In tenui labor.
Virg. Geor. iv. 6.
Nhọc nhằn thay trên những nét thanh tao!
Thật là rất khó khăn khi viết về những tiểu tiết của văn chương mà không làm cho người đọc cảm thấy nhàm chán hoặc thiếu bổ ích. Quá nhiều chi tiết vụn vặt sẽ gây khó chịu cho phần lớn độc giả, trong khi việc gom góp vô số chi tiết dưới những đề mục chung và vạch ra các quy tắc có tầm bao quát rộng lại chẳng mang lại mấy giá trị cho những trí tuệ thông thường. Do đó, những ai dấn thân vào các đề tài này luôn phải đối mặt với hiểm họa, tùy theo sự tưởng tượng của họ nghiêng về phía bất lợi nào, là làm chúng ta hoảng sợ trước thứ khoa học khô khan khắc nghiệt, hoặc làm chúng ta lơ đễnh bằng những âm thanh rỗng tuếch.
Quả thực, khi phê bình tác phẩm của Milton, chúng ta có cơ hội đan xen những đoạn văn khó mà không làm dịu bớt sự mỏi mệt của sự chú ý; và vì trong quá trình khảo sát sự phong phú cùng cách lựa chọn các khoảng dừng mà nhà thơ đã dùng để biến hóa nhịp điệu của mình, chúng ta sẽ cần phải trưng dẫn những câu thơ chứa đựng chúng, nên có lẽ những lời nhận xét sẽ được đền bù xứng đáng bởi các ví dụ, và sự tẻ nhạt của các cuộc bàn luận ngữ pháp cũng sẽ được xoa dịu phần nào.
Milton đã định hình sơ đồ làm thơ của mình dựa trên các nhà thơ Hy Lạp và La Mã, những người được ông chọn làm khuôn mẫu cho chính mình, miễn sao sự khác biệt giữa ngôn ngữ của ông và ngôn ngữ của họ cho phép việc bắt chước ấy.
Quả thực có rất nhiều sự bất tiện không thể tách rời khỏi thể thơ anh hùng của chúng ta khi đem so sánh với thể thơ của Homer và Virgil; những sự bất tiện mà việc Milton không khắc phục được hoàn toàn không phải là điều đáng trách đối với ông, bởi vì bản thân chúng vốn là những điều không thể vượt qua; thế nhưng ông đã đấu tranh chống lại chúng với biết bao nghệ thuật và sự tận tụy, đến mức ít nhất người ta có thể nói rằng ông hoàn toàn xứng đáng với thành công.
Thể thơ lục hào (hexameter) của người xưa có thể được xem là bao gồm mười lăm âm tiết, được sắp đặt vô cùng du dương đến độ, như bất kỳ ai từng nghiên cứu các tác phẩm thi ca đều biết, những thể thơ trữ tình rất du dương và vang dội đã được tạo ra từ các mảnh vỡ của thể thơ anh hùng. Quả thực, hầu như không thể ngắt quãng chúng theo cách mà ở đó invenias etiam disjecti membra poetæ lại không vươn tới, một chút hòa âm nào đó vẫn sẽ còn lại, và tỷ lệ âm thanh thích đáng sẽ luôn được tìm thấy. Do đó, thể thơ này cho phép tạo ra rất nhiều nhịp nghỉ đa dạng, cùng sự tự do lớn lao trong việc nối câu thơ này với câu thơ khác, bởi vì bất cứ nơi nào dòng thơ bị ngắt đoạn, thì từng phần riêng lẻ vẫn mang tính âm nhạc. Nhưng người xưa dường như đã giới hạn đặc quyền này chỉ trong các thể lục hào; bởi vì trong các thể thơ khác của họ, dẫu dài hơn thể thơ anh hùng tiếng Anh, những người sáng tác sau thời kỳ tinh chỉnh nghệ thuật làm thơ lại rất ít khi dám thay đổi nhịp nghỉ của mình, đến mức mọi biến đổi đều có thể được cho là sự tuân thủ theo nhu cầu bắt buộc hơn là sự lựa chọn của phán đoán tường minh.
Milton bị kìm hãm trong giới hạn chật hẹp của một thể thơ vốn không mấy du dương ngay cả ở đỉnh cao sự hoàn mỹ của nó; do đó, những phần riêng lẻ mà đôi khi nó phải bị ngắt ra bởi các nhịp nghỉ, lại đứng trước nguy cơ đánh mất chính hình hài của thơ ca. Bất chấp mọi sự cẩn trọng của ông, điều này đôi khi vẫn xảy ra.
Vì hòa âm là mục đích của các thể thơ, nên không một phần nào của câu thơ lại bị tách rời khỏi phần còn lại theo cách mà nó không còn giữ được sự du dương hơn văn xuôi, hoặc không thể hiện qua sự sắp đặt của các cung bậc âm thanh rằng nó chính là một phần của câu thơ. Quy tắc này trong thể lục hào cổ đại có thể dễ dàng được tuân thủ, nhưng trong tiếng Anh thì rất thường xuyên đứng trước nguy cơ bị vi phạm;
vì trật tự và sự đều đặn của các trọng âm không thể được nhận thức rõ ràng trong một chuỗi ít hơn ba âm tiết, điều này sẽ giới hạn nhà thơ tiếng Anh chỉ trong năm nhịp nghỉ mà thôi; người ta cho rằng khi ông nối câu thơ này với câu thơ khác, ông không bao giờ được tạo ra một nhịp nghỉ trọn vẹn ở khoảng cách ngắn hơn ba âm tiết tính từ điểm khởi đầu hoặc kết thúc của câu thơ.
Rằng quy tắc này phải được thiết lập một cách phổ quát và không thể chối cãi, có lẽ là điều không thể chấp nhận hoàn toàn; một chút gì đó có thể được nhượng bộ cho sự đa dạng, và một chút gì đó cho sự thích ứng giữa nhịp điệu với đề tài; nhưng người ta sẽ thấy nó là điều nói chung rất cần thiết, và tai nghe sẽ hiếm khi không phải chịu tổn hại nếu bỏ qua nó.
Do đó, khi một âm tiết đơn bị tách rời khỏi phần còn lại, nó hoặc phải được gắn kết với câu thơ mà ý nghĩa gắn liền với nó, hoặc phải được ngân lên một mình. Nếu nó được gắn kết với câu thơ kia, nó làm tổn hại đến sự hòa âm của câu ấy; nếu bị tách rời, nó phải đứng độc lập, và xét về mặt âm nhạc thì nó trở nên thừa thãi; bởi vì không có sự hòa âm nào trong một âm tiết đơn độc, do nó không có tỷ lệ tương quan với âm tiết khác.
——Những kẻ đạo đức giả cất lời khắc khổ,
Bôi nhọ như thể bất tịnh những gì Thượng Đế tuyên bố
Là thanh khiết; và ra lệnh cho kẻ này, nhưng lại để mặc tự do cho tất cả.
Tương tự như vậy, khi hai âm tiết bị cắt rời khỏi phần còn lại, chúng hiển nhiên cần đến một số âm thanh đi kèm để trở nên hòa hợp.
——Đôi mắt——
——tỉnh thức hơn là chìm vào giấc ngủ mơ màng,
Bị mê hoặc bởi tiếng sáo xứ Arcadia, chiếc sáo mục tử
Của Hermes, hay cây gậy làm say ngủ của ngài. Trong lúc đó
Để chào mừng lại thế gian bằng ánh sáng thiêng liêng
Leucothea bừng tỉnh.
Ngài đã chấm dứt, và mặt trời phát tín hiệu lớn
Đến vị sứ giả huy hoàng đang canh gác: ngài thổi
Chiếc kèn của mình.
Đầu tiên ở hướng đông, ngọn đèn vinh quang của ngài xuất hiện,
Bậc nhiếp chính của ban ngày; và toàn bộ chân trời xung quanh
Được bao bọc trong những tia sáng rực rỡ, hân hoan rảo bước
Hành trình dài dọc theo con đường cao của thiên đường; buổi rạng đông
Xám xịt, và chòm sao Pleiades, nhảy múa trước mặt ngài,
Gieo rắc những ảnh hưởng ngọt ngào.
Thiếu sót tương tự cũng được nhận thấy ở dòng thơ sau đây, nơi nhịp nghỉ nằm ở âm tiết thứ hai tính từ điểm khởi đầu.
————Cuộc rượt đuổi
Của đám đông hoang dã đã xé xác nhà thơ xứ Thrace
Tại Rhodope, nơi rừng cây và vách đá có tai
Để chìm đắm trong ngất ngây, cho đến khi tiếng gào thét man dã át đi
Cả tiếng đàn hạc lẫn tiếng hát; vị nữ thần cũng chẳng thể bảo vệ
Đứa con trai của mình. Hỡi ngài, người đang khẩn cầu ngài, xin chớ phụ lòng như thế.
Khi nhịp nghỉ rơi vào âm tiết thứ ba hoặc thứ bảy, sự hòa âm được gìn giữ tốt hơn; nhưng vì âm tiết thứ ba và thứ bảy là những âm tiết yếu, nên đoạn ngắt câu khiến cho tai người nghe vẫn chưa được thỏa mãn, và vẫn đang mong đợi phần còn lại của câu thơ.
——Hắn, cùng với đám tùy tùng gớm ghiếc của mình,
Nằm bại trận, lăn lộn trong vực thẳm lửa đỏ,
Bị đánh tan tơi dù là bất tử. Nhưng hình phạt của hắn
Đã giữ hắn lại cho cơn thịnh nộ lớn hơn; bởi vì giờ đây ý nghĩ
Về cả hạnh phúc đã mất lẫn nỗi đau đớn trường tồn
Đang hành hạ hắn.
Thượng Đế,——với sự tương tác thường xuyên,
Sẽ sai các sứ giả mang đôi cánh của Ngài đến đó
Trong những sứ mệnh ban ơn huệ tối cao. Tiếng hát ấy vang lên
Khi đoàn người huy hoàng bước lên cao.
Tôi nghĩ, có thể thiết lập như một quy tắc rằng: một nhịp nghỉ kết thúc một đoạn câu phần lớn nên được đặt trên một âm tiết mạnh, chẳng hạn như âm tiết thứ tư và thứ sáu; nhưng những nhịp nghỉ chỉ mang tính chất treo lơ lửng ý nghĩa thì có thể được đặt trên những âm tiết yếu hơn. Do đó, nhịp nghỉ ở dòng thơ thứ ba trong đoạn dẫn thứ nhất làm thỏa mãn tai người nghe tốt hơn ở dòng thứ tư, và điểm kết của đoạn trích thứ hai tốt hơn đoạn trích thứ ba.
————Điều ác chẳng mấy chốc
Lại kéo lùi về, dội ngược (như một trận hồng thủy) vào những kẻ
Từ đó nó sinh ra; không tài nào dung hợp
Với phước lành.
————Những gì chúng ta vào ban ngày
Cắt tỉa đám cành rậm rạp, hoặc xén bớt, hoặc chống đỡ, hoặc buộc lại,
Chỉ sau một hoặc hai đêm với sự sinh trưởng bừa bãi lại phá hỏng tất cả,
Trở nên hoang dã.
Đừng nghi ngờ gì rằng đôi tay chung của chúng ta sẽ giữ cho
Những lối mòn và vòm lá tránh khỏi sự hoang vu dễ dàng như khoảng rộng
Mà chúng ta cần phải bước đi, cho đến khi những đôi tay trẻ trung hơn chẳng bao lâu nữa
Sẽ giúp đỡ chúng ta.
Nhịp nghỉ ở vị trí thứ năm cũng mang lại sự bất tiện giống như ở vị trí thứ bảy và thứ ba, đó là âm tiết ấy rất yếu.
Giờ đây loài thú bắt đầu giao chiến với loài thú, loài chim với loài chim,
Và cá với loài cá, bỏ lại tất cả việc gặm cỏ,
Nuốt chửng lẫn nhau: Và chẳng mấy e sợ
Con người, mà chạy trốn anh ta, hay với vẻ mặt gớm ghiếc,
Trừng trừng nhìn anh ta khi anh ta bước qua.
Những nhịp nghỉ cao quý và uy nghiêm nhất mà thể thơ của chúng ta cho phép, nằm ở các âm tiết thứ tư và thứ sáu, cả hai đều được phát âm mạnh mẽ trong một câu thơ thuần khiết và chuẩn mực, và tại một trong hai vị trí đó, câu thơ được chia cắt sao cho cả hai vế đều tham gia vào sự hòa âm.
Nhưng giờ đây cuối cùng thì ánh hưởng linh thiêng
Của ánh sáng cũng xuất hiện, và từ những bức tường của thiên đường
Bắn sâu vào lòng bóng tối mờ ảo
Một vầng rạng đông mờ nhạt: nơi đây tự nhiên bắt đầu
Rìa tận cùng của nó, và hỗn mang phải rút lui.
Nhưng vượt lên trên tất cả những vị trí khác, nếu tôi có thể dành chút lòng tin cho chính đôi tai của mình, chính là nhịp nghỉ ở âm tiết thứ sáu, khi thu trọn một biên độ âm thanh hoàn chỉnh, đủ để cấu thành một trong những thể thơ trữ tình của chúng ta, tạo nên một cái kết trọn vẹn và trang nghiêm. Có những đoạn văn khép lại bằng nhịp dừng này mà tôi chưa bao giờ có thể đọc mà không cảm thấy những xúc cảm mạnh mẽ của sự thích thú hoặc ngạc nhiên tột độ.
Trước khi các ngọn đồi xuất hiện, hay dòng suối tuôn chảy,
Ngài đã đàm đạo cùng sự khôn ngoan vĩnh cửu,
Sự khôn ngoan là chị em của Ngài, và cùng ngài vui đùa
Trước sự hiện diện của Đức Chúa Cha toàn năng, Đấng hài lòng
Với khúc ca thiên thượng của ngươi.
Hoặc chúng trông như những thế giới khác, hay những hòn đảo hạnh phúc,
Giống như những khu vườn Hesperian nổi tiếng thuở xưa,
Những cánh đồng may mắn, và những lùm cây, và những thung lũng đầy hoa,
Những hòn đảo hạnh phúc vô cùng! Nhưng ai đã sống hạnh phúc ở đó,
Anh ta đã chẳng dừng lại để dò hỏi.
————Ngài thổi
Chiếc kèn của mình, từng được nghe ở Oreb kể từ đó, có lẽ
Khi Thượng Đế giáng thế; và có lẽ, một lần nữa
Sẽ vang lên vào ngày phán xét cuối cùng.
Nếu thơ ca của Milton được khảo sát dưới góc độ các nhịp nghỉ và dòng chảy hòa quyện vào nhau của những câu thơ, thì sẽ thấy rằng ông đã thực hiện được mọi điều mà ngôn ngữ của chúng ta cho phép; và việc so sánh nhịp điệu của ông với những người từng canh tân cùng một lối viết sẽ cho thấy rằng ông xuất chúng ở những phần thấp cũng như những phần cao của nghệ thuật mình, và kỹ năng hòa âm của ông chẳng hề kém cạnh khả năng sáng tạo hay sự uyên bác của ông.