Non intelligunt homines quam magnum vectigal sit parsimonia.
Tull. Par. vi.
Thế gian vẫn chưa thấu tỏ sự giàu có của đức tính tiết kiệm.
GỬI TÁC GIẢ BẢN RAMBLER,
THƯA ÔNG,
Tôi luôn cảm thấy vui mừng mỗi khi thấy văn chương được ứng dụng vào thực tế, và khi các học giả hạ mình xuống khỏi bậc cao danh vọng—vốn dĩ đưa họ vượt lên trên đời sống thường nhật, nhưng đồng thời cũng khiến họ chỉ có thể nhìn ngắm đường lối của nhân loại qua một lớp sương mù của sự náo nhiệt và hỗn độn. Từng trải qua một đời bận rộn với thương trường và nhận thấy có biết bao ít lần người ta cần đến những phẩm chất lớn lao, tôi đã học được sự cần thiết của việc quan tâm đến những điều nhỏ nhặt; và dẫu tôi không có ý định ban hành luật lệ cho những nhà lập pháp của nhân loại, hay giới hạn tầm vóc của những bộ óc hùng mạnh đem ánh sáng và hơi ấm đến mọi miền tri thức, thì từ lâu tôi vẫn cho rằng phần lớn những ai mải mê chìm đắm trong những nghiên cứu mà tôi chưa thấy họ khôn ngoan hơn bao nhiêu, lẽ ra có thể đem lại nhiều lợi ích hơn cho cả công chúng lẫn bản thân nếu họ áp dụng sự hiểu biết của mình vào các nghệ thuật gia đình, và tích lũy cho tâm trí những châm ngôn về sự thận trọng khiêm nhường cùng kinh tế gia đình.
Bài viết gần đây của ông về tính tiết kiệm rất tao nhã và thú vị, nhưng theo ý kiến của tôi, nó chưa đủ gần gũi với những độc giả bình dân—những người ít quan tâm đến âm điệu của câu văn, sự khéo léo trong liên kết, hay cách sắp xếp những đóa hoa văn nghệ; mà thay vào đó, họ đòi hỏi một vài hướng dẫn giản dị và đanh thép, có thể thấm sâu vào tâm trí bằng sức nặng tự thân của chúng.
Tính tiết kiệm quá đỗi cần thiết cho hạnh phúc của trần gian, mang lại vô vàn lợi ích dưới mọi hình thức cho mọi tầng lớp người,
từ bậc quân vương tối cao của nhân loại cho đến người thợ thuyền hay lao động thấp kém nhất; và những nỗi thống khổ do sự lơ đễnh đối với nó gây ra lại vô cùng nhiều và trầm trọng đến mức nó cần phải được ca ngợi bằng mọi cách biến hóa trong diễn đạt, và được uyển chuyển thích ứng cho mọi cấp độ nhận thức.
Liệu những người coi đạo đức học như một khoa học có chịu xếp tính tiết kiệm vào hàng ngũ các nhân đức hay không, tôi thấy không cần thiết phải dò hỏi. Bởi vì tôi, người rút ra quan niệm của mình từ sự quan sát tỉ mỉ thế gian, đã cảm thấy thỏa mãn khi biết được điều quá ư đủ cho thực tiễn: rằng nếu nó không phải là một nhân đức, thì ít ra nó cũng là một phẩm chất hiếm khi có thể tồn tại mà thiếu vắng vài đức tính, và nếu không có nó thì rất ít nhân đức có thể đứng vững. Tính tiết kiệm có thể được gọi là đứa con gái của sự thận trọng, người em gái của sự điều độ, và là bậc sinh thành của tự do. kẻ nào hoang phí sẽ nhanh chóng trở nên nghèo khó, và nghèo đói sẽ ép buộc sự lệ thuộc, vẫy gọi sự tha hóa; nó hầu như luôn đẻ ra sự phục tùng thụ động trước cái ác của kẻ khác; và có rất ít người mà không dần dần học lấy việc thực hành những tội ác mà họ từng thôi không còn chỉ trích.
Nếu có ai không khiếp sợ nghèo đói như một hiểm họa đối với đức tính, thì nhân loại dường như vẫn đủ đồng lòng trong việc căm ghét nó như kẻ phá hủy hạnh phúc; và tất cả những ai coi sự túng thiếu là điều kinh hãi, dù dựa trên nguyên tắc nào đi nữa, đều phải tự thấy mình có bổn phận học hỏi những châm ngôn khôn ngoan của tổ tiên hà tiện chúng ta, và lĩnh hội các nghệ thuật lành mạnh nhằm thu vén chi tiêu; bởi vì nếu không có tính tiết kiệm thì chẳng ai có thể giàu có, và với nó thì rất ít người phải chịu nghèo hèn.
Đối với hầu hết các hành vi đức hạnh hay nỗ lực trí tuệ khác, sự hội tụ của nhiều hoàn cảnh là điều tất yếu; một vài tri thức tiên quyết phải đạt được, một vài ân tứ phi thường của tự nhiên phải sẵn có, hay một cơ hội nào đó phải được tạo ra bởi sự kết hợp kỳ lạ của vạn vật; thế nhưng, năng lực thuần túy là cất giữ những gì đang nằm trong tay chúng ta lại là điều dễ dàng đạt được đối với mọi tâm trí; và như tấm gương của Bacon có thể cho thấy rằng trí tuệ cao siêu nhất cũng không thể an toàn khi lơ là nó, thì hàng ngàn ví dụ mỗi ngày sẽ chứng minh rằng kẻ hèn mọn nhất cũng có thể thực hành nó một cách thành công.
Sự giàu có không thể nằm trong tầm với của đại đa số, bởi vì giàu có nghĩa là sở hữu nhiều hơn mức thông thường được đặt vào một bàn tay đơn lẻ; và nếu nhiều người có thể đạt được số tiền mà hiện nay tạo nên một kẻ giàu, thì danh từ giàu có khi ấy ắt phải được chuyển nhượng cho những khối tài sản còn khổng lồ hơn nữa. Song tôi không chắc rằng việc miễn trừ cảnh nghèo đói cho các tầng lớp hạ lưu của nhân loại lại là điều bất khả thi tương tự; bởi vì, dẫu cho tài sản của cộng đồng có ra sao đi chăng nữa, luôn có những kẻ sở hữu ít nhất, và kẻ có ít hơn bất cứ ai khác thì được coi là nghèo hơn; thế nhưng tôi không thấy có một thứ tất yếu cưỡng bách nào buộc nhiều người phải thiếu thốn những tiện nghi thiết yếu của đời sống; mà trái lại, đôi khi tôi nghiêng về ý tưởng cho rằng, ngoại trừ những tai ương bất ngờ, người ta hoàn toàn có thể—nhờ vào sự thận trọng phổ quát—đạt được một sự miễn trừ phổ quát khỏi cảnh túng thiếu; và rằng kẻ nào vô phúc có ít nhất đi nữa thì vẫn có thể có đủ.
Nhưng để không dấn thân quá sâu vào những phỏng đoán mà tôi không nhớ có nhà tính toán chính trị nào từng mưu cầu, và trong đó kẻ lập luận sắc sảo nhất cũng dễ bề lạc lối, thì hiển nhiên là những ai được Quan Phòng không ban cho mối bận tâm nào khác ngoài số phận và đức tính của chính mình—vốn chiếm phần lớn hơn nhiều trong nhân loại—đều có đầy đủ những sự thúc đẩy hướng tới tính tiết kiệm cá nhân; bởi vì, bất chấp tác động chung của nó đối với các tỉnh thành hay quốc gia (vốn chưa chắc đã có dịp đem ra thử nghiệm), chúng ta biết chắc chắn rằng hiếm có một cá nhân nào bước chân vào đời lại không thể dùng sự chi tiêu khôn ngoan để hợp lý hứa hẹn với bản thân một cuộc sống đủ đầy vui vẻ khi tuổi già bóng xế.
Viễn cảnh túng quẫn lúc tuổi già tối tăm và đáng sợ đến mức bất cứ ai nhìn về phía trước cũng phải hạ quyết tâm tránh xa nó; và nói chung, nó phải được né tránh bằng khoa học tiết kiệm. Bởi vì, dẫu trong mọi thời đại vẫn có một số kẻ—nhờ những phen mạo hiểm táo bạo hoặc những ân huệ của may mắn—bỗng chốc phất lên giàu có, nhưng việc nuôi dưỡng hy vọng về những sự kiện hiếm hoi ấy là điều nguy hiểm; và đại đa số nhân loại đành phải nhờ cậy vào những khoản lợi nhuận nhỏ nhoi và từ từ, mà chi phí của họ phải được kiên quyết cắt giảm xuống dưới mức đó.
Do đó, ông không được cho rằng tôi đang hạ thấp phẩm giá của một nhà triết học thực hành, khi tôi giới thiệu cho độc giả của ông—từ một nhà chính trị gia cho đến gã học việc—một quan điểm đong đầy sự khôn ngoan thương trường: Một xu để dành là hai xu kiếm được; câu nói này, theo tôi, có thể áp dụng cho mọi hoàn cảnh, khi ta nhận thấy không chỉ những kẻ theo đuổi công việc sinh lợi sẽ tiết kiệm được thời gian lúc họ kiềm chế chi tiêu, và thời gian ấy có thể được dùng để gia tăng lợi nhuận; mà cả những ai đứng cao hơn những suy tính tiểu tiết ấy cũng sẽ nhận ra rằng, qua mỗi chiến thắng trước ham muốn hay cảm xúc, tâm trí lại được tiếp thêm sức mạnh mới, họ sẽ giành được quyền từ chối những lời mời gọi từng giờ từng phút vẫn vây hãm tuổi trẻ và sự sôi nổi, để rồi theo thời gian, họ tự đặt bản thân vượt lên trên tầm với của sự hoang phí và ngu ngốc.
Có lẽ những kẻ thích bới móc hơn là học hỏi sẽ đặt câu hỏi rằng: đâu là mực thước chuẩn xác của tính tiết kiệm? và khi nào thì sự chi tiêu không hoàn toàn cần thiết mới thoái hóa thành sự phung phí? Cho những câu hỏi như vậy, không thể đưa ra một câu trả lời chung chung nào; bởi vì quyền tự do chi tiêu hay sự cần thiết phải tằn tiện có thể biến đổi không cùng tùy theo các hoàn cảnh khác nhau. Dù vậy, ta vẫn có thể đúc kết thành một quy tắc không bao giờ được phép phá vỡ: rằng khoản chi tự nguyện của một con người không được vượt quá nguồn thu của hắn. Một châm ngôn hiển nhiên và không thể chối cãi đến mức luật pháp dân sự xếp những kẻ hoang phí vào hàng kẻ điên, và tước bỏ quyền tự quản lý công việc của chính họ. Một giới luật khác xuất phát từ giới luật trước, và thực ra đã được bao hàm trong đó, vẫn cần phải được khắc ghi thật sâu sắc vào tâm trí những kẻ nóng nảy, mộng mơ và can đảm: Chớ có ai trông chờ vào những khoản lợi nhuận chưa chắc chắn. Chớ có ai cả gan tiêu xài dựa trên những niềm hy vọng, đặt niềm tin vào năng lực của bản thân để tìm lối thoát khỏi cảnh bần hàn, buông thả cho những ham muốn hiện tại và phó mặc việc thanh toán cho vận may hay đức tính.
Thêm vào những lời cảnh báo này—vốn dĩ không gây tranh cãi, ít ra là trong số những tầng lớp trang nghiêm hơn của nhân loại—tôi xin bổ sung một điều nữa: Chớ có ai tiêu xài trái với ý nguyện của mình. Với giới luật này,
người ta có thể tưởng rằng việc tuân theo là dễ dàng; thế nhưng nếu đem khảo sát những kẻ đã bị sự phung phí chôn vùi trong ngục tối hoặc đẩy vào cảnh lưu vong, ta sẽ thấy rằng rất ít người tự tay hủy hoại đời mình hoặc đánh đổi của cải để mua lấy khoái lạc; trái lại, họ để bản thân bị cuốn đi bởi sự bạo ngược của những kẻ họ giao du, và ngượng ngùng khuất phục trước hàng ngàn thói hoang phí, hoặc là do sự ganh đua phù phiếm về tài sản và khí phách, hoặc là vì nỗi sợ hãi hèn nhát trước sự khinh miệt và chế giễu—một cuộc đua tranh giành giải thưởng sự ngu ngốc, hay nỗi khiếp sợ trước tràng cười của những kẻ ngốc.
Tôi kính thưa,
Đầy t hớ khiêm nhường của ông,
Sophron.
(46) Institut. i. 23. 3. De furiosis et prodigis.