——Ego nec studium sine divite venâ,
Nec rude quid prosit video ingenium; alterius sic
Altera poscit opem res, et conjurat amice.
Hor. Ars. Poet. 409.
Học vấn thiếu tài hoa, e rằng bay chẳng nổi;
Tài hoa thiếu học vấn, lại chìm đắm trong đời;
Chỉ khi sức hợp lại, mới ngự trị tuyệt vời.
Elphinston.
Trí tuệ và Học vấn là hai người con của thần Apollo với những người mẹ khác nhau. Trí tuệ do thần Euphrosyne sinh ra, mang trọn nét vui tươi và hoạt bát của mẹ; còn Học vấn là con của thần Sophia, thừa hưởng tính cách trầm lặng và cẩn trọng. Do hai người mẹ vốn là đối thủ, hai đứa trẻ ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời đã được nuôi dưỡng trong sự đối lập thói quen. Họ dùng đủ mọi cách để khắc sâu vào lòng con mình niềm thù ghét và coi khinh kẻ kia. Dù thần Apollo đã tiên liệu những hậu quả tai hại từ sự bất hòa này và nỗ lực làm dịu đi bằng cách chia sẻ tình thương đồng đều, song sự công bằng và nhân từ của ông vẫn chẳng hề đem lại kết quả. Tình thù của người mẹ đã cắm rễ quá sâu, hòa quyện vào những nhận thức đầu đời của hai đứa trẻ và ngày càng củng cố qua từng giờ mỗi khi có cơ hội bộc lộ. Ngay khi đủ tuổi bước vào cung điện của chư thần, Trí tuệ đã bắt đầu làm vui lòng thần Venus lúc bà trang điểm bằng cách nhại lại vẻ uy nghi của Học vấn, còn Học vấn lại làm khuây khỏa thần Minerva bên khung cửi bằng cách phô bày những sai lầm và sự thiếu hiểu biết của Trí tuệ.
Cứ thế, họ lớn lên cùng ác cảm ngày một dâng cao nhờ sự cổ vũ từ những vị thần mà các người mẹ đã thuyết phục nâng đỡ họ. Cả hai đều khao khát được ngồi vào bàn tiệc của thần Jupiter, chẳng phải vì mong cầu vinh quang cho bằng muốn gạt bỏ mọi hy vọng được coi trọng của đối thủ, đồng thời chấm dứt vĩnh viễn sự ảnh hưởng mà người này tin rằng kẻ kia có được nhờ những thủ đoạn đê hẹp và vẻ ngoài dối trá.
Cuối cùng, ngày ấy cũng đến. Theo những nghi thức trang trọng thường lệ, cả hai được nhận vào hàng ngũ các vị thần tối cao và được ngụm rượu tân tạc từ tay thần Hebe. Nhưng kể từ giờ phút ấy, thần Hòa hợp đã mất đi uy quyền tại bàn tiệc của Jupiter. Được kích thích bởi phẩm vị mới và những lời tán thưởng luân phiên từ chư thần đồng liêu, hai đối thủ liên tục quấy nhiễu nhau bằng những cuộc tranh luận không hồi kết, với chiến thắng thay nhau đổi chủ đều đặn đến mức chẳng bên nào bị khuất phục.
Người ta nhận thấy rằng, ở đầu mỗi cuộc tranh biện, ưu thế luôn thuộc về Trí tuệ; trong những pha xuất thần đầu tiên, cả hội nghị sáng bừng lên niềm vui bất tận, đúng như cách diễn đạt của Homer. Thế nhưng Học vấn lại biết giấu mình chờ đợi cho đến khi tràng pháo tay dứt hẳn, và sự uể ả vốn luôn nối tiếp sau những trận bùng nổ hân hoan bắt đầu nhường chỗ cho một sự chú ý bình tĩnh và kiên nhẫn hơn. Khi ấy, Học vấn mới bắt đầu tự vệ. Bằng cách so sánh các phần trong luận điểm của đối thủ, Học vấn thường khiến Trí tuệ tự mâu thuẫn với chính mình; hoặc bằng cách chỉ ra đối phương mới chỉ nhìn nhận một phần rất nhỏ của vấn đề, Học vấn chứng minh rằng ý kiến kia chẳng có chút trọng lượng nào. Người nghe dần từ bỏ những định kiến ban đầu, và cuối cùng đứng dậy với niềm kính trọng sâu sắc dành cho Học vấn, dù vẫn dành sự mến phục nhiều hơn cho Trí tuệ.
Mỗi khi muốn khẳng định bản thân để vươn lên vị thế nổi bật, hành vi của họ hoàn toàn trái ngược nhau. Trí tuệ táo bạo và thích phiêu lưu; Học vấn cẩn trọng và đắn đo. Với Trí tuệ, chẳng có gì đáng tồi tệ hơn sự đần độn; còn Học vấn thì không sợ điều gì bằng sự sai lầm. Trí tuệ đáp lời trước khi kịp hiểu hết, chỉ vì sợ người ta nghi ngờ khả năng nhạy bén của mình; Học vấn lại ngập ngừng ngay cả ở những chỗ chẳng có gì khó khăn, vì e sợ một ngụy biện xảo quyệt nào đó còn ẩn giấu. Trí tuệ làm xáo trộn mọi cuộc tranh luận bằng sự nhanh ẩu và hỗn loạn; Học vấn lại làm người nghe mệt mỏi bằng những phân biệt dông dài bất tận, kéo dài cuộc tranh cãi một cách vô ích bằng việc chứng minh những điều chưa từng ai phủ nhận. Trí tuệ, với hy vọng tỏa sáng, sẵn sàng tung ra những điều bản thân chưa hề suy ngẫm kỹ, và thường thành công ngoài mong đợi nhờ bước theo vệt sáng của một ý nghĩ may mắn; còn Học vấn lại bác bỏ mọi khái niệm mới vì sợ vướng vào những hậu quả không thể lường trước, và chính sự cẩn trọng ấy thường ngăn cản Học vấn thừa thắng xông lên để thu phục đối thủ.
Cả hai đều mang những định kiến khiến họ khó tiến tới sự hoàn hảo và dễ bị tấn công. Sự mới mẻ là đứa con cưng của Trí tuệ, còn sự cổ xưa lại là tri kỷ của Học vấn. Đối với Trí tuệ, cái gì mới cũng có vẻ hợp lý; đối với Học vấn, cái gì cổ xưa cũng đáng kính trọng. Dù vậy, Trí tuệ hiếm khi thất bại trong việc làm khuây khỏa những người mà mình không thể thuyết phục—mà thực ra thuyết phục cũng hiếm khi là tham vọng của Trí tuệ; còn Học vấn luôn củng cố quan điểm của mình bằng vô số sự thật phụ trợ, đến mức ngay cả khi thua cuộc, những luận cứ của Học vấn vẫn khiến người ta phải thán phục.
Chẳng có gì phổ biến hơn việc cả hai bên từ bỏ bản chất thực sự của mình để hy vọng đạt được chiến thắng tuyệt đối bằng chính vũ khí từng được dùng để chống lại họ. Trí tuệ đôi khi cố nhào nặn một tam cú luận, còn Học vấn lại làm méo mó diện mạo của mình bằng một lời nói đùa; thế nhưng họ luôn nhận trái đắng từ thử nghiệm ấy, tự biến mình thành trò cười hoặc bị bác bỏ. Sự nghiêm túc của Trí tuệ thiếu đi uy nghi, còn sự vui vẻ của Học vấn lại thiếu đi sức sống.
Những cuộc tranh chấp kéo dài rốt cuộc đã trở nên nghiêm trọng, và chư thần chia rẽ thành các phe phái. Trí tuệ được thần Venus yêu nụ cười bảo hộ, được cấp cho một đoàn tùy tùng gồm những nụ cười cùng lời phúng dụ, và thường được phép nhảy múa giữa các thần Ân huệ. Học vấn vẫn tiếp tục là người được thần Minerva sủng ái, hiếm khi bước ra khỏi cung điện mà không có đoàn tùy tùng gồm các đức tính nghiêm cẩn: sự trinh tiết, tiết độ, nhẫn nại và siêng năng. Trí tuệ, khi chung sống với lòng hiểm độc, đã sinh ra một người con trai tên là Trào lăm. Kẻ này luôn đi theo cha, mang theo ống tên chứa đầy những mũi tên độc mà một khi đã làm chảy máu thì không tài nào rút ra được. Hắn thường bắn những mũi tên này vào Học vấn những lúc bà đang bận rộn nhất với những nghiên cứu thâm sâu hoặc đang truyền dạy cho người nối nghiệp. Do đó, Minerva đã cử Phê bình đến trợ giúp Học vấn; vị thần này thường bẻ gãy mũi nhọn của Trào lăm, gạt chúng sang một bên hoặc bắn ngược trở lại hắn.
Cuối cùng, thần Jupiter tức giận vì sự bình yên của cõi trời liên tục bị đe dọa xâm phạm, bèn quyết định trục xuất hai kẻ đối đầu phiền phức này xuống trần gian. Bị đuổi xuống đây, họ tiếp tục mối thù cổ xưa giữa loài người, và chẳng mấy chốc cả hai đều có vô số tín đồ nhiệt thành. Trí tuệ, bằng sự vui tươi, đã mê hoặc giới trẻ; còn Học vấn, bằng uy quyền, đã ảnh hưởng đến người già. Quyền năng của họ nhanh chóng thể hiện qua những kết quả vô cùng hiển hách: các nhà hát được dựng lên để đón nhận Trí tuệ, và các viện học thuật được tài trợ làm nơi cư ngụ cho Học vấn. Mỗi bên đều nỗ lực vượt mặt bên kia về chi phí lẫn sự lộng lẫy, đồng thời lan truyền quan điểm rằng ngay từ khi mới bước vào đời, người ta đã phải gia nhập vào một trong hai phe, và chẳng ai có thể hy vọng nhận được sự coi trọng của vị thần này nếu đã từng bước vào đền thờ của vị thần đối thủ.
Thế nhưng, quả thực có một tầng lớp người phàm coi thường cả Trí tuệ lẫn Học vấn như nhau: đó là những tín đồ của Plutus, vị thần giàu sang. Trong số họ, sự vui vẻ của Trí tuệ hiếm khi gợi lên một nụ cười, và sự hùng biện của Học vấn cũng chẳng mấy khi tranh thủ được sự chú ý. Để trả thù sự khinh bỉ này, hai đối thủ thỏa thuận xúi giục người theo đuổi mình chống lại họ; nhưng các lực lượng được gửi đi trong những cuộc chinh phạt đó lại thường phản phản niềm tin ấy. Bất chấp những mệnh lệnh đã nhận, họ nịnh hót người giàu trước công chúng trong khi trong lòng lại thầm khinh bỉ; và khi đã có được sự sủng ái của Plutus nhờ sự phản bội này, họ lại tỏ thái độ thượng đẳng với những ai vẫn còn phụng sự Trí tuệ và Học vấn.
Chán nản trước những sự đào tẩu này, cả hai đối thủ cùng lúc dâng sớ xin Jupiter cho phép trở lại nơi chốn chôn rau cắt rốn. Thần Jupiter nổi sấm bên tay phải, và họ chuẩn bị tuân theo tiếng gọi hạnh phúc ấy. Trí tuệ xòe cánh bay vút lên cao, nhưng do không thể nhìn xa nên đã lạc lối trong không gian mênh mông vô định của tầng không. Học vấn, người biết rõ con đường, vỗ mạnh đôi cánh; nhưng vì thiếu sức sống tự nhiên nên chỉ có thể thực hiện những chuyến bay ngắn. Thế là, sau nhiều nỗ lực, cả hai lại cùng chìm xuống mặt đất, và từ nỗi khốn cùng chung đó, họ nhận ra sự cần thiết của việc hợp nhất. Họ nắm lấy tay nhau và cùng cất cánh trở lại: Học vấn được nâng đỡ bởi sức mạnh của Trí tuệ, còn Trí tuệ được dẫn đường bởi sự sáng suốt của Học vấn. Chẳng mấy chốc họ đã đến được nơi ở của Jupiter, và trở nên gắn bó với nhau đến mức về sau sống trong sự hòa hợp vĩnh cửu. Trí tuệ thuyết phục Học vấn trò chuyện với các thần Ân huệ, còn Học vấn đưa Trí tuệ vào phụng sự các Đức tính. Giờ đây, họ là những nhân vật được tất cả các quyền năng trên thiên đàng sủng ái, làm rạng rỡ mọi yến tiệc bằng sự có mặt của mình. Không lâu sau, theo lệnh của Jupiter, họ kết duyên cùng nhau và sinh ra một đàn con cháu đông đúc chính là các Ngành Nghệ thuật và Khoa học.