Tuyển Tập Samuel Johnson, Ll.d. - Tập 2

Lượt đọc: 851 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Số 31. Thứ Ba, Ngày 3 Tháng 7 Năm 1750.

❊ ❊ ❊

Non ego mendosos ausim defendere mores;

Falsaque pro vitiis arma movere meis.

Ovid, Am. ii, iv. 1.

Corrupted manners I shall ne'er defend;

Nor, falsely witty, for my faults contend.

Elphinston.

Dù tính dễ sai sót của lý trí con người và sự hạn hẹp trong hiểu biết của họ đã được thừa nhận một cách rộng rãi, nhưng cách hành xử của những kẻ sẵn lòng thừa nhận điểm yếu của bản sự lại cho thấy rằng sự thừa nhận ấy không hoàn toàn chân thành; ít ra thì phần lớn họ vẫn giữ lại một sự ngầm dè dặt cho riêng mình, và dù họ có dễ dàng từ bỏ quyền lợi của láng giềng đến đâu chăng nữa, họ vẫn khao khát được xem là không có lỗi lầm trong hành vi và không có sai sót trong quan điểm của chính mình.

Sự phản kháng kiên quyết và chắc chắn mà ta có thể thấy trước mọi lời bác bỏ dù rõ ràng đến đâu, và trước mọi lời quở trách dù dịu dàng đến mấy, là một bằng chứng không thể chối cãi rằng người ta đang tưởng có thứ đặc quyền tiềm ẩn nào đó bị xâm phạm; bởi vì không ai có thể mất đi thứ mà mình không sở hữu, cũng không tưởng tượng là mình sở hữu, hay bị tước đoạt thứ mà mình không có quyền hạn, nên thật hợp lý khi cho rằng những ai nổi giận trước sự mâu thuẫn nhẹ nhàng nhất hoặc lời chỉ trích nhỏ nhặt nhất, vì họ hiển nhiên tự cho là mình bị tổn thương, hẳn phải tưởng tượng rằng có thứ miễn trừ cổ xưa nào đó bị vi phạm hoặc đặc quyền tự nhiên nào đó bị xâm chiếm. Bị lầm lẫn, nếu họ nghĩ rằng bản thân có thể lầm lẫn, thì sẽ không bị coi là điều đáng hổ thẹn hay kỳ diệu, và họ sẽ không đón nhận với quá nhiều cảm xúc thông tin chỉ cho họ biết điều họ đã biết từ trước, cũng như không đấu tranh với tất cả sự quyết liệt để chống lại một cuộc tấn công không tước đoạt đi thứ gì mà họ cho là mình có quyền hưởng.

Người ta kể lại về một nhà hiền triết nọ rằng, khi nhận được tin về cái chết của con trai mình, ông chỉ tiếp nhận bằng sự chiêm nghiệm này: Tôi vốn biết con trai mình là kẻ phàm trần. Kẻ nào bị thuyết phục về một sai lầm, nếu thấu hiểu tường tận về sự yếu kém của chính mình, thì thay vì cố gắng tìm kiếm ngụy biện và nung nấu sự ác ý, sẽ chỉ xem những sơ suất ấy như những phần phụ thuộc của bản tính con người, và tự trấn an bằng suy nghĩ rằng từ xưa đến nay ông vẫn luôn biết con người là một sinh vật dễ sai lầm.

Nếu quả thực phần lớn các xúc cảm của chúng ta bị kích thích bởi sự mới mẻ của các đối tượng, thì có rất ít lý do để nghi ngờ rằng, việc bị nhìn nhận là chịu ảnh hưởng bởi những ngụy biện trong lập luận, hay sự bất toàn trong kiến thức, đối với phần lớn nhân loại là một điều hoàn toàn mới mẻ; bởi vì thật bất khả thi khi bước vào bất kỳ hội nhóm nào mà không có sự phục tùng quy củ và đã được thiết lập sẵn, lại không tìm thấy sự thịnh nộ và mãnh liệt nảy sinh chỉ từ sự khác biệt về quan điểm đối với những vấn đề mà không một bên tranh luận nào có quyền lợi nào khác, ngoại trừ sự xuất phát từ ác cảm chung của họ đối với việc nhượng bộ bất kỳ ý kiến nào có thể mang lại cho họ sự ô nhục vì đã sai.

Tôi từng nghe về một người, sau khi đưa ra một số học thuyết sai lầm về triết học, đã từ chối chứng kiến những thí nghiệm dùng để bác bỏ chúng; và sự quan sát mỗi ngày sẽ mang lại những bằng chứng mới cho thấy người ta tìm kiếm sự lẩn tránh và thủ đoạn bằng sự siêng năng nhường nào để khước từ sức nặng của những lập luận không thể chối cãi, người ta thay đổi trạng thái của vấn đề thường xuyên ra sao, đối phương bị xuyên tạc ác ý biết bao lần, và những lập trường rõ ràng nhất bị vướng vào sự rối rắm đến nhường nào bởi chính những kẻ mà chúng tình cờ chống lại.

Trong số tất cả phàm nhân, dường như không có ai bị nhiễm loại hư v danh tiếng này nặng nề hơn giới cầm bút, những người có danh tiếng xuất phát hoàn toàn từ trí tuệ của họ, khiến họ trở nên cực kỳ nhạy cảm trước bất kỳ sự bạo lực nào nhắm vào danh dự văn chương của họ. Thật không mấy dễ chịu khi nhận thấy với sự lo lắng biết bao, những người có năng lực đã được công nhận sẽ cố gắng giảm nhẹ những điều vô lý và hòa giải những mâu thuẫn, chỉ để ngăn chặn những lời chỉ trích mà mọi tác phẩm của con người luôn phải đối mặt, và họ chỉ có thể chịu đựng tổn thương từ đó khi họ dạy cho thế giới thấy, qua sự thiếu kiên nhẫn đầy rồ dại và phù phiếm, rằng những tác phẩm ấy rất quan trọng.

Dryden, người có sự nồng nhiệt trong trí tưởng tượng và sự vội vã trong sáng tác, rất thường xuyên đẩy ông vào những điểm không chính xác, đôi khi nghe thấy bản thân bị đem ra làm trò cười vì đã nói trong một vở bi kịch của mình rằng,

"Tôi tuân theo Định mệnh, kẻ đang đeo bám quá nhanh."

Việc không ai có thể vừa tuân theo vừa bị đeo bám cùng một lúc, có lẽ được cho là quá rõ ràng để tranh cãi lâu dài; và sự thật là Dryden hiển nhiên đã bị đánh lừa để mắc sai lầm bởi nghĩa kép của từ Định mệnh, mà ở phần đầu của câu thơ, ông đã gán cho nó ý niệm về Vận may, và ở phần sau là ý niệm về Cái chết; sao cho ý nghĩa duy nhất chỉ là, dù bị Cái chết đeo bám, tôi sẽ không phó mặc cho sự tuyệt vọng, mà sẽ tuân theo Vận may, và làm cũng như chịu đựng những gì đã được định sẵn. Tuy nhiên, điều này đã không được diễn đạt một cách trọn vẹn, và Dryden vốn quyết tâm không nhượng bộ các nhà phê bình của mình, chưa từng thừa nhận rằng ông đã bị bất ngờ bởi một sự mơ hồ; nhưng thật may mắn khi tìm thấy trong tác phẩm của Virgil đoạn văn miêu tả một người di chuyển vòng tròn, với biểu thức này: Et se sequiturque fugitque, "Ở đây," ông nói, "là đoạn văn mô phỏng để tôi viết nên câu thơ mà các nhà phê bình của tôi lấy làm thích thú khi kết án là vô nghĩa; không phải là đôi khi tôi không thể viết ra những điều vô nghĩa, dẫu cho họ không có may mắn tìm ra chúng."

Ai ai cũng nhìn thấy sự dại dột của những lối quanh co thấp hèn như vậy để trốn tránh sự truy đuổi của phê bình; cũng chẳng có một độc giả đơn lẻ nào của nhà thơ này lại không dành cho ông sự kính trọng lớn hơn, nếu ông thể hiện đủ sự tự nhận thức về sự vượt trội của bản thân để coi thường những lời bắt bẻ đó, và thừa nhận rằng ông đôi khi trượt ngã vào những sai lầm bởi sự hỗn độn của trí tưởng tượng cùng muôn vàn ý tưởng của mình.

Thật may mắn khi tính khí này chỉ bộc lộ ở những điều nhỏ nhặt, vốn có thể đúng hoặc sai mà không có bất kỳ ảnh hưởng nào đến đạo đức hay hạnh phúc của nhân loại. Chúng ta có thể, với rất ít sự bận tâm, chứng kiến một người kiên trì theo đuổi một dự án mà anh ta đã nhận ra là bất khả thi, sống trong một ngôi nhà bất tiện chỉ vì nó do chính anh ta thiết kế, hay mặc một chiếc áo khoác với kiểu dáng kỳ lạ, với hy vọng bằng sự kiên trì sẽ đưa nó vào mốt. Quả thực đó là những sự dại dột, nhưng chúng chỉ là sự dại dột, và dù có hoang đường hay nực cười đến đâu, thì cũng rất ít ảnh hưởng đến người khác.

Nhưng niềm kiêu hãnh đó, một khi đã được dung túng, quá thường xuyên tác động đến những đối tượng quan trọng hơn, và xu hướng khiến con người không chỉ biện hộ cho những sai lầm của mình, mà còn cho cả những thói hư tật xấu của họ; kiên trì trong những việc làm mà chính trái tim họ lên án, chỉ vì sợ rằng bản thân sẽ có vẻ như đang cảm thấy sự quở trách, hoặc trở nên khôn ngoan hơn nhờ lời khuyên của người khác; hay tìm kiếm những ngụy biện dẫn đến sự sụp đổ của mọi nguyên tắc, và sự xóa bỏ của mọi bổn phận, để họ không có vẻ như đang hành động điều mà họ không đủ khả năng bào chữa.

Hãy để bất cứ ai, kẻ nhận thấy sự hư vinh ngự trị đến mức đánh lừa bản thân trước nguy cơ của mức độ suy đồi cuối cùng này, dừng lại một lát để suy ngẫm về hậu quả của những lời biện hộ mà anh ta sắp đưa ra cho một việc làm mà anh ta biết rõ từ đầu không phải do lý trí dẫn dắt, mà bị thúc đẩy bởi sự bạo liệt của dục vọng, bị bất ngờ bởi sự đột ngột của đam mê, hay bị dụ dỗ bởi những bước tiến nhẹ nhàng của cám dỗ, và qua những cấp độ tội lỗi không thể nhận ra. Hãy để anh ta suy ngẫm về điều mình sắp phạm phải, bằng cách ép buộc trí tuệ của mình phải bảo bọc cho những ham muốn ấy, thứ mà nhiệm vụ tối cao của nó là ngăn chặn và cải tạo.

Chính nghĩa của đạo đức đòi hỏi rất ít nghệ thuật để bảo vệ nó, và thiện ác, một khi đã được chỉ ra, rất dễ phân biệt đến mức những kẻ biện hộ như vậy hiếm khi thu phục được tín đồ về phe mình, cũng chẳng có những ngụy biện nào của họ đủ sức mạnh để đánh lừa bất kỳ ai ngoài những kẻ mà ham muốn đã làm mờ đọt sự minh mẫn. Tất cả những gì mà các năng lực tốt nhất được sử dụng theo cách đó có thể làm được là, thuyết phục những người lắng nghe rằng con người đó đã hết thuốc chữa trong khi họ chỉ nghĩ là hắn ta đồi bại, rằng sự suỵ đồi đã chuyển từ hành vi sang nguyên tắc, rằng mọi nỗ lực cứu vãn hắn đều không có hy vọng thành công, và không còn cách nào khác ngoài việc tránh xa hắn như thể mang mầm bệnh, hoặc truy cùng diệt tận hắn như một hiểm họa.

Nhưng nếu giả sử rằng hắn có thể đánh lừa thính giả của mình bằng những sự trình bày phiến diện về hậu quả, những sự suy diễn rắc rối về các nguyên nhân xa xôi, hoặc sự kết hợp rối rắm của các ý tưởng, vốn mang những mối quan hệ khác nhau nên trông có vẻ khác nhau khi nhìn từ các góc độ khác nhau; rằng hắn đôi khi có thể làm rối trí những kẻ yếu đuối và có thiện chí, rồi thỉnh thoảng dụ dỗ, bằng sự ngưỡng mộ đối với năng lực của hắn, một tâm hồn trẻ trung vẫn còn dao động trong những khái niệm bất định, không được củng cố bởi giáo huấn cũng chẳng được khai sáng bởi kinh nghiệm; thế nhưng kết quả của một chiến thắng như vậy sẽ là gì! Một con người không thể dành toàn bộ cuộc đời mình trong trò vui đùa: tuổi già, bệnh tật, hay sự cô lập sẽ mang lại một vài giờ suy ngẫm nghiêm túc, và khi ấy sẽ chẳng có chút an ủi nào khi nghĩ rằng mình đã mở rộng lãnh địa của cái điều ác, rằng mình đã gánh nặng lên bản thân những tội ác của kẻ khác, và không bao giờ có thể biết được mức độ tội ác của chính mình hoặc đền bù cho những tổn hại mà mình đã gây ra.

Có lẽ trong tất cả kho tàng của sự đau khổ tưởng tượng, không có suy nghĩ nào đau đớn hơn sự nhận thức về việc đã truyền bá sự suy đồi bằng cách làm hỏng các nguyên tắc, về việc không chỉ kéo người khác khỏi con đường đạo đức mà còn bịt kín lối về của họ, về việc làm cho họ mù quáng trước mọi vẻ đẹp ngoại trừ lớp sơn hào nhoáng của khoái lạc, và làm cho họ điếc đặc trước mọi tiếng gọi ngoại trừ giọng nói quyến rũ của những nàng tiên cá hủy diệt.

Vẫn còn một mối nguy hiểm nữa trong thói quen này: những kẻ không thể lừa dối người khác, rất thường xuyên thành công trong việc tự lừa dối chính mình; họ dệt nên sự ngụy biện cho đến khi lý trí của họ bị vướng vào lưới, và lặp đi lặp lại lập trường của chính mình cho đến khi chúng được chính họ tin tưởng; bằng cách tranh cãi mãi, họ trở nên chân thành với chính nghĩa của mình; và bằng cách khao khát lâu ngày những lập luận chứng minh, cuối cùng họ tự khiến bản thân tưởng tượng rằng mình đã tìm thấy chúng. Khi ấy, họ đang ở ngay bên bờ vực thẳm của sự tồi tệ, và có thể chết đi mà không thể thắp lại thứ ánh sáng trong tâm trí mà chính sự kiêu hãnh và ngoan cố của họ đã dập tắt.

Những người có thể bị buộc tội với ít sai sót nhất, dù xét về năng lực hay đạo đức, thường là những người sẵn sàng thừa nhận chúng nhất; bởi vì, không cần phải bàn sâu vào những điều mang tính trang nghiêm và kính sợ, sự khiêm nhường của những người xưng tội, những giọt nước mắt của các vị thánh, và sự kinh hoàng lúc lâm của những cá nhân nổi tiếng vì lòng đạo đức và sự vô tội, người ta đều biết rõ rằng Caesar đã viết một bản tường thuật về những sai lầm do chính ông phạm phải trong các cuộc chiến tranh ở xứ Gaul, và rằng Hippocrates, người có tên tuổi trong sự đánh giá lý trí có lẽ còn vĩ đại hơn cả Caesar, đã cảnh báo hậu thế tránh xa một sai lầm mà chính ông đã mắc phải. Celsus đã nói rằng, sự thừa nhận công khai và chân thành về một sai lầm phù hợp biết bao với một con người ý thức được rằng mình vẫn còn đủ phẩm chất để duy trì nhân cách.

Vì mọi sai lầm đều là sự ti tiện, nên bổn phận của mỗi người khi quan tâm đến phẩm giá của chính mình là phải rút lại nó ngay khi phát hiện ra, mà không sợ hãi bất kỳ lời quở trách nào bằng chính tâm trí của mình. Vì công lý đòi hỏi mọi tổn thương phải được đền bù, nên bổn phận của kẻ từng dụ dỗ người khác bằng những việc làm tồi tệ hoặc quan niệm sai lầm là phải nỗ lực để những ai đã tiếp nhận sai lầm của hắn được biết về sự rút lại của hắn, và những ai đã học lấy thói hư tật xấu từ gương của hắn thì cũng phải được dạy cách sửa đổi chính từ tấm gương đó.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Samuel Johnson

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.