Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 914 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Số 55. Thứ Ba, Ngày 25 Tháng 9 Năm 1750.

❊ ❊ ❊

Maturo propior desine funeri

Inter ludere virgines,

Et stellis nebulam spargere candidis.

Non siquid Pholoen satis,

Et te, Chlori, decet.

Hor. Lib. iii. Ode xv. 4.

Thôi chớ đùa vui với các nàng,

Khi mồ chôn đã đến cận kề,

Và chớ làm mờ ánh sao mai.

Điều vừa cho Pholoe trẻ trung,

Hỡi Chloris, đâu hợp với ngươi.

Creech.

GỬI TỜ RAMBLER.

THƯA ÔNG,

Dù tôi bước vào đời chưa lâu, tôi đã có không ít cơ hội nhận ra sự vô ích của những lời quở trách và than van. Dù những lời ấy bị áp bức bóp nghẹt hay được lý trí hậu thuẫn, chúng vẫn được nhìn nhận theo đủ mọi chiều: phần này coi đó là hành vi phản loạn, phần kia xem là thói càu nhàu khó chịu; có kẻ giả vờ lắng nghe với chút lòng trắc ẩn, cốt để chờ dịp khơi gợi những bộc phát của sự phẫn nộ và uất ức rồi ra tay vùi dập, nhưng cũng có kẻ phớt lờ lãnh đạm vì cho rằng đó chẳng phải chuyện của mình, và nếu dại dột xía vào hay tìm cách chỉnh đốn, họ chuốc họa vào thân.

Thế nhưng, việc những kẻ tự cho là bị oan ức lên tiếng than van cũng tự nhiên chẳng kém gì việc kẻ khác dửng dưng trước những lời than ấy; vì vậy, tôi mạo muội giãi bày câu chuyện của mình trước ông, với hy vọng ông sẽ củng cố quan điểm cho tôi nếu thấy nó đúng đắn, hoặc uốn nắn suy nghĩ của tôi nếu tôi lầm lạc. Ít nhất, tôi mong ông sẽ gạt bỏ mọi thiên kiến, và dẫu tuổi tác hay sự nghiêm nghị của ông thế nào đi nữa, xin chớ dùng cái giọng điệu trịch thượng của kẻ lú lẫn để phán xét tôi là dốt nát, dại khờ, ngoan cố hay bất trị, chỉ vì ông nhận ra rằng tôi hãy còn trẻ tuổi.

Cha tôi qua đời khi tôi mới lên mười, để lại tôi và đứa em trai kém tôi hai tuổi cho mẹ tôi chăm sóc — một người phụ nữ có dòng dõi và học thức, mà sự cẩn trọng hay đức hạnh của bà chưa từng khiến ông phải hoài nghi. Trong một thời gian, bà chìm đắm trong nỗi buồn đau mà tạo hóa đòi hỏi khi phải vĩnh biệt những người thân yêu; nhưng rồi khi nỗi đau vơi đi bởi chính sức tàn phá của nó, nó dịu lại thành lòng yêu thương dành cho tôi và em tôi. Cả năm tang chế trôi qua trong những lời ve vuốt, an ủi và dạy dỗ, trong việc ôn lại những đức tính của cha tôi, những lời thề khắc ghi hoài niệm về ông, cùng vô số cử chỉâu yếm từng giờ từng phút khiến lòng biết ơn không sao cho phép tôi quên được.

Thế nhưng, khi thời hạn của thứ hạnh phúc tang tóc ấy chấm dứt, và mẹ tôi cởi bỏ y phục tang gia, những phụ nữ quen biết với bà bắt đầu nhỏ tai — chẳng vì động cơ gì — rằng đã đến lúc phải sống hòa nhập với thế gian; đó là một lập luận vô cùng sức nặng hiếm khi tác động lên một người phụ nữ mà không để lại hậu quả. Quý bà Giddy không ngừng kể lể những chuyện rôm rả chốn thị thành, còn bà Gravely thì thì thầm với vẻ đầy ân cần rằng người ta bắt đầu bàn tán xôn xao về việc bà đang tỏ ra quá đà trong vai người góa phụ, và phần lớn người quen đều nghi ngờ rằng hy vọng kiếm được một người chồng khác mới chính là căn nguyên thực sự đằng sau mọi vẻ ngoài yểu điệu và đạo đức ấy.

Mọi sự xum xoe đầy thiện ý lẫn dại khờ đều xúm vào để thay đổi lối sống của bà. Hết lần này đến lần khác, bà khi thì hoảng hốt trước những lời quở trách, khi lại phấn khích trước những lời khen ngợi. Người ta kể cho bà nghe về những buổi dạ vũ nơi người khác tỏa sáng chỉ vì bà vắng mặt; về những vở kịch mới mà cả thành phố đang đổ xô đến xem; và về biết bao lời châm biếm thông minh biến sự tảo tần gia đình trở nên nực cười.

Thật khó cho đức hạnh để đứng vững đơn độc một mình khi một bên là nỗi sợ và bên kia là sự ham muốn, nhất là khi chẳng có tội lỗi nào rõ mồn một được bày ra, và chính sự thận trọng cũng có thể mách bảo vô vàn lý do để ta buông lỏng và tự chiều chuộng bản thân. Cuối cùng, má tôi đã bị thuyết phục để đi xem kịch cùng cô Giddy. Bà được chào đón với những lời ca tụng ngập tràn và có một quý ông lịch lãm đưa về tận nhà. Hôm sau, việc lôi kéo bà đến chơi bài nhà bà Gravely trở nên dễ dàng hơn nhiều, và bà trở về trong tâm trạng phơi phới, rạng rỡ; bởi những sự chú ý dành cho bà đã đánh thức lòng kiêu hãnh, còn vận may đã ngăn không cho những nguyên tắc tiết kiệm của bà bị quấy rầy. Giờ đây, bà chính thức bước chân vào thế giới một lần nữa, và những người bạn của bà tỏ ra vô cùng sốt sắng trong việc ngăn chặn mọi ngả đường quay về lối sống cũ; mỗi buổi sáng mang đến những lời mời gọi, và mỗi buổi tối trôi qua chốn ăn chơi nhảy múa — nơi mà thoạt đầu bà còn than thở rằng mình thà vắng mặt thì hơn. Chẳng mấy chốc, bà bắt đầu cảm nhận được niềm hạnh phúc khi được hành động không cần kiềm chế, khi không phải chịu trách nhiệm về thời gian, tiền bạc và những mối quan hệ xã giao của mình; rồi dần dà, bà học được cách thốt lên những lời khinh miệt hoặc thương hại mỗi khi nhắc đến những người phụ nữ có chồng bị nghi là kìm hãm cuộc vui hay ván bài của họ, và thú nhận rằng bà thích đi hay về tùy theo ý thích.

Tôi vẫn thỉnh thoảng nhận được vài lời giáo huấn lặt vặt cùng những cử chỉ âu yếm thoáng qua, và lâu lâu lại được hôn trìu mến vì có nụ cười giống hệt tía; thế nhưng phần lớn thời gian buổi sáng của bà dùng để trưng cầu ý kiến của người hầu và thợ may, nghĩ ra đủ kiểu trang phục mới, đi dạo các cửa hàng và gửi thiệp giao tế; còn khoảng thời gian còn lại trong ngày thì quá ngắn ngủi cho những chuyến thăm viếng, bài bạc, xem kịch và hòa nhạc.

Bấy giờ, bà bắt đầu nhận ra rằng việc giáo dục con cái cho đàng hoàng ngay tại nhà là điều bất khả thi. Cha mẹ không thể lúc nào cũng kèm cặp chúng trong tầm mắt; bầu bạn với kẻ hầu người hạ rất dễ lây nhiễm thói hư tật xấu; giao du rộng rãi sẽ sinh ra sự bạo dạn và ngạo mạn; sự ganh đua khơi gợi tính siêng năng; và một ngôi trường lớn tự nhiên chính là bước đệm đầu tiên ra với rộng dài thế giới. Hàng ngàn lý do khác được bà viện dẫn, có những lý do tự thân chẳng mấy nặng ký, nhưng lại được ủng hộ nhiệt tình bởi sự ham vui, tính kiêu hãnh và sự lười biếng, khiến chúng nhanh chóng đè bẹp mọi nguyên tắc nhân ái và đạo đức còn sót lại, để rồi cả tôi lẫn em trai đều bị tống vào các trường nội trú.

Mã tôi đã trải qua thời gian của mình ra sao khi rũ bỏ được gánh nặng ấy thì tôi không rõ, nhưng tôi có lý do để tin rằng những thứ vặt vãnh và trò tiêu khiển ngày càng bám rễ sâu hơn vào tim bà. Thoạt đầu, bà có đến trường thăm tôi, rồi sau đó viết thư; nhưng chẳng bao lâu sau, cả những chuyến thăm lẫn những lá thư đều chấm dứt, và người ta chẳng còn màng đến tôi ngoài việc gửi tiền chu cấp sinh hoạt.

Khi tôi về nhà vào kỳ nghỉ, tôi thấy mình được đón tiếp lạnh lùng, kèm theo lời nhận xét: "Con bé này chớp mắt đã thành thiếu nữ rồi." Sau quãng thời gian lưu trú quen thuộc, tôi lại bị tống về trường, và tình cờ nghe được mẹ tôi lẩm bẩm khi tôi bước đi: "Được rồi, giờ thì mình có thể thở phào rồi."

Sáu tháng sau, tôi trở về và, với sự phấn khích ngây thơ quen thuộc, tôi chạy đến vòng tay mẹ, nhưng bà liền chặn tôi lại bằng những lời kêu oai oái về sự phát triển đột ngột và kỳ quái của tôi, vì bà bảo chưa từng thấy ai lớn nhanh như thổi ở tuổi của tôi thế cả. Bà quả quyết rằng chẳng có đứa con gái nào phổng phao đến thế, và bà ghét cay ghét đắng việc bọn trẻ ra dáng thiếu nữ trước tuổi. Tôi chưng hửng, lủi thủi bước đi mà chẳng kịp nghe gì hơn ngoài câu: "Thôi được, nếu cô đã giở thói giận dỗi, thưa quý cô Steeple, cô muốn đi đâu thì đi."

Một khi những phép tắc lịch sự đã bị phá vỡ, hi vọng quay trở lại với sự tử tế hay nền nã chẳng còn là bao. Mã tôi vin vào cái vẻ mặt phẫn nộ ấy của tôi làm cái cớ để tiếp tục sự cay nghiệt của mình; và tội nghiệp cô May-pole — đó là biệt danh của tôi — chưa bao giờ được nhắc đến hay trò chuyện mà không kèm theo những biểu hiện tức giận hoặc chán ghét.

Bà vẫn còn chút niềm vui khi được ăn mặc hóa trang cho tôi như một đứa trẻ, và tôi chẳng biết đến bao giờ mình mới được coi là đủ lớn để đổi trang phục, nếu tôi không được giải cứu bởi một người cô ruột chưa chồng của tôi — người không thể chịu nổi cảnh phụ nữ lớn tướng mà vẫn mặc áo thắt dải rút, nên đã tặng cho tôi một tấm vải gấm để may áo đầm. Lẽ ra tôi đã thấy mình mang ơn sâu sắc, nếu bà không kèm theo vài lời bóng gió rằng má tôi giờ đây nên tự lượng sức mình mà giao lại cho tôi đôi hoa tai mà bà đã trưng diện đủ lâu chốn đông người.

Tôi bèn rời trường về sống chung với má, người coi tôi như một kẻ soán ngôi đã cướp đoạt quyền lợi của một người phụ nữ trước kỳ hạn, và đang đẩy bà ngã xuống vực thẳm của tuổi già để tôi được một mình thống trị không vướng đối thủ. Bị nhìn bằng ánh mắt đầy ganh ghét và nghi kỵ như thế, chắc chắn bạn sẽ hiểu rằng thật khó lòng làm hài lòng bà. Mọi lời nói, ánh mắt của tôi đều là một tội lỗi. Tôi mở miệng nói là thể hiện mình đang có những phẩm chất và đức tính cao sang — điều mà kẻ như tôi phạm tội khi sở hữu; nếu tôi vui vẻ, bà cho rằng tôi tòm tem chưng diện quá sớm; nếu tôi trầm tĩnh, bà ghét cái vẻ ra điều đạo mạo non nớt; nếu tôi xông xáo bước vào đám đông, nghĩa là tôi đang nôn nóng đi lấy chồng; nếu tôi lui về phòng riêng, thể là những kẻ già dặn lại cho rằng tôi là mẫu phụ nữ thích trầm mặc. Bằng lý do này hay lý do khác, tôi hầu như luôn bị gạt ra ngoài các buổi tiệc tùng của bà, và chẳng bao giờ được phép đến thăm cùng một nơi với má. Ai nấy đều ngạc nhiên tự hỏi sao má không đưa tôi ra xã hội nhiều hơn, và mỗi khi bà lầm lì trở về nhà trong tâm trạng u uất, tôi thừa biết là bà vừa nghe ai đó ca ngợi nhan sắc hay sự thông minh của mình, và thế nào tuần tới tôi cũng chỉ nhận toàn những lời chế nhạo, đe dọa, bắt bẻ và quở trách.

Cứ thế, tôi sống trong cảnh bách hại liên miên, chỉ vì tôi sinh sớm hơn mười năm và chẳng thể ngăn lại dòng chảy của tự nhiên hay thời gian, mà bất đắc dĩ trở thành một thiếu nữ trước khi mẹ tôi đành lòng ngừng làm thiếu nữ. Tôi tin rằng ông sẽ góp phần đem lại hạnh phúc cho rất nhiều gia đình, nếu bằng bất kỳ lý do hay lời lẽ thuyết phục nào, ông có thể khiến các bà mẹ phải hổ thẹn vì tội ganh đua với chính con cái mình; nếu ông có thể cho họ thấy rằng dù họ có từ chối việc trở nên khôn ngoan đi nữa, họ vẫn không thể nào tránh khỏi việc trở nên già nua; và rằng sự khuây khỏa đích thực của tuổi già không nằm ở âm nhạc hay những lời nịnh hót, mà là ở sự khôn ngoan và lòng thành kính; rằng những kẻ quyến luyến trần thế đến thế rồi cũng sẽ sớm bị trục xuất khỏi nó; và do đó, việc lui về ở ẩn khi vẫn còn chút ít thời gian cho những bồi đắp cao quý hơn mới chính là lợi ích thiết thực nhất của họ.

Tôi kính thư, v.v.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.