Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 896 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
No. 61. Tuesday, October 16, 1750.

❊ ❊ ❊

Kẻ dối gian lừa dối, những lời khen hão huyền,

Nào quyến rũ được ai, nào dọa nạt được ai,

Ngoài kẻ tâm địa đảo điên và lòng dạ bệnh hoài?

Hor. Lib. i. Ep. xvi. 39.

Lời khen giả dối quyến rũ lòng ai, nỗi nhục không có thật chi phối ai,

Nếu không phải kẻ có tâm hồn đồi bại hoặc ốm đau?

Francis.

GỬI BÊN RAMBLER.

THƯA ÔNG,

Thật vô cùng bực bội cho một kẻ có lòng tò mò thiết tha và khao khát hiểu biết khi phải sống ở một nơi cách xa nguồn mạch thông tấn, không những chẳng bao giờ nhận được dòng chảy tin tức cho tới khi nó đã làm thỏa mãn phần lớn đất nước, mà cuối cùng lại còn nhận lấy thứ nước đục ngầu trên đường truyền, bị vẫn đục bởi những vết nhơ hay tạp chất từ mọi ngả đường mà nó đã đi qua.

Một trong những niềm vui lớn nhất đời tôi là được nghe những gì diễn ra trên thế giới; được biết mưu đồ của giới chính trị gia, mục đích của kẻ bận rộn, và niềm hy vọng của kẻ đầy tham vọng; những đổi thay sắp tới trong chính sách công; ai có khả năng bị nghiền nát trong cuộc va chạm giữa các đảng phái; ai đang leo lên đỉnh cao quyền lực, và ai đang chênh vênh trên bờ vực thẳm của sự thất sủng. Nhưng vì chúng ta thường khao khát nhất những gì ít có khả năng đạt được nhất, tôi đã để cho niềm thèm khát tin tức này vượt quá mọi sự thỏa mãn mà hoàn cảnh hiện tại của tôi có thể đáp ứng; bởi vì sống ở một vùng quê hẻo lánh, tôi luôn bị kết án phải nhầm lẫn tương lai với quá khứ, phải đưa ra những lời tiên đoán về những sự kiện không còn gì phải nghi ngờ, và phải cân nhắc tính thực tế của những kế hoạch đã được thực hiện hoặc đã bị đánh bại. Tôi lúng túng trước sự lừa dối vĩnh viễn trong tầm nhìn của mình, giống như một kẻ chĩa kính viễn vọng về phía một ngôi sao xa xôi, mà trước khi ánh sáng kịp chạm đến mắt anh ta, nó đã rời khỏi nơi phát ra nó.

Sự bẽ bàng vì luôn chậm chân hơn thế giới năng động trong những suy ngẫm và khám phá của mình lại càng bị trầm trọng thêm bởi sự xấc xược của những kẻ vì sức khỏe, công việc hay thú vui mà từ London đến đây. Bởi vì, chẳng màng đến những bất lợi không thể vượt qua trong hoàn cảnh của tôi, cùng sự dốt nát tất yếu do việc sống xa hoa hội gây ra, họ thường đối xử với tôi bằng thái độ khinh miệt trịch thượng nhất, vì tôi không biết những điều mà không sức người nào có thể khám phá nổi; và đôi khi họ dường như coi tôi như một sinh vật chẳng đáng để giao thiệp, khi tôi vô tình bàn về gia sản của một kẻ phá sản, hay nâng ly chúc mừng những người đã khuất, khi tôi cảnh báo họ về những tai họa đã rồi, hoặc ước mong những biện pháp vừa mới được ban hành. Họ dường như quy cho sự ưu việt của trí tuệ bản thân những gì họ chỉ nhờ vào sự may mắn của hoàn cảnh, và tự cho mình quyền ngang nhiên tỏ ra ngạo mạn, hách dịch khi thấy người khác không biết những sự kiện vốn dĩ vang dội trên đường phố London, nên họ cho rằng chúng cũng được biết đến rộng rãi ở mọi nơi khác, và được tường tận ở những nơi mà người ta không thể thấy, không thể kể lại, cũng chẳng thể đoán biết.

Quả thực, họ càng được củng cố thói kiêu ngạo ấy nhờ sự kính trọng mà họ nhận được chốn thôn quê chúng ta, chỉ vì một lý do đơn giản là họ đến từ London. Bởi vì hễ tin tức về sự xuất hiện của một sứ giả truyền bá tri thức ấy lan truyền trong làng, là chúng tôi lại túm tụm lại xung quanh anh ta từ mọi ngả, và bằng vô số câu hỏi mà nịnh nợ tôn vinh tầm quan trọng của chính anh ta. Anh ta thấy mình được vây quanh bởi đám đông mang những mối hoài nghi và những vụ tranh chấp đến phán quyết, cứ như thể anh ta là một đấng siêu phàm từ chốn cao sang nào giáng thế; và bỗng nhiên anh ta trở nên ra điều sấm truyền và không bao giờ sai sót, giải quyết mọi rắc rối, và thách thức mọi lời phản bác.

Theo quan điểm của tôi, có rất nhiều lý do để nghi ngờ rằng đôi khi họ tận dụng sự cung kính khiêm nhường này để qua mặt những bộ óc nhà quê bằng một vẻ bề ngoài giả tạo về sự thông tuệ toàn diện; bởi vì tôi không thấy họ chịu nhận mình dốt đặc cán mai bất cứ điều gì, hay từ chối bất kỳ người dò hỏi nào bằng một câu trả lời quả quyết và dứt khoát. Triều đình, thành phố, công viên, và sở giao dịch đều là những chốn quen thuộc như nhau đối với những con người có tầm quan sát vô biên ấy, và họ đều sẵn sàng phán đoán giờ nào cổ phiếu sẽ tăng giá, hay khi nào nội tướng sẽ thay đổi.

Một thời gian ngắn ở London cũng đủ mang lại cho một người tri thức, sự sắc sảo, phong cách lịch thiệp, cùng quyền lực chuyên chế và độc đoán để ban ơn phán bảo đám đông thô kệch mà anh ta rủ lòng ban ơn đến thăm hai năm một lần; thế nhưng, chẳng hiểu vì động cơ gì, gần đây tôi lại thấy mình có xu hướng bắt bẻ thói phán truyền ấy, và nghi ngờ liệu trong một số trường hợp, chúng ta có nên từ chối sự tôn kính cho đến khi thực sự bị thuyết phục về phẩm giá của kẻ đang đòi hỏi điều đó hay không.

Mọi người ở đây vẫn nhớ rõ rằng khoảng bảy năm trước, có một thiếu niên tên Frolick, cao gầy, tóc thẳng, nổi tiếng với việc đi ăn trộm trứng chim rồi húp sống, đã được đón khỏi ngôi trường trong giáo xứ này và gửi lên London để học luật. Vì lúc ở đây, cậu ta chưa từng phô bày chút thiên hướng nào được thiên bẩm ban cho để làm những chuyện phi thường, nên từ khi ra đi, cậu ta hoàn toàn chìm vào quên lãng; chẳng ai còn nhắc đến những thói hư tật xấu hay đức tính, vận may hay vận rủi của cậu ta, cho đến tận mùa hè năm ngoái, một tin động trời dội xuống làng chúng ta rằng cậu Frolick đã trở về trên chiếc xe bưu điện đầu tiên mà ngôi làng này từng thấy, với tốc độ phi nước đại đến mức một người đánh xe đã gãy chân, còn một người suýt mất mạng trong cát lún; thế mà cậu Frolick có vẻ chẳng mảy may bận tâm, vì ở London người ta chẳng bao giờ thèm chấp mấy chuyện đó.

Hôm sau, cậu Frolick xuất hiện giữa các quý gentlemen trong buổi họp mặt hàng tuần tại bãi cỏ chơi bowling, và giờ thì người ta đã thấy rõ những thành quả của nền giáo dục London. Trang phục, ngôn từ, ý tưởng của cậu ta đều mới lạ, và cậu ta chẳng thèm che giấu sự khinh miệt đối với bất cứ điều gì khác biệt với quan điểm hay thói quen của thế giới thời thượng. Cậu ta chỉ cho chúng tôi thấy sự kệch cỡm của tà áo khoác và tay áo chúng tôi, cho chúng tôi biết mua mũ đúng kích cỡ ở đâu, và khuyên chúng ta nên cải tổ hàng ngàn điểm vô lý trong y phục, cách nấu nướng và cả trong cách trò chuyện của mình. Khi có câu nói nào của cậu ta không tài nào hiểu nổi, cậu ta không sao kìm nén được niềm vui khi sự vượt trội của mình được thừa nhận, mà thường cố tình ngâm dài việc giải thích để tận hưởng chiến thắng trước sự dã man của chúng tôi.

Khi muốn mua vui cho chúng tôi bằng một câu chuyện, cậu ta luôn cố nhồi nhét vào đó những cái tên đường phố, quảng trường, và dinh thự mà cậu ta biết chắc chúng tôi mù tịt. Những đề tài ưa thích trong lời nói của cậu ta là những trò quậy phá của đám say xỉn và những cạm bẫy mà đám phu khuân vác cùng lính cầm đuốc giăng ra cho mấy gã nhà quê. Khi ở bên các quý bà, cậu ta kể cho họ nghe về vô vàn thú vui mà cậu ta có thể dẫn dắt họ tham gia; nhưng không quên bóng gió ám chỉ rằng khi mới tới nơi, họ sẽ thiếu hụt biết bao kiến thức về chốn thị thành. Thế nào là hiểu biết về thị thành thì quả thực cho đến nay cậu ta vẫn chưa hề nói cho chúng tôi biết, dù chẳng có cụm từ nào được cậu ta nhắc đến nhiều bằng, và cũng chẳng có thứ khoa học nào mà cậu ta tỏ ra coi trọng hay cho là khó lòng lĩnh hội đến thế.

Nhưng điều khiến tôi tò mò nhất chính là những lời tường thuật về các cuộc phiêu lưu và chiến tích của chính bản thân cậu ta. Tôi từng nghe về sự hội tụ của nhiều tính cách khác nhau ở cùng một con người, nhưng chưa từng gặp chòm sao nào hội tụ nhiều phẩm chất vĩ đại như những câu chuyện kể của con người này. Bất cứ điều gì làm nên tên tuổi của một anh hùng; bất cứ điều gì làm rạng danh một bậc trí tuệ; bất cứ điều gì khiến một kẻ si tình trở nên đáng yêu, tất cả đều kết tinh ở cậu Frolick — người mà trong suốt bảy năm qua đã trải qua một chuỗi các cuộc tình ái, hiểm nguy và trò nghịch ngợm đều đặn, và đã tự khẳng định mình trong mọi vai trò khiến người ta phải khiếp sợ, ghen tị hay ngưỡng mộ.

Tôi tự hỏi liệu toàn bộ các sĩ quan hải quân hoàng gia có gom góp lại từ tất cả nhật ký hải trình của họ một tập hợp nhiều lần thoát chết ngoạn mục như những gì con người này từng trải qua trên sông Thames — nơi cậu ta đã có hàng ngàn lần suýt bỏ mạng, khi thì vì nỗi kinh hoàng của những phụ nữ ngốc nghếch ngồi cùng thuyền, khi thì vì sự bất cẩn thừa nhận của chính mình khi chèo thuyền vượt sông trong đêm tối, và có lúc khi lao qua những nhịp cầu nơi cậu ta phải đối mặt với những ngọn sóng cao như núi và những dòng thác kinh hoàng.

Sự liều lĩnh trên cạn của cậu ta cũng chẳng kém cạnh, và những hiểm nguy cậu ta đối mặt cũng chẳng ít hơn. Cậu ta từng lảo đảo vì chóng mặt trên đỉnh đài tưởng niệm; từng băng qua đường giữa dòng xe cộ hối hả; từng bị vô số kẻ cướp vây quanh; từng dẫn đầu các nhóm quậy phá tại nhà hát; từng trèo cửa sổ của mọi giai nhân bất kể thân phận; từng bị các tình địch săn lùng suốt cả mùa đông; từng ngủ trên những chiếc phản hàng ngoài phố, từng rạch ghế xe, từng quỵt tiền người đánh xe; từng giải cứu bạn bè khỏi tay lục sự, từng đấm gục cảnh sát trưởng, từng hống hách với quan tòa, và thực hiện vô số chiến tích khác từng khiến cả thành phố ngập tràn kinh ngạc và tiếng cười vui.

Nhưng danh tiếng về trí tuệ của cậu ta còn lớn hơn cả sự dũng cảm; bởi vì cậu ta thông báo với chúng tôi rằng ở London, cậu ta chính là vị trọng tài đương nhiên của mọi vấn đề danh dự, là vị quan tòa quyết định mọi thành tựu thiên tài; rằng chẳng nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc nào có uy tín cho đến khi ý kiến của Frolick chuẩn nhận năng lực của họ; rằng các nhà hát phải hoãn lại phán quyết cho đến khi cậu ta cất tiếng vỗ tay hoặc huýt sáo, thứ mà ai nấy đều tự hào hưởng ứng theo; rằng chẳng có chương trình giải trí công cộng nào thất bại hay thành công mà không phải vì cậu ta phản đối hoặc ủng hộ; rằng mọi tranh chấp tại sòng bạc đều được đưa lên để cậu ta phán quyết; rằng cậu ta sắp xếp nghi thức trong mọi buổi tụ họp, và định đoạt mọi xu hướng giải trí hay trang phục.

Cậu ta thân thiết với mọi nhân vật xuất hiện trên các mặt báo hàng ngày; và có rất ít chức vụ trong triều đình hay quân đội mà cậu ta không ít thì nhiều có nhúng tay vào việc sắp xếp. Cậu ta đã rất nhiều lần được thỉnh thị về cả chiến tranh lẫn hòa bình; nhưng thời điểm để đất nước biết ơn thiên tài của Frolick đến mức nào thì vẫn chưa tới.

Thế nhưng, bất chấp tất cả những lời tuyên bố đó, cho đến nay tôi vẫn không tài nào tự thuyết phục mình rằng cậu Frolick có nhiều sự sắc sảo, học thức hay lòng dũng cảm hơn những người khác, hay năng lực của cậu ta đã có sự nới rộng phi thường nào trong thời gian vắng mặt. Bởi vì khi bàn luận về những đề tài mà những người khác trong nhóm đều biết rõ, cậu ta chẳng có chút lợi thế nào hơn chúng tôi, ngoại trừ những câu ngắt lời chêm vào, sự nhanh nhẩu trong cách chất vấn, và vẻ xấc xược của sự khinh miệt; và do đó, nếu cậu ta có làm chấn động thế giới bằng tên tuổi của mình và giành được một vị trí trong hàng ngũ ưu tú của nhân loại, tôi chỉ có thể kết luận rằng hoặc là một chút ít trí tuệ cũng đủ mang lại sự nổi bật tại London, hoặc là cậu ta nghĩ chúng tôi không đáng để cậu ta bộc lộ năng lực, hay các giác quan của cậu ta đã bị tê liệt bởi sự u muội chốn thôn quê, giống như chiếc kim nam dân mất đi sự nhạy bén ở các vùng cực địa.

Tuy nhiên, tôi không muốn giống như nhiều nhà hiền triết vội vã đi tìm nguyên nhân khi chưa chắc chắn về kết quả; và do đó tôi mong được cho biết liệu ông đã từng nghe đến cái tên lớn của cậu Frolick chưa. Nếu cậu ta được ca tụng bởi những chiếc lưỡi khác ngoài chiếc lưỡi của chính mình, tôi sẽ vui lòng truyền bá lời khen ngợi ấy; nhưng nếu cậu ta chỉ phồng mang trợn má giữa chúng ta bằng những lời khoác lác rỗng tuếch và những vinh dự do chính mình tự phong, tôi sẽ đối xử với cậu ta bằng sự chân chất nhà quê, và đuổi cổ một kẻ giả mạo từ vùng đất này sang một chốn nào dễ tin người hơn.

Tôi kính thư, &c.

Ruricola.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.