Strenua nos exercet inertia, navibus atque
Quadrigis petimus bene vicere: quod petis, hic est;
Est Ulubris, animus si te non deficit æquus.
Hor. Ep. xi. lib. i.
Active in indolence, abroad we roam
In quest of happiness which dwells at home:
With vain pursuits fatigu'd, at length you'll find,
No place excludes it from an equal mind.
Elphinston.
Việc con người không bao giờ nên để hạnh phúc của mình phụ thuộc vào các ngoại cảnh là một trong những lời răn cốt lõi của triết lý Khắc kỷ; quả thực, đó là một lời răn mà phái tu hành kiêu hãnh ấy đã đẩy đi xa hơn cả điều kiện của đời sống con người, và trong đó, một số thành viên dường như đã bao gồm cả việc gạt bỏ hoàn toàn mọi nỗi đau đớn cũng như khoái cảm thể xác ra khỏi sự quan tâm hay chú ý của một bậc hiền triết.
Thứ trí tuệ cuồng si ấy, theo cách gọi của Horace dành cho học thuyết của một phái khác, thứ triết lý thái quá ấy, chắc chắn không thiếu gì uy quyền hay lý lẽ để bác bỏ; nó bị đánh đổ bởi trải nghiệm của từng giờ trôi qua, và các sức mạnh của tự nhiên đứng dậy chống lại nó. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể đặt câu hỏi xem mình có khả năng tiến1 gần đến trạng thái cao cả ấy đến mức nào, liệu chúng ta có thể tách biệt bản thân khỏi các tác động bên ngoài và bảo đảm cho tâm trí một sự tĩnh lặng đến đâu: bởi vì, dẫu cho việc khoe khoang về sự độc lập tuyệt đối là nực cười và hão huyền, thì việc mềm yếu uốn theo mọi xung động, cũng như sự nhẫn nại chịu đựng ách độc tài của những phiền muộn ngẫu nhiên, lại hạ thấp phẩm giá của tâm trí – dẫu cho tâm trí ấy có bị tha hóa hay suy yếu đến đâu – vẫn tự hào nhận nguồn cội từ cõi thiên thai, và ôm ấp hy vọng được hòa hợp với nguồn goodness vô biên cùng niềm hạnh phúc bất biến.
Ni vitiis pejora fovens
Proprium deserat ortum.
Unless the soul, to vice a thrall,
Desert her own original.
Sự cần thiết phải nâng mình lên một mức độ phẩm giá trí tuệ nào đó, và phải duy trì những nguồn suối khoái cảm không hoàn toàn phó mặc cho sự rủi ro của ngẫu nhiên, chưa bao giờ rõ ràng hơn lúc chúng ta hướng mắt về những kẻ được vận mệnh buông lỏng cho tự tung tự tác; những kẻ, không bị xiềng xích bởi hoàn cảnh buộc phải tuân theo một thời gian biểu đều đặn và cố định cho từng giờ trong ngày, buộc phải tự tìm kiếm công việc hoặc trò tiêu khiển cho mình, và chẳng có gì ở bên trong có thể giải trí hay bận tâm nổi, nên đành phải thử mọi mưu mẹo để giết thời gian.
Vô số phương kế được áp dụng bởi tầng lớp phàm trần này nhằm làm dịu bớt gánh nặng cuộc đời cũng chẳng hề kém phần hổ thẹn, hay có lẽ cũng chẳng kém phần đáng thương là bao so với những phương kế mà một thương gia đang đứng bên bờ vực phá sản buộc phải xoay sở. Tôi từng thấy nỗi sầu muộn bao trùm cả một gia đình chỉ vì hỏng một buổi tụ tập đánh bài; và khi, sau khi đề ra hàng ngàn kế hoạch cùng hàng trăm lượt sai người hầu đi chạy việc, họ đành ngậm ngùi chấp nhận với sự cam chịu ảm đạm trước bất hạnh là phải trải qua một buổi tối ngồi trò chuyện với nhau; thì bỗng nhiên, những chuyển vần của thế gian thật khôn lường, một vị khách bất ngờ xuất hiện mang lại cho họ sự cứu rỗi, đáng giá như lương thực cho một thành phố đang chết đói, và giúp họ trụ vững cho đến tận ngày hôm sau.
Phương thuốc chung cho những kẻ bất an mà chẳng rõ nguyên nhân chính là sự thay đổi chỗ ở; họ sẵn sàng tưởng tượng rằng nỗi đau của mình là hệ quả từ một sự bất tiện cục bộ nào đó, và cố gắng trốn chạy khỏi nó, giống như những đứa trẻ chạy trốn cái bóng của chính mình; luôn ôm ấp hy vọng tìm thấy niềm vui thỏa đáng hơn từ mỗi khung cảnh mới mẻ, để rồi lúc nào cũng quay về nhà với nỗi thất vọng và những lời phàn nàn.
Nào ai có thể nhìn ngắm kiểu lú lẫn này mà không nhớ đến những kẻ đang oằn mình chịu đựng triệu chứng kinh hoàng của bệnh dại, được các y bác sĩ gọi là chứng sợ nước? Những con người khốn khổ ấy, dù cổ họng khô cháy vì khát nhưng chẳng tài nào uống nổi, thỉnh thoảng lại xoay xở đủ mọi tư thế hoặc động tác uốn éo của cơ thể, tự huyễn hoặc rằng trong một tư thế nào đó họ có thể nuốt trôi thứ chất lỏng mà ở tư thế khác lại bị môi mình đẩy lùi.
Tuy nhiên, sự si dại ấy không chỉ đặc trưng riêng cho những kẻ vô tâm hay vô học, mà đôi khi còn chiếm lĩnh cả những tâm trí tưởng chừng như ít bị ảnh hưởng nhất, nhờ sự phong phú trong học thức, sự bén nhạy trong tư duy, hoặc sự khắt khe trong phán đoán; và quả thực, sự kiêu hãnh của trí tuệ và kiến thức thường bị giáng một đòn đau khi nhận ra rằng chúng chẳng hề mang lại sự bảo đảm nào trước những lầm lỗi thông thường vốn dĩ vẫn hay dẫn dụ những kẻ yếu đuối và thấp kém nhất trong nhân loại.
Những suy ngẫm này nảy sinh trong tâm trí tôi khi nhớ lại một đoạn trong lời tựa tập thơ của Cowley, nơi mà dẫu được cất nhắc bởi thiên tài và mở mang nhờ đèn sách, ông vẫn kể cho chúng ta nghe về một kế hoạch hạnh phúc mà trí tưởng tượng của một thiếu nữ vừa mất đi người tình đầu đời có lẽ cũng khó lòng sánh kịp; thế nhưng ông dường như đã đắm chìm trong đó cho đến khi hoàn toàn quên bẵng đi sự phi lý của nó, và có lẽ đã đem ra thi thực nếu như chỉ bị ngăn trở bởi lý trí của chính mình.
“Ước muốn của tôi,” ông viết, “trong vài năm qua, dẫu việc thực hiện có đôi lần bị chuyển hướng ngẫu nhiên, nhưng vẫn đang tiếp tục sục sôi, là được lui về sống tại một trong những đồn điền của chúng ta ở Châu Mỹ, không phải để tìm kiếm vàng bạc, hay làm giàu bằng việc buôn bán ở những vùng đất ấy, vốn là mục đích của hầu hết những kẻ lữ hành tới đó; mà là để vĩnh viễn từ bỏ thế gian này, cùng với mọi sự phù phiếm và phiền muộn của nó, rồi chôn vùi bản thân ở đó trong một chốn ẩn dật thâm u, nhưng vẫn không thiếu đi sự an ủi của văn chương và triết học.”
Đó chính là sự sắp đặt hão huyền mà Cowley đã tự vạch ra trong tâm tưởng để đổi lấy sự yên bình cho quãng đời còn lại của mình, và dường như ông muốn gợi ý nó cho hậu thế, bởi chẳng còn lý do nào khác để ông bộc bạch điều đó. Chắc chắn không thể tìm thấy ví dụ nào hùng hồn hơn về niềm tin rằng sự mãn nguyện vốn trú ngụ tại những vùng đất cụ thể, và rằng một con người có thể giương buồm với ngọn gió thuận lợi, để rồi bỏ lại sau lưng mọi bận tâm, vướng bận cùng tai ương.
Nếu ông đã lặn lội đến tận nơi xa xôi ấy với không mục đích nào khác ngoài việc tự chôn vùi trong một chốn ẩn dật thâm u, ông hoàn toàn có thể tìm thấy ngay tại quê hương mình vô số chốn ẩn nấp đủ tối tăm để che giấu tài năng của Cowley; bởi vì dù quan điểm của ông về sự nài nỉ đòi kéo ông trở lại chốn công danh có ra sao đi nữa, thì chỉ một trải nghiệm ngắn ngủi cũng sẽ thuyết phục được ông rằng việc từ bỏ dễ dàng hơn việc đạt được, và sẽ chẳng mất bao nhiêu thời gian để tự giải phóng bản thân khỏi những sự quấy rầy của thế gian. Trái tim con người vốn đủ lòng tự kiêu để ngăn cản mong mỏi làm quen với một kẻ chắc chắn sẽ phớt lờ chúng ta, dẫu cho danh tiếng về học thức hay nhân đức của kẻ ấy có khơi gợi sự tò mò hay kính trọng đến đâu đi chăng nữa; thế nên kẻ yêu chuộng sự tĩnh mịch chẳng cần phải lo lắng việc sự kính trọng từ những người xa lạ sẽ làm phiền ông bằng những chuyến viếng thăm. Ngay cả những người từng quen biết ông trước kia cũng sẽ rất kiên nhẫn chịu đựng sự vắng mặt của ông, khi họ đã thử một chút sống không có ông, và tìm ra những trò tiêu khiển mới cho những khoảnh khắc từng được bầu bạn của ông làm cho phấn chấn.
Có lẽ, sự quan phòng của Đấng Tối Cao đã an bài, nhằm ngăn chặn việc chúng ta lấn lướt lẫn nhau, rằng không một cá nhân nào lại mang tầm quan trọng lớn lao đến mức gây ra, qua việc ẩn dật hay cái chết của mình, bất kỳ khoảng trống nào trên thế giới này. Và Cowley hẳn đã giao thiệp một cách vô ích với nhân loại nếu ông chưa từng nhận ra rằng, người bạn hữu ích, kẻ đồng hành vui vẻ, và người tình được ái mộ, một khi đã khuất tầm mắt, sẽ nhanh chóng nhường chỗ cho sự tiếp nối của những đối tượng mới.
Do đó, sự tĩnh mịch trong chốn ẩn cư của ông hoàn toàn có thể được an toàn khỏi sự xâm phạm, ngay cả khi ông chọn nó nằm trong giới hạn của hòn đảo quê hương; ông hoàn toàn có thể tìm thấy ở đây những thứ bảo vệ chống lại sự phù phiếm và phiền muộn của thế gian, chẳng kém phần hiệu quả so với những gì chốn rừng thiêng hay đồng nội ở Châu Mỹ có thể ban tặng; thế nhưng một khi tâm trí đã vướng bận sự cay đắng chán chường, ông lại đinh ninh rằng không thể ở đủ xa khỏi nguyên nhân gây ra sự bất an của mình; và liền vội vã bỏ chạy với tốc độ của một kẻ hèn nhát, vì không dám ngoảnh lại nhìn đằng sau, cứ đinh ninh rằng kẻ thù đang bám sát gót chân mình.
Mỗi khi bị quấy rầy bởi đám đông hay mệt mỏi vì công việc bận rộn, ông lại vẽ ra trong tâm trí niềm hạnh phúc của sự thảnh thơi và chốn ẩn cư một cách sống động đến mức quyết tâm từ nay sẽ tận hưởng chúng mà không bị gián đoạn, đồng thời vĩnh viễn loại bỏ mọi thứ có thể tước đoạt đi niềm thỏa mãn yêu kiều của mình.
Giữa cơn khát khao mãnh liệt, ông đã quên mất rằng sự cô độc và tĩnh lặng chỉ có được niềm vui nhờ vào chính những khốn khổ mà ông đang cố tình né tránh; bởi vì quy luật biến đổi của thế gian, trong mọi ngóc ngách, chính là ngày và đêm, lao động và nghỉ ngơi, bận rộn và lui về ở ẩn, đều làm tôn lên giá trị của nhau; đó chính là những đổi thay giữ cho tâm trí luôn vận động; chúng ta khao khát, chúng ta theo đuổi, chúng ta đạt được, chúng ta thỏa mãn; rồi chúng ta lại khao khát điều khác, và bắt đầu một cuộc đuổi bắt mới.
Nếu ông tiếp tục tiến hành dự án của mình và dựng nhà ở phần đất tươi đẹp nhất của thế giới mới, người ta vẫn có thể hoài nghi liệu khoảng cách xa xôi khỏi những phù phiếm của cuộc đời có giúp ông ngăn được những phiền muộn hay không. Thường thì một kẻ đang cảm thấy đau đớn sẽ tưởng tượng rằng mình có thể chịu đựng nó tốt hơn ở bất kỳ nơi nào khác. Cowley từng nếm trải những rắc rối và phiền toái của một hoàn cảnh cụ thể, nên đã dễ dàng tự thuyết phục bản thân rằng chẳng còn thứ gì tồi tệ hơn thế nữa, và mọi sự thay đổi đều sẽ mang lại ít nhiều cải thiện; ông chưa từng ngờ rằng nguyên nhân của sự bất hạnh nằm ở chính bên trong, rằng những cảm xúc của bản thân vẫn chưa được điều tiết đầy đủ, và rằng ông đang bị hành hạ bởi sự thiếu kiên nhẫn của chính mình – thứ vốn chẳng bao giờ thiếu những điều kích động, sẽ theo chân ông vượt biển, và tìm được đường đến với chốn thiên đường Châu Mỹ của ông.
Nếu thử nghiệm, ông sẽ sớm bị thuyết phục rằng suối nguồn của sự mãn nguyện phải bắt nguồn từ trong tâm trí: và rằng kẻ nào có hiểu biết quá ít ỏi về bản chất con người đến mức đi tìm hạnh phúc bằng cách thay đổi bất cứ thứ gì ngoại trừ chính tính khí của bản thân, sẽ hoài phí cuộc đời trong những nỗ lực vô ích, và tự nhân lên những nỗi đau khổ mà chính hắn đang định dứt bỏ 34.
(34)
Xem Cuộc đời của Cowley do Tiến sĩ Johnson viết.