——Improbæ
Crescunt divitiæ; tamen
Curtæ nescio quid semper abest rei.
Hor. Lib. iii. Ode xxiv. 62.
But, while in heaps his wicked wealth ascends,
He is not of his wish possess'd;
There's something wanting still to make him bless'd.
Francis.
Vì lòng ham mê tiền bạc từ xưa đến nay vẫn luôn là một trong những niềm đam mê làm xáo trộn sự bình yên của thế giới, nên chẳng có đề tài nào được các nhà luân lý cổ đại bàn luận kỹ lưỡng hơn sự dại dột của việc dâng hiến tâm hồn cho việc tích lũy của cải. Những ai quen thuộc với các tác giả này hẳn không cần phải được kể lại rằng của cải gây ra sự thương hại, khinh miệt hay khiển trách như thế nào mỗi khi được nhắc đến; với biết bao ví dụ minh họa cho sự hiểm nguy của việc sở hữu tài sản lớn; và cách mà mọi sức mạnh của lý trí lẫn tài hùng biện đã vắt kiệt để cố gắng triệt tiêu một khao khát dường như đã bám rễ quá sâu trong tâm trí không sao bứng nổi, và có lẽ,
vẫn chưa đánh mất quyền lực của nó, ngay cả đối với những kẻ từng lớn tiếng chỉ trích nó, mà sẽ bùng phát lên ở một nhà thơ hay bậc hiền triết, nếu nó được khơi gợi bởi cơ hội và được tiếp sức nhờ sự đến gần của đối tượng thuộc về nó.
Quả thực, những lập luận của họ đã thất bại đến mức tôi không biết liệu có thể chỉ ra rằng, dẫu cho bao nhiêu sự minh triết và lý trí mà đề tài được ưa chuộng này khơi gợi lên, có từng tạo ra nổi một tín đồ cải đạo duy nhất nào hay không; rằng có dù chỉ một người từng từ chối làm người giàu khi có cơ hội trong tay, xuất phát từ sự thấu triệt về niềm hạnh phúc lớn lao hơn của một hoàn cảnh nghèo khó; hay tự giải thoát khỏi sự giàu sang sau khi đã nếm trải những nỗi bất an của nó, chỉ đơn thuần để tận hưởng sự bình yên, thảnh thơi và an toàn của một thân phận thấp kém chẳng ai ganh tị.
Đúng là có nhiều kẻ từng bỏ lỡ những cơ hội nâng bản thân lên vị thế vinh quang và giàu có, hay từ chối những ân huệ ngọt ngào nhất của vận mệnh; thế nhưng, dù sự khiêm nhường của họ có được chính họ khoe khoang hay được ngưỡng mộ bởi những kẻ chỉ ngắm nhìn từ xa đi chăng nữa, thì có lẽ ta hiếm khi thấy rằng họ thực sự coi trọng của cải ít hơn, mà là họ sợ hãi nhọc nhằn hoặc hiểm nguy nhiều hơn những kẻ khác; họ chẳng thể vực dậy bản thân để hành động, để cố gắng hết mình trong cuộc đua cạnh tranh, hay chịu đựng sức ép của tranh chấp; thế nhưng dẫu họ có từ chối nỗi nhọc nhằn của việc leo cao vì lý do đó đi nữa, họ vẫn thầm mong mình được ở trên cao, và sẵn lòng tận hưởng thứ mà họ không dám chớp lấy.
Những kẻ khác lại từ bỏ chốn cao sang và tự nguyện giam mình vào cảnh sống riêng tư, ẩn dật. Thế nhưng ngay cả những người này cũng chẳng mang lại nhiều dịp để các nhà triết học phải đắc ý; bởi vì thông thường họ hoặc đã từ bỏ cái mà họ tự thấy mình không giữ nổi, đồng thời ngăn ngừa sự hổ thẹn bằng cách từ chức; hoặc họ bị xúi giục thử nghiệm những phương cách mới bởi bản tính cả thèm chóng chán vốn luôn mơ về hạnh phúc ở chốn mới lạ, hoặc bởi một tâm trạng ủ dột luôn cảm thấy chán ghét mọi hoàn cảnh ở cùng một mức độ như nhau và ao ước mọi khung cảnh cuộc đời phải thay đổi ngay khi vừa nhìn thấy. Những con người ấy nhận ra rằng cả địa vị cao lẫn thấp đều hoàn toàn bất lực trong việc thỏa mãn mong ước của một tâm hồn bệnh hoạn, và
chẳng thể tìm cho mình một chốn nương thân đủ kín đáo để tránh khỏi nỗi thất vọng, sự bận lòng và khốn khổ.
Thế nhưng, dẫu cho những lời răn dạy ấy đã bị phớt lờ bởi những kẻ hoặc đang tận hưởng sự giàu sang hoặc có khả năng vươn tới nó, ta cũng không thể vội vàng kết luận rằng chúng hoàn toàn vô tích sự; bởi vì vì phần lớn nhân loại buộc phải gắn chặt với những hoàn cảnh tương đối thấp kém, và đặt mình ở những vị trí mà từ đó họ tự nhiên ngước nhìn lên những đỉnh cao trước mặt bằng ánh mắt ganh tị, nên những nhà văn ấy không thể bị xem là hoài uổng công sức khi đã đem lại phương thuốc chữa trị cho sự bất mãn gần như phổ quát này, bằng cách chỉ ra rằng những gì chúng ta không thể với tới thì hoàn toàn có thể nhẫn nhịn bỏ qua; rằng sự bất bình đẳng trong phân phối mà chúng ta hay cằn nhằn thực ra ít hơn nhiều so với bề ngoài, và rằng sự vĩ đại mà ta ngưỡng mộ từ xa ấy lại có ít lợi thế hơn rất nhiều, và kém phần rực rỡ biết bao khi ta được phép đến gần.
Nhiệm vụ của các nhà luân lý học là lật tẩy những chiêu trò lừa phỉnh của vận mệnh và chỉ ra rằng mụ đang đánh lừa đôi mắt lơ đễnh bằng một chuỗi chớp nhoáng những chiếc bóng sẽ teo tóp lại chẳng còn gì trong nắm tay; rằng mụ ngụy trang cuộc sống bằng những thứ trang sức bề ngoài vốn chỉ dùng để làm cảnh và bị gác lại trong những giờ phút cô độc hay vui vầy; và rằng khi sự vĩ đại khao khát đạt đến hạnh phúc hoặc sự khôn ngoan, nó sẽ rũ bỏ những nét biệt thâm u từng làm lóa mắt kẻ đứng nhìn và khiến kẻ cầu xin phải khiếp sợ.
Có thể nhận thấy rằng những ai có hoàn cảnh chưa từng ban cho họ ánh sáng của giáo lý luân lý hoặc tôn giáo, và những người thu lượm mọi ý niệm bằng chính đôi mắt của mình rồi tự nghiền ngẫm chúng bằng sự hiểu biết của chính mình, dường như coi những kẻ đứng ở các tầng lớp vượt trội xa vời kia gần như là một loài sinh vật khác và cao cấp hơn mình. Vì bản thân họ hầu như chẳng biết gì ngoài những hệ quả của sự túng thiếu, nên họ khó lòng bị thuyết phục rằng nơi nào có của cải thì nơi đó không thể có nỗi buồn, hay những kẻ đang lướt đi trong vinh quang và trôi xuôi theo sự sung túc lại có thể biết đến những đớn đau và bận tâm nặng trĩu tựa như phần còn lại của nhân loại.
Quả thực, thành kiến này chỉ giới hạn ở tầng lớp thấp hèn nhất và sự ngu dốt tăm tối nhất; nhưng nó chỉ bị giới hạn như vậy là vì những kẻ khác đã được cho thấy sự dại dột cùng tính ngụy dối của nó, vì nó đã bị ngăn chặn trên bước đường lan tràn bởi lịch sử và triết học, và bị kìm hãm không cho phát tán thứ độc tính của mình nhờ những thứ thuốc bảo quản mạnh mẽ.
Học thuyết về sự khinh miệt của cải, dẫu chưa thể dập tắt lòng tham lam hay sự tham vọng, hoặc kìm nén cái cảm giác miễn cưỡng khi một con người phải trải qua những ngày tháng ở vị thế thấp kém, thì ít nhất cũng phải làm cho những hoàn cảnh thấp hèn đỡ nghiệt ngã và mệt mỏi hơn, và do đó đã góp phần vào sự an toàn chung của đời sống bằng cách ngăn chặn nạn gian lận, bạo lực, cướp bóc và mưu mẹo vốn tất yếu sẽ sinh ra từ niềm khao khát của cải vô bờ bến xuất phát từ một niềm tin vững chắc rằng giàu có chính là hạnh phúc.
Bất cứ ai nhận thấy bản thân đang bị thôi thúc bởi một luồng cảm xúc dữ dội nhằm theo đuổi của cải như là mục đích tối cao của sự tồn tại, chắc hẳn sẽ phải cảm thấy lo lắng trước những lời cảnh báo nối tiếp nhau của những bậc từng được kinh nghiệm và sự khôn ngoan ca tụng là những người dẫn đường cho nhân loại, đến mức phải dừng chân và suy ngẫm xem liệu mình có đang sắp sửa dấn thân vào một công việc sẽ đền đáp xứng đáng cho nỗi nhọc nhằn của mình hay không, đồng thời phải xem xét trước khi lao đầu vào sự giàu sang dẫu đúng hay sai rằng nó sẽ ban phát điều gì khi họ đã giành được nó; và sự xem xét này sẽ hiếm khi thất bại trong việc kìm hãm ngọn lửa nhiệt thành và làm chậm lại sự hung hăng của kẻ ấy.
Của cải vốn chẳng là gì trong bản chất của nó, nó chỉ hữu ích khi rời xa chúng ta mà thôi; giá trị của nó chỉ được tìm thấy ở những thứ mà nó có thể mua được, thứ mà giả sử được dùng vào mục đích tốt nhất bởi những kẻ sở hữu nó đi nữa, cũng có vẻ chẳng đáng để một người khôn ngoan khao khát hay ganh tị. Chắc chắn rằng, đối với những tận hưởng về mặt thể xác, tiền bạc chẳng thể mở ra những lối đi mới dẫn đến lạc thú, cũng chẳng thể bịt kín những lối mòn của nỗi đớn đau. Bệnh tật và ốm đau vẫn tiếp tục hành hạ và làm suy kiệt cơ thể, có chăng còn trầm trọng hơn bởi sự xa hoa, hoặc bị thúc đẩy bởi lối sống nhung lụa. Xét về mặt tâm trí, hiếm khi người ta thấy rằng sự giàu sang góp phần đáng kể vào việc mài giũa sự tinh tường, mở rộng dung lượng trí tuệ, hay nâng tầm trí tưởng tượng; ngược lại, nó có thể,
bằng cách thuê mướn những lời nịnh hót hoặc khiến cho sự chăm chỉ ngủ quên, củng cố thêm sai lầm và làm mụ mẫm sự đần độn.
Của cải không thể ban tặng sự vĩ đại, bởi chẳng gì có thể làm cho vĩ đại những thứ mà sắc lệnh tự nhiên đã định sẵn là nhỏ bé. Cây tầm ma dẫu được đặt trong lồng kính ấm áp thì cũng chẳng bao giờ có thể biến thành cây sồi. Ngay cả bản thân vương quyền cũng chẳng đủ sức trao đi thứ phẩm giá mà nó tình cờ không có sẵn, mà thay vào đó lại đè bẹp những tâm trí yếu đuối, dẫu nó có thể nâng tầm những kẻ kiên cường. Thế gian này từng được thống trị dưới danh nghĩa của những vị vua mà sự tồn tại của họ hầu như chẳng tạo ra chút tác động thực tế nào vượt ra khỏi những bức tường cung điện của họ.
Do đó, khi lòng ham muốn của cải đang chiếm lấy tâm hồn, chúng ta hãy nhìn xung quanh và quan sát cách nó tác động lên những ai nhờ sự siêng năng hay vận may mà có được nó. Khi ta thấy họ bị đè nặng bởi chính sự dư dả của mình, sống xa hoa mà không có lấy niềm vui, rảnh rỗi mà chẳng được thảnh thơi, thiếu kiên nhẫn và hay cằn nhằn với chính mình, đồng thời bị khinh miệt hoặc că ghét bởi phần còn lại của nhân loại, ta sẽ sớm nhận ra rằng nếu những nhu cầu thiết thực trong hoàn cảnh của chúng ta đã được thỏa mãn, thì chẳng còn lại mấy thứ đáng để ta bận lòng tìm kiếm hay khao khát tha thiết nữa.