúp, anh bắt đầu nghĩ rằng bổn phận của một người lương thiện là phải tự trang bị cho mình khả năng che chở cho kẻ khác, và dần dà cảm thấy niềm khao khát sự vĩ đại trỗi dậy, được nung nấu bởi hàng ngàn dự án mang lại lợi ích cho đất nước. Gia thế đã đưa anh vào viện nguyên lão, kiến thức và tài hùng biện đã giúp anh thăng tiến nơi triều đình, và anh nắm giữ thứ quyền lực cùng sức ảnh hưởng mà anh từng tự quyết tâm sẽ đem ra tung hoành vì hạnh phúc của nhân dân.
Giờ đây, anh bắt đầu làm quen với sự cao sang, và chẳng mấy chốc đã bị thuyết phục rằng quyền làm việc thiện được mở rộng bao nhiêu, thì những cám dỗ làm điều ác lại càng nhân lên và bấy nhiêu lần mạnh mẽ bấy nhiêu. Anh cảm thấy bản thân từng khoảnh khắc đều đối mặt với hiểm nguy bị dụ dỗ hoặc bị đẩy ra xa khỏi những mục đích thanh bạch của mình. Có lúc thì phải chiều lòng một người bạn, có lúc lại phải vùi dập một kẻ kình địch, bằng những thủ đoạn mà lương tâm anh chẳng tài nào chấp nhận nổi. Có lúc anh bị ép buộc phải
phụ họa theo những thành kiến của công chúng, có lúc lại theo những mưu đồ của phe cánh cầm quyền. Dần dà, anh kiệt sức vì những cuộc đấu tranh biền biệt nhằm dung hòa giữa mưu lược chính trị và đức hạnh, để rồi quay trở lại chốn ẩn dật như một nơi trú ẩn cho sự trong trắng của tâm hồn, với niềm đinh ninh rằng mình chỉ có thể hy vọng mang lại lợi ích cho nhân loại qua một tấm gương trong sạch về đức hạnh cá nhân. Tại đây, anh đã trải qua vài năm tháng trong sự thảnh thơi và lòng trắc ẩn; nhưng rồi khi nhận thấy sự nhũng nhiễu ngày càng gia tăng cùng những quan điểm sai trái trong triều chính, anh lại thấy bản thân một lần nữa được triệu hồi về những chốn trọng trách công quyền — nơi mà những minh chứng mới về sự yếu mềm của chính anh lại tiếp tục quyết định thúc đẩy anh quay về ẩn dật.
Cứ thế, con người ta có thể trở nên bất nhất vì đức hạnh lẫn vì thói hư tật xấu, vì suy tư quá nhiều lẫn quá ít; thế nhưng sự bất nhất — dẫu có được tôn vinh bởi những động cơ cao cả đến đâu đi nữa — vẫn luôn là điều cần phải tránh né, bởi cuộc đời chỉ ban cho ta một khoảng thời gian vô cùng ngắn ngủi để dò dẫm và thử nghiệm, và kẻ nào kiên định theo đuổi sự xuất chúng trong bất kỳ ngành nghề nào, sẽ mang lại lợi ích cho nhân loại nhiều hơn là kẻ cứ chần chừ chọn lựa phần việc của mình cho đến tận lúc bị gọi ra để biểu diễn. Người lữ hành nào kiên quyết bước đi trên một con đường gập ghềnh khúc khuỷu sẽ đến đích sớm hơn kẻ cứ mãi thay đổi hướng đi và phung phí những giờ phút ban ngày chỉ để rảo mắt tìm kiếm một mặt đất bằng phẳng hơn cùng những lối đi ngắn hơn.