Nemo in sese tentat descendere.
Persius, Sat. iv. 23.
None, none descends into himself.
Dryden.
Trong số các giới răn hay châm ngôn được đông đảo thừa nhận và không ngừng nhắc đi nhắc lại, chẳng có lời nào nổi tiếng hơn đối với các bậc thầy trí tuệ cổ đại bằng bài học súc tích ấy: Γνωθι σεαυτον, Hãy thấu hiểu chính mình; có người cho là lời của thần s Oracle, kẻ khác lại bảo là của Chilo xứ Lacedæmon.
Đây quả thực là một mệnh lệnh mà, xét theo toàn vẹn ý nghĩa của nó, có thể coi là bao hàm mọi sự chiêm nghiệm cần thiết cho một chủ thể đạo đức. Bởi lẽ, để điều chỉnh cuộc sống, còn gì thiết yếu hơn việc thấu hiểu nguồn gốc, đích đến,nhiệm vụ của chúng ta, cùng mối quan hệ giữa ta với muôn loài?
Tuy nhiên, rất khó có khả năng vị tác giả đầu tiên, dù là ai đi nữa, lại muốn người đời hiểu theo nghĩa vô biên và phức tạp nhường ấy; bởi trong số những điều tra cứu mà một ý nghĩa bao la nhường kia dường như muốn đề xuất, có những vấn đề vượt quá tầm vóc con người, lại có những điều đòi hỏi thứ ánh sáng từ trên cao mà thế giới ngoại giáo bấy giờ chưa được ban ơn.
Chúng ta hẳn đã có thể tường tận hơn về ý nghĩa ban đầu của câu nói nổi tiếng này, nếu lịch sử cho ta biết liệu nó được thốt lên như một lời giáo huấn chung cho nhân loại, hay như một lời cảnh tỉnh riêng cho một cá nhân nào đó; liệu nó được áp dụng cho một hoàn cảnh đơn lẻ, hay được đặt ra làm quy tắc phổ quát cho cuộc đời.
Chỉ cần suy xét đôi chút, ta sẽ thấy vô số hoàn cảnh khả dĩ mà lời nhắc nhở này có thể được áp dụng một cách vô cùng thích hợp: bởi mọi sai lầm trong hạnh kiểm con người đều bắt nguồn từ sự thiếu hiểu biết về bản thân, dù là lâu dài hay nhất thời; và xảy ra hoặc vì ta không biết điều gì là tốt nhất và phù hợp nhất, hoặc vì hiểu biết ấy không hiện diện trong tâm trí ta tại thời điểm hành động.
Khi một người đắm chìm vào những đề tài xa vời và vô bổ, phung phí đời mình cho những câu hỏi không tài nào giải đáp nổi, và dẫu có giải được thì cũng chẳng đóng góp gì mấy vào việc mưu cầu hạnh phúc; khi kẻ ấy nướng sạch thời gian vào việc tính toán trọng lượng của quả địa cầu, hay vào việc sắp xếp các hệ thống thế giới nối tiếp nhau vượt ngoài tầm với của kính viễn vọng; con người ấy rất cần được kéo về khỏi những chuyến du ngoạn trí tuệ ấy bằng chính giới răn này, và được nhắc nhở rằng có một thực thể gần gũi hơn mà bổn phận của anh ta là phải tìm hiểu cho thật thấu đáo; và sự chú ý ấy từ trước đến nay đã bị chiếm dụng bởi những môn nghiên cứu chẳng vì mục đích nào khác ngoài sự vanh vọng hay lòng hiếu kỳ.
Niềm vinh quang lớn lao của Socrates nằm ở chỗ, bằng lời giáo huấn và tấm gương của mình, ông đã kéo các bậc trí giả Hy Lạp ra khỏi cõi mông lung của triết học tự nhiên để hướng về các vấn đề đạo đức, quay sự chú ý của họ từ các vì sao, thủy triều, vật chất cùng chuyển động sang đủ mọi dạng thức của đức hạnh và các mối quan hệ trong đời sống. Mọi bài giảng của ông chẳng qua chỉ là những lời chú giải cho câu châm ngôn này; nếu ta cho rằng sự thấu hiểu bản thân do Chilo đề xuất là nhằm đối trọng với những cuộc nghiên cứu ít phù hợp hơn với tình trạng con người.
Sai lầm lớn nhất của giới bác học xưa nay vẫn là việc họ phạm phải quy tắc này, tỏ ra sẵn sàng nghiên cứu bất cứ thứ gì trên đời trừ chính bản thân họ; chính vì thế mà họ thường bị khinh miệt bởi những kẻ mà họ tự cho là vượt trội hơn hẳn; bị khinh miệt vì vô dụng trước những mục đích thông thường, bất tài trong việc giải quyết những vụ việcnho nheo nhất, và không đủ phẩm chất để thực thi những chức trách giúp gìn giữ sự gắn kết của xã hội, đồng thời khơi gợi và duy trì lòng ân cần lẫn nhau.
Gelidus là một người có khả năng thấu thị sâu sắc và chuyên tâm nghiên cứu những điều thâm. Sở hữu một tâm trí bẩm sinh dành cho các ngành khoa học trừu tượng, ông có thể thấu triệt những sự kết hợp rắc rối mà không hề rối trí, và nhờ có bản tính điềm đạm, bình tĩnh trời phú, ông hiếm khi bị các xúc cảm cản trở khi theo đuổi chuỗi hệ quả bất ngờ dài nhất. Do đó, từ lâu ông đã nuôi dưỡng niềm hy vọng rằng việc giải quyết một số bài toán từng làmó nan các bậc thức giả khoa học đang chờ đợi thiên tài và sự siêng năng của chính ông. Ông dành toàn bộ thời gian trên căn phòng cao nhất trong ngôi nhà của mình, nơi không một ai trong gia đình dám bén mảng bước vào; và khi bước xuống dùng bữa hoặc nghỉ ngơi, ông đi lại chẳng khác nào một vị lữ khách chỉ tá túc nơi đó một ngày, không mảy may biểu lộ chút ân cần hay trìu mến nào. Ông đã tước bỏ hoàn toàn mọi cảm giác thuần chất con người; chẳng có con mắt nào để ngắm nhìn cái đẹp, chẳng có đôi tai nào để lắng nghe lời than van; ông chẳng hề vui mừng trước vận may của người bạn chí cốt, cũng chẳng buồn rầu trước bất kỳ tai họa chung hay riêng nào.
Có lần, sau khi nhận được một bức thư và đưa cho người đầy tớ đọc giùm, ông được thông báo rằng bức thư ấy do người anh trai viết—người vừa gặp nạn đắm tàu, bơi trần vào bờ và đang rơi vào cảnh túng thiếu, không tấc sắt che thân ở một xứ sở xa xôi. Trần truồng và túng thiếu ư? Gelidus thốt lên, hãy với lấy tập quan sát khí tượng mới nhất, trích ra một bản báo cáo chính xác về hướng gió, và ghi chép lại thật cẩn thận vào nhật ký thời tiết.
Gia đình của Gelidus từng phá cửa xông vào phòng nghiên cứu của ông để cho ông thấy rằng một thị trấn cách đó không xa đang chìm trong biển lửa; và chỉ ít phút sau, một người đầy tớ chạy đến báo rằng ngọn lửa đã lan ra vô số ngôi nhà ở cả hai phía, khiến cư dân hoảng loạn, bắt đầu nghĩ đến việc chạy trốn giữ tính mạng còn hơn là bảo vệ nhà cửa. Những gì anh kể cho tôi nghe rất có thể xảy ra, Gelidus điềm nhiên đáp, bởi lửa tự nhiên luôn lan theo hình tròn.
Cứ thế, vị triết gia vĩ đại ấy sống qua ngày, dửng dưng trước mọi cảnh ngộ bi thương và trơ lì trước tiếng gọi khẩn thiết nhất của bản tính xã hội, chỉ vì thiếu mất sự thấu đáo rằng con người sinh ra là để trợ giúp và an ủi lẫn nhau; rằng dẫu có những khoảng thời gian ta có thể dùng một cách đáng khen để trau dồi tri thức chưa thiết thực ngay, thì sự quan tâm hàng đầu vẫn phải dành cho đức hạnh thực tiễn; và rằng kẻ nào đã tách rời khỏi đồng loại đến mức không còn chia sẻ niềm vui hay nỗi buồn với ai, lại phớt lờ những cử chỉ âu yếm của người vợ và sự ve vuốt của đứa con thơ chỉ để đếm từng giọt mưa, ghi chép sự đổi thay của gió và tính toán các lần nguyệt thực của đám vệ tinh bao quanh Sao Mộc, thì hoàn toàn đáng bị trục xuất khỏi cộng đồng nhân loại.
Tôi xin giữ lại cho một bài viết trong tương lai ý nghĩa tôn giáo và trọng đại của bản tóm lược trí tuệ này, và chỉ xin lưu ý rằng nó có thể áp dụng cho cả những khía cạnh vui tươi, nhẹ nhàng lẫn những góc độ nghiêm trang, trọng thể của cuộc sống; và rằng không chỉ triết gia mới có thể đánh mất tư cách sở hữu học thức chân chính, mà cả những kẻ tài hoa lẫn giai nhân cũng có thể chuốc lấy thất bại trong các mưu đồ của mình, tất cả chỉ vì thiếu đi thứ nhu yếu phẩm phổ quát ấy: sự thấu hiểu chính bản thân.
Chắc chắn chẳng vì lý do nào khác mà ta thấy biết bao kẻ kiên quyết đấu tranh chống lại tự nhiên, cứ khăng khăng tranh giành những thứ bản thân không bao giờ với tới, nỗ lực dung hòa những điều mâu thuẫn và quyết chí tỏa sáng trong những vỏ bọc vốn xung khắc với chính họ; rằng những kẻ buôn cổ phiếu lại thích diện đồ sương sương, đài lầu, bảnh chọe, còn các nhà toán học lại cố tỏ ra duyên dáng, thông tuệ; rằng người lính cứ quấy rầy người quen bằng những câu hỏi thần học, trong khi vị học giả lại hy vọng làm vui lòng các quý cô bằng cách kể lể những tích chiến tích tình ái của mình. Sự ngạo mạn lố bịch ấy chỉ có thể bắt nguồn từ sự thiếu hiểu biết về chính bản thân, thứ đã xui khiến Garth lao vào lĩnh vực phê bình, và Congreve từ bỏ danh tiếng kịch tác gia để chỉ mong được nhìn nhận đơn thuần như một quý ông.
Euphues, dù sở hữu năng lực lớn lao và kiến thức uyên bác, lại mang một diện mạo u ám và dáng vẻ kém duyên; thế nhưng, hoài bão của ông từ buổi đầu bước chân vào đời lại là tạo dấu ấn qua sự cầu kỳ về trang phục, muốn vượt mặt các tay công tử bột bằng những đường thêu thùa, nhập về những kiểu viền áo mới và luôn đứng đầu các trào lưu thời trang. Euphues đã dồn toàn bộ sự chú ý vốn dĩ có thể mang lại cho ông sự kính trọng—nếu nó được đặt đúng vào tâm trí—vào vẻ bề ngoài; và dẫu cho những đức hạnh cùng năng lực đã bảo vệ ông khỏi sự khinh miệt mà ông hằng cất công chuốc lấy, thì ít nhất ông cũng tự dựng lên một vật cản cho danh tiếng của mình; bởi ai ai cũng có thể đánh giá y phục của ông, nhưng mấy ai thấu hiểu trí tuệ; và nhiều kẻ nhận ra ông chỉ là một gã diện diện điệu đà lại chẳng mảy tin rằng ông có thể là một bậc khôn ngoan.
Có một trường hợp mà các quý cô đặc biệt không muốn tuân theo quy tắc của Chilo. Họ tìm cách che giấu bản thân trước những bước tiến của tuổi già, và quá thường xuyên cố bù đắp sự linh hoạt cùng nét thanh xuân rực rỡ bằng vẻ đẹp nhân tạo cùng sự hoạt bát gượng gạo. Họ hy vọng làm thổn thức trái tim người khác qua những cái liếc mắt đã lụi tàn ngọn lửa, hay làm tan chảy nó bằng sự yểu điệu chẳng còn chút tinh tế; họ giở lại những điệu bộ từng làm say đắm lòng người vào thuở họ chỉ được chờ đợi để mang lại niềm vui, mà quên mất rằng theo thời gian, điệu bộ rồi cũng phải nhường chỗ cho đức hạnh. Họ cứ tiếp tục trò đùa cợt ấy, chỉ vì họ từng đùa cợt rất duyên dáng, cho đến khi những kẻ từng chia sẻ niềm vui thuở thiếu thời nay đã rút lui sang những bận tâm nghiêm túc hơn; để rồi hầu như chẳng tài nào tỉnh mộng về tuổi trẻ vĩnh hằng, ngoại trừ việc phải hứng chịu sự khinh bỉ từ chính những kẻ mà họ từng cố sức ganh đua.
(40) Bà Piozzi từng cho rằng qua nhân vật Gelidus trong bài viết này, tác giả ngầm ám chỉ ông Coulson, vị gia sư từng dìu dắt ông Garrick khi ông gia nhập Lincoln's Inn. Tuy nhiên, bức chân dung mà Davies phác họa về ông trong cuốn Cuộc đời của Garrick—vốn chắc chắn đã được Tiến sĩ Johnson duyệt qua—lại khiến giả thuyết này trở nên kém phần khả tín.