——Miserum parva stipe focilat, ut pudibundos
Exercere sales inter convivia possit.——
——Tu mitis, et acri
Asperitate carens, positoque per omnia fastu,
Inter ut æquales unus numeraris amicos,
Obsequiumque doces, et amorem quæris amando.
Lucanus ad Pisonem.
Khác hẳn kẻ phàm phu với những lời cợt nhả
Vấy bẩn tiệc vui, lăng mạ khách mười phương;
Sẵn lòng hạ mình, chẳng chút thói cao sang,
Ngài coi bạn bè như người ngang hàng bước tới;
Dạy cách khiêm nhường, lấy tình thân chuộc lấy tình thương.
Lucanus gửi Piso.
GỬI TÒA SOẠN RAMBLER,
Thưa Ngài,
Vì ngài dường như đã hiến dâng sự nghiệp của mình cho đức hạnh, tôi không thể kìm lòng được mà phải kể cho ngài nghe về một dạng tàn nhẫn mà có lẽ những người làm văn chương ít khi phải đối mặt; và thứ tàn nhẫn ấy, dường như chẳng đem lại lợi ích gì cho những kẻ thực hiện nó ngoài sự thỏa mãn nhất thời của thói kiêu ngạo nông cạn, có lẽ sẽ bớt phổ biến hơn một khi nó được phơi bày dưới mọi hình thức và thấy rõ toàn bộ mức độ trầm trọng của nó.
Tôi là con gái của một điền chủ ở vùng quê, gia đình đông con và gia sản vốn ban đầu chưa đủ để gia đình sống trong cảnh dư dả, nay lại càng khánh kiệt hơn vì một vụ kiện tụng thất bại, khiến tất cả những đứa con nhỏ đều buộc phải tìm kiếm phương kế mưu sinh bằng vốn kiến thức học tập ít ỏi của mình. Cảnh ngộ khốn khó và sự tò mò đã xui khiến tôi tới Luân Đôn, nơi tôi được một người họ hàng đón tiếp với thái độ lạnh nhạt mà bất hạnh thường vấp phải. Một tuần lễ, một tuần lễ dài đằng đẵng, tôi sống với người chị họ trước khi sự dò hỏi cẩn trọng nhất có thể mang lại cho chúng tôi chút hy vọng nhỏ nhoi về một công việc làm thuê, và trong khoảng thời gian đó, tôi đã sớm đủ sức chịu đựng mọi nỗi cay đắng của kiếp hầu hạ.
[56]
Hai ngày đầu, chị ấy còn tỏ ra bằng lòng thương hại tôi, và chỉ ước sao tôi đừng được giáo dục kỹ lưỡng đến thế; nhưng con người ta thì phải biết thích nghi với hoàn cảnh. Tuy nhiên, sự khoan dung ấy chẳng kéo dài được lâu; và trong những ngày còn lại của tuần lễ, giờ nào tôi cũng phải nghe chì chiết về sự kiêu kỳ của dòng họ tôi, sự bướng bỉnh của cha tôi, và về những người có xuất thân danh giá hơn tôi hiện đang làm đầy tớ thường dân.
Cuối cùng, vào trưa thứ Bảy, chị ấy thông báo với vẻ vô cùng mãn nguyện rằng phu nhân Bombasine, vợ của một thương gia lụa lớn, đang cần một người hầu, và đó sẽ là một vị trí tuyệt vời, bởi sẽ chẳng có việc gì phải làm ngoài việc dọn dẹp phòng cho bà chủ, giặt giũ quần áo, chải chuốt cho các tiểu thư, bồi bàn buổi sáng lúc uống trà, trông nom một cô tiểu thư nhỏ vừa mới cai sữa, rồi sau đó ngồi khum lưng vào xó kim chỉ. Nhưng phu nhân là một người tính khí ghê gớm, không cho phép ai cãi lại, thế nên tôi phải cẩn thận, vì những chỗ làm tốt không dễ gì kiếm được.
Với những lời dặn dò ấy, tôi đến diện kiến phu nhân Bombasine, và ấn tượng đầu tiên về bà chẳng hề mang lại một ý niệm tốt đẹp nào. Vòng eo của bà rộng tới hai thước, giọng nói vừa vang vừa chói tai, còn gương mặt khiến tôi liên tưởng đến bức tranh vẽ vầng trăng tròn vành vạnh. Bà ta cất giọng: Cô có phải là đứa con gái đến xin việc đấy phả không? Thật lạ lùng khi những người có điều kiện cần người hầu, thiên hạ lại bàn tán nhanh đến thế. Nhưng ở nhà tôi thì cứ yên tâm là được ăn uống no nê. Không giống như những kẻ ở tận đầu bên kia thành phố, chúng tôi ăn cơm lúc một giờ. Nhưng tôi không bao giờ nhận người mà không có giấy giới thiệu lý lịch; cô là con nhà ai? Tôi bèn thưa rằng cha tôi là một quý tộc, và gia đình chúng tôi gặp cảnh sa cơ lỡ vận.—Đúng là một tai họa lớn khi đến chỗ tôi để được ăn ba bữa một ngày!—Thế ra cha cô là một quý tộc, còn cô chắc là một tiểu thư khuê nữ nhỉ—đúng là những tiểu thư khuê nữ kiểu ấy!—Thưa phu nhân, tôi không hề có ý đòi hỏi sự ưu đãi nào, tôi chỉ trả lời câu hỏi của ngài thôi.—Những tiểu thư khuê nữ ấy à! Đáng lẽ người ta nên cho con cái học lấy một nghề tử tế và giữ chúng cho khỏi thành gánh nặng của nhà thờ xứ đạo. Xin mời cô hãy sang tận đầu bên kia thành phố, ở đó đầy rẫy tiểu thư, nếu họ chịu trả nợ: tôi dám chắc chúng tôi đã mất không ít tiền vì mấy cô tiểu thư kiểu đó rồi đấy.
[57]
Nghe đến đây, khuôn mặt rộng bè của bà ta càng thêm phần đắc thắng, và tôi sợ rằng bà ta sẽ giữ tôi lại chỉ để tiếp tục lăng mạ; nhưng may thay câu nói tiếp theo là: Xin mời cô tiểu thư hãy xéo xuống lầu.—Chắc chắn là tôi đã vâng lời bà ta rồi.
Tôi quay về và nhận được sự tiếp đón nồng hậu hơn mong đợi từ người chị họ; bởi trong lúc tôi đi vắng, chị ấy nghe ngóng được tin phu nhân Standish, người có chồng vừa được cất nhắc từ một chân nhân viên văn phòng lên làm ủy viên sở thuế quan, vừa thuê được một cơ ngơi lộng lẫy và đang cần tìm người hầu.
Tôi tìm đến nhà phu nhân Standish, và sau sáu tiếng đồng hồ mỏi mòn chờ đợi, cuối cùng tôi cũng được bước lên bậc thềm trên cùng khi bà ta từ trong phòng bước ra cùng với hai vị khách. Thoảng phảng phất mùi rượu punch. Thế hả cô gái, cô muốn tìm việc; cô ở đâu tới?—Thưa phu nhân, tôi ở dưới quê lên.—Ừ, đứa nào chẳng từ dưới quê chui lên. Thế cái gì đưa cô lên thành phố vậy, một đứa con hoang à? Cô trọ ở đâu? Khu Seven-Dials phả không? Sao, cô chưa từng nghe nói đến trại tế bần Foundling-house bao giờ à! Nghe đến đây, tất cả bọn họ cười rộ lên một cách đầy khiêu khích, khiến tôi chớp lấy cơ hội lẻn đi trong tiếng cười cợt hỗn độn đó.
Tôi lại nghe ngóng được một chỗ làm ở nhà một phu nhân lớn tuổi. Bà ta đang bận chơi bài, nhưng người ta bảo hai tiếng nữa bà sẽ tiếp chuyện tôi. Bà hỏi tôi có biết làm sổ sách không, và ra lệnh cho tôi viết thử. Tôi chép lại hai dòng từ một cuốn sách để ngạc nhiên đặt bên cạnh. Bà ta tự hỏi thiên hạ nghĩ gì mà lại đi dạy cho mấy đứa con gái nghèo khổ biết viết lác ra cái điều ấy. Ta đoán rằng, cô ả đong đưa kia, nếu ta mà xem mấy nét chữ của cô thì chắc toàn là thứ văn chương vớ vẩn nhảm nhí!—Cô có thể xéo đi được rồi. Ta không đời nào chấp nhận chuyện những bức thư tình được viết từ nhà ta gửi cho mọi gã trai trẻ ngoài đường phố đâu.
Hai ngày sau, tôi tiếp tục cuộc hành trình tìm việc đến nhà phu nhân Lofty, ăn mặc đúng như đã được dặn dò với chút trang sức ít ỏi tôi có, bởi vì bà ta vừa mới kiếm được một chân hầu cận trong cung đình. Vừa nhìn thấy tôi, bà ta quay sang người đàn bà dẫn đường, hỏi rằng: Có phải đây là tiểu thư đang cần tìm việc không? Xin hỏi tiểu thư muốn làm chức vụ gì nào? Chức cung nữ danh dự chắc? Đầy tớ thời buổi này thì thật là...—Thưa phu nhân, tôi nghe tin ngài cần...—Cần
[58]
gì cơ? Cần một kẻ sang trọng hơn cả ta chắc? Quả là một con hầu đẹp đẽ làm sao—chắc ta phải sợ không dám mở miệng nói chuyện với nó quá—Ta đoán rằng, cô ả đanh đá kia, đôi bàn tay ngọc ngà ấy chắc không chịu nổi việc đụng nước đâu nhỉ—Đầy tớ với chả chác! Xin mời lui cho—Ta quyết định mình phải là nhân vật số một trong cái nhà này—Cô đã ăn diện sẵn sàng thế kia cơ mà, chắc mấy quán rượu ngoài kia đang mở cửa đấy.
Tôi đến xin việc ở chỗ tiếp theo trong chiếc áo bằng vải lanh sạch sẽ, và nghe thấy người đầy tớ nam bảo với bà chủ rằng có một thiếu nữ tới xin việc, nhưng hắn thấy cô ta không phù hợp đâu. Dù vậy, tôi vẫn được dẫn vào diện kiến. Cô có phải là con nhỏ lôi thôi lếch thếch có gan lởn vởn tới đây xin việc nhà tôi không? Sao, cô đã đi thuê cái bộ áo xống gớm ghiếc này rồi đến đây để hòng ăn cắp một bộ tử tế hơn phả không?—Thưa phu nhân, tôi còn một bộ khác, nhưng vì phải đi bộ...—Thế hóa ra đây là phép tắc của cô đấy à, với vẻ mặt đỏ bừng cùng mấy cái cúi chào thưa gửi, mà lại dám đến gặp ta trong cái bộ cánh tồi tàn nhất của mình cơ đấy. Thưa phu nhân, xin ngài cho phép tôi về thay bộ khác đến hầu ngài. Hầu hạ ta à, cái đồ con ranh hỗn láo này! Thế thì cô chắc mẩm là mình sẽ được nhận rồi nhỉ—Ta đời nào lại để một con nhỏ lởm khởm như thế bén mảng đến gần mình—Này, con bé vừa dẫn nó lên đây, mày đã chạm vào người nó chưa? Nếu có thì hãy đi rửa tay ngay trước khi đến chải chuốt cho tao—Mấy con mụ lôi thôi! Biến xuống lầu mau. Sao, còn đứng đó mà sụt sùi à? Xéo đi.
Tôi rời đi trong nước mắt; bởi người chị họ đã cạn sạch kiên nhẫn với tôi. Tuy nhiên, chị ta cũng nói rằng, vì nể nang tình cảm họ hàng nên chị sẵn sàng giữ tôi lại để tôi không phải ra đường lang thang, và sẽ cho tôi ở thêm một tuần nữa.
Ngày đầu tiên của tuần này, tôi đi xin hai nơi. Ở một nơi, tôi bị hỏi đã từng làm việc ở đâu? Và khi tôi đáp lời, bà chủ bảo rằng con người ta nên tự rèn luyện ở những chốn bình thường trước đã, chứ bà ta sẽ chẳng có thời gian đâu mà đi kèm cặp mấy đứa con gái suốt ngày. Ở căn nhà thứ hai, tôi bị gọi là một con nhỏ lẳng lơ, còn gương mặt ngọt ngào ấy khéo lại kiếm ra tiền ấy chứ—Còn về phần bà ta, quy tắc của bà là không bao giờ thu nhận bất kỳ kẻ nào tự cho mình là xinh đẹp cả.
Ba ngày tiếp theo trôi qua trong hành lang nhà phu nhân Bluff, nơi tôi đứng đợi sáu tiếng đồng hồ mỗi ngày để đổi lấy cái thú vui được nhìn thấy đám gia nhân ló đầu ra dòm ngó rồi bỏ đi che miệng cười.—Bà ta sẽ tha hồ mà duỗi đôi cẳng giò gầy đét ở ngoài hành lang đấy; thế nào cô ta cũng
[59]
thuộc đường đi lối lại trong nhà này cho mà xem.—Đến hoàng hôn hai ngày đầu, người ta bảo ngày mai phu nhân mới tiếp tôi, còn sang ngày thứ ba thì bảo người hầu phòng của bà ta đang bận.
Tuần lễ của tôi nay đã gần kề hồi kết, và tôi chẳng còn chút hy vọng nào về một chỗ làm. Người họ hàng của tôi, kẻ luôn trút mọi lỗi lầm của mỗi lần thất bại lên đầu tôi, bảo rằng tôi phải học cách hạ mình xuống, và tất cả các phu nhân quyền quý đều có những tính nết kỳ quặc riêng; rằng nếu tôi cứ tiếp tục cư xử theo cái kiểu ấy, chị ta chẳng thể biết ai sẽ là người dung thân cho tôi nổi; chị ta từng biết khối kẻ từ chối công việc, đành phải đem bán quần áo rồi đi ăn xin ngoài đường phố.
Việc tôi thanh minh rằng việc từ chối chưa bao giờ xuất phát từ phía tôi đều trở thành vô ích; tôi đang dùng lý lẽ để chống lại tư lợi và sự ngu muội; thế nên tôi tự an ủi bản thân bằng hy vọng sẽ gặp may mắn hơn ở lần thử sức tiếp theo, và bước đến nhà phu nhân Courtly, một phu nhân vô cùng đài các, chuyên tổ chức những buổi tiệc xa hoa và tiếp đón giới thượng lưu thanh lịch nhất trong thành phố.
Tôi đợi chưa đầy hai tiếng thì được gọi lên lầu, và thấy ông bà Courtly đang chơi bài piquet trong tâm trạng vui vẻ tột độ. Tôi coi đây là một dấu hiệu tốt lành và đứng nép ở phía cuối phòng, chờ đợi những câu hỏi thủ tục thông thường. Cuối cùng, ông Courtly thì thầm gì đó rồi cất giọng gọi lớn: Hãy đứng quay mặt ra phía cửa sổ có ánh sáng để người ta còn nhìn rõ mặt cô nào. Tôi đổi vị trí và đỏ bừng cả mặt. Họ liên tục liếc mắt về phía tôi và dường như phát hiện ra vô số đề tài tiêu khiển; bởi sau mỗi cái nhìn, họ lại thì thầm với nhau và cười rộ lên với những biểu hiện phấn khích tột độ. Cuối cùng ông Courtly hét lên: Này cô bé, cái nước da ấy là tự nhiên của cô đấy phả không? Người vợ đáp: Vâng, thưa ngài, trừ phi nó vừa đi ăn trộm ở xó bếp nhà ai. Đây là một ý tưởng vô cùng hóm hỉnh, khơi mào lại trận cười giòn giã tưởng chừng không dứt, và họ quăng cả bài xuống bàn để hòng tìm kiếm trò vui thú hơn. Vị phu nhân bấy giờ gọi tôi đến gần, bắt đầu với vẻ nghiêm túc giả tạo để dò hỏi xem tôi biết làm những việc gì? Nhưng trước tiên hãy quay một vòng cho chúng tôi ngắm cái thân hình thon gọn của cô xem nào: Nào, cô làm được tích sự gì hả cô nàng câm lặng kia? Chắc cô chỉ giỏi dùng cái lưỡi ở dưới bếp thôi phả không? Không, không, ông Courtly chen vào, con bé này hãy còn ngoan chán, nhưng ta chỉ sợ một gã trai trẻ lanh lẹ với mấy cái tua vai bảnh bao...—Nào,
[60]
cô bé, ngẩng cao đầu lên xem nào; sao thế? Cô có ăn trộm gì đâu.—Vẫn chưa thôi, phu nhân đáp, nhưng chắc con nhỏ này đang hy vọng được ăn cắp trái tim của ông đấy thôi. Lại một tràng cười ngập tràn hạnh phúc và đắc thắng vang lên, kéo dài không dứt bởi sự bối rối mà tôi chẳng tài nào kìm nén thêm được nữa. Cuối cùng vị phu nhân cũng trấn tĩnh lại; Ăn cắp ư! Không—nhưng nếu ta mà giữ nó lại thì ta sẽ phải canh chừng cẩn thận đấy: vì cái ánh mắt gằm xuống đất kia—Sao cô không dám nhìn thẳng vào mặt người ta hả? Ăn cắp ư, chồng bà ta nói tiếp, nó chẳng thèm ăn cắp thứ gì đâu ngoại trừ, có lẽ là một vài dải băng ruy-băng khi chúng chưa bị bà chủ vứt bỏ. Thưa ngài, tôi đáp lại, tại sao ngài lại cứ khăng khăng áp đặt tôi là kẻ trộm để rồi lăng mạ một người chưa từng gây tổn hại gì cho ngài? Lăng mạ ư! Vị phu nhân thét lên; mày đến đây để xin làm đầy tớ, cái đồ con ranh hỗn láo kia, mà lại dám mở miệng ra nói chuyện bị lăng mạ cơ à? Thế giới này sẽ ra sao nếu một quý ông không được phép đùa cợt với người hầu của mình chứ! Thật là mấy đứa đầy tớ đời nay! Xin mời cô xéo đi cho, và hãy chờ xem khi nào cô mới lại có vinh hạnh được lăng mạ như thế này nữa nhé. Đầy tớ bị lăng mạ cơ đấy!—thật là một thời buổi tốt lành quá nhỉ.—Lăng mạ ư! Cút xuống lầu ngay, cái đồ con ở dơ dáy, kẻo người đầy tớ nam lại ra tay lăng mạ cô bây giờ.
Ngày cuối cùng của tuần lễ cuối cùng sắp sửa tới nơi, và người chị họ tốt bụng của tôi lại bàn chuyện tống cổ tôi về quê bằng xe ngựa để cứu tôi khỏi sa chân vào con đường trụy lạc. Thế nhưng vào buổi sáng hôm ấy, chị ta tới và thông báo rằng mình còn một cơ hội cuối cùng dành cho tôi; phu nhân Euphemia đang cần một người hầu, và có lẽ tôi sẽ thích hợp với chỗ đó; vì cũng giống như tôi, bà ta buộc phải hạ mình xuống, đành phải bán cả xe ngựa sau khi mất đi một nửa gia tài vì những khoản đầu tư tồi tệ, và với cái thói quen hào phóng đem tiền bố thí cho bất cứ kẻ nào tỏ ra khốn khó, bà ta chẳng thể tích cóp được mấy; thế nên tôi có thể đến hầu hạ bà ta; bởi dẫu có thông minh tài giỏi đến đâu đi nữa, bà ta cũng chẳng còn đủ xa hoa để mà kén cá chọn canh.
Tôi lập tức lên đường, và chạm mặt ngay ở cửa một thiếu nữ vừa cho biết cô ta đã được nhận vào làm sáng hôm ấy, nhưng được lệnh đưa bất cứ ai đến xin việc lên lầu gặp chủ. Theo đó, tôi được dẫn diện kiến Euphemia. Khi tôi bước vào, bà khép cuốn sách lại và bảo rằng bà cho gọi tôi không phải để thỏa mãn sự tò mò vô bổ, mà là sợ rằng sự thất vọng của tôi sẽ càng trở nên cay đắng hơn bởi thái độ bất lịch sự; rằng bà cảm thấy áy náy khi phải từ chối bất cứ ai, huống chi lại là từ chối một điều vốn chẳng phải ơn huệ gì; rằng bà nhìn thấy
[61]
ở ngoại hình của tôi mọi yếu tố khiến bà khao khát có được sự đồng hành của tôi; chỉ tiếc là có một người khác, với những tiêu chuẩn có lẽ cũng tương đương, đã đến trước tôi. Ý nghĩ về việc suýt chạm tay vào một chỗ làm tốt đến thế rồi lại vuột mất khiến nước mắt tôi trào ra, và những tiếng nấc nghẹn ngào ngăn không cho tôi nói lời cảm ơn. Bà đứng lên với vẻ bối rối, và đoán rằng tôi đang gặp nghịch cảnh qua nỗi buồn tủi của tôi, liền kéo tôi ngồi xuống bên cạnh, ân cần bảo tôi kể lại câu chuyện đời mình. Khi nghe xong, bà đặt hai đồng guineas vào tay tôi, ra lệnh cho tôi tìm chỗ trọ gần nhà bà và cứ đến dùng bữa ở bàn ăn của bà cho đến khi bà tìm được công việc cho tôi. Giờ đây tôi đang sống dưới sự bảo bọc của bà, và chẳng biết lấy gì để bày tỏ lòng biết ơn ngoài việc ghi lại câu chuyện này gửi tới tòa soạn Rambler.
Zosima.