Quid sit pulchrum, quid turpe, quid utile, quid non,
Plenius ac melius Chrysippo et Crantore dicit.
Hor. Lib. i. Epist. ii. 3.
Whose works the beautiful and base contain,
Of vice and virtue more instructive rules,
Than all the sober sages of the schools.
Francis.
Mọi niềm vui hay nỗi buồn trước hạnh phúc hoặc tai ương của người khác đều khởi nguồn từ trí tưởng tượng, giúp ta hiện thực hóa sự việc dẫu có là hư cấu, hay rút ngắn khoảng cách dẫu có xa xôi, bằng cách đặt ta, dẫu chỉ trong chốc lát, vào hoàn cảnh của kẻ mà vận mệnh đang được ta ngắm nhìn; để rồi khi sự đánh lừa ấy còn kéo dài, ta cảm nhận được bất cứ rung động nào mà sự lành hay dữ ấy có thể gây ra nếu xảy ra chính với bản thân ta.
Do đó, cảm xúc của chúng ta bị lay động mạnh mẽ hơn, tùy theo việc ta có thể dễ dàng tiếp nhận nỗi đau hay niềm vui được bày tỏ trước tâm trí mình hay không, bằng cách nhìn nhận chúng như từng là của chính mình, hoặc coi chúng là những điều tất yếu gắn liền với lối sống của ta. Thật không dễ gì cho dẫu là nhà văn xảo quyệt nhất để khơi gợi cho ta sự quan tâm đến nỗi bất hạnh hay niềm hạnh phúc mà ta cho rằng bản thân mình không bao giờ phải trải qua, và thứ mà ta chưa từng được biết đến. Những lịch sử về sự sụp đổ của các vương quốc, những cuộc cách mạng của các đế chế thường được đọc với sự tĩnh tâm tuyệt đối; thảm kịch hoàng gia chỉ làm vừa lòng những khán giả bình thường nhờ vẻ hào nhoáng của trang sức và sự vĩ đại của tư tưởng; và kẻ mà năng lực đã bị cuốn vào thương trường, kẻ có trái tim chưa từng thổn thức ngoại trừ khi cổ phiếu lên xuống, hẳn sẽ lấy làm lạ làm sao sự chú ý lại có thể bị tóm lấy, hay tình cảm lại bị lay động, bởi một câu chuyện tình yêu.
Những hoàn cảnh tương đương và hình ảnh đồng điệu ấy, thứ mà ta sẵn sàng điều chỉnh tâm trí mình để dung hòa, lại có thể được tìm thấy vượt lên trên mọi trước tác khác trong tường thuật về cuộc đời của từng cá nhân riêng biệt; và do đó, không có thể loại văn chương nào có vẻ đáng được vun trồng hơn tiểu sử, bởi chẳng có gì thú vị hay hữu ích hơn thế, chẳng có gì có thể xiềng xích trái tim bằng mối quan tâm không thể chối từ một cách chắc chắn hơn, hay lan tỏa bài học rộng rãi hơn đến mọi cảnh ngộ khác nhau.
Những bản tường thuật chung chung và nhanh chóng của lịch sử, vốn gom nhủm hàng ngàn số phận vào công việc của một ngày, và làm phức tạp hóa vô số sự biến trong một đại sự duy nhất, lại mang đến rất ít bài học có thể áp dụng cho đời sống tư gia—nơi rút tỉa niềm an ủi cũng như nỗi khốn cùng từ việc quản lý đúng đắn hay sai lầm những sự việc mà chỉ nhờ sự lặp đi lặp lại mới trở nên đáng kể, *Parva si non fiant quotidie*, lời Pliny, và là những thứ không thể có chỗ trong các mối quan hệ vốn chẳng bao giờ hạ mình xuống dưới những buổi nghị họp của viện nguyên lão, những cuộc hành quân của các đạo binh, và những âm mưu của bọn phản loạn.
Tôi vẫn thường nghĩ rằng hiếm khi có một cuộc đời nào qua đi mà nếu có một bản tường thuật khôn ngoan và trung thực về nó thì lại không hữu ích. Bởi lẽ, không chỉ mọi con người đều có, giữa chốn thế gian vĩ đại này, vô số kẻ cùng cảnh ngộ với mình, để rồi những lầm lỗi và thất bại, những phen thoát hiểm và mưu chước của anh ta sẽ có ích ngay lập tức và rõ ràng đối với họ; mà còn bởi có một sự đồng nhất lớn lao trong tình cảnh con người, nếu gạt bỏ đi những lớp trang hoàng và ngụy trang bề ngoài có thể tách rời, đến nỗi hầu như chẳng có khả năng phước họa nào lại không chung cho cả nhân loại. Phần lớn thời gian của những kẻ bị khoảng cách vận mệnh hoặc tính tình đẩy ra xa nhất, tất yếu vẫn phải trôi qua theo cùng một cách thức ấy; và dẫu cho, khi những đòi hỏi của tự nhiên đã được thỏa mãn, sự thất thường, tính hư vinh, và ngẫu nhiên bắt đầu tạo ra những sự phân biệt và nét riêng biệt, thì đôi mắt nào mà chẳng tinh tường hay nhanh nhạy để có thể phát hiện ra những nguyên nhân tương tự vẫn dẫn đến cùng một hiệu ứng, dẫu có lúc bị đẩy nhanh, lúc bị chậm lại, hay bị làm cho rối trí bởi những tổ hợp chồng chất. Tất cả chúng ta đều được thúc đẩy bởi cùng một động cơ, đều bị lừa phỉnh bởi cùng một ảo tưởng, đều được nung nấu bởi hy vọng, bị cản trở bởi hiểm nguy, bị vướng mắc bởi khao khát, và bị quyến rũ bởi lạc thú.
Người ta thường phản đối các bản tường thuật về những cuộc đời riêng lẻ rằng chúng không nổi bật bởi bất kỳ sự thăng trầm kỳ lạ hay sửng sốt nào. Người học giả trải qua cả đời bên trang sách, thương gia chỉ điều hành công việc của riêng mình, vị linh mục có phạm vi hành động không vượt quá khuôn khổ bổn phận của mình, đều không được xem là đối tượng thích hợp cho sự quan tâm của công chúng, mặc cho họ có tài giỏi đến đâu trong vị trí của mình, mặc cho học thức, sự chính trực và lòng đạo đức của họ có thế nào đi nữa. Nhưng quan niệm này xuất phát từ những thước đo sai lầm về sự xuất sắc và phẩm giá, và phải được nhổ tận gốc bằng cách suy ngẫm rằng, trong sự kính trọng của lý trí không bị vấy bẩn, thứ gì hữu ích nhất thì có giá trị lớn nhất.
Quả thật, sẽ không có gì là bất ổn khi tận dụng một cách trung thực các thành kiến, và thu hút sự chú ý bằng một cái tên lừng lẫy; nhưng nhiệm vụ của một nhà viết tiểu sử thường là lướt qua thật nhanh những thành tựu và sự kiện tạo nên sự vĩ đại tầm thường, để dẫn dắt tư tưởng vào chốn thâm nghiêm gia đình, và phơi bày những chi tiết vụn vặt của đời sống thường nhật, nơi những lớp vỏ bọc bên ngoài bị vứt bỏ, và con người vượt trội hơn nhau chỉ bằng sự thận trọng và đức hạnh. Lời kể về Thuanus đã được chính tác giả của nó nói rằng được viết ra với sự đúng đắn tuyệt vời,
để phơi bày trước hậu thế nhân cách riêng tư và gần gũi của con người ấy, *cujus ingenium et candorem ex ipsius scriptis sunt olim semper miraturi*, kẻ mà sự minh bạch và thiên tài sẽ được tôn vinh qua những bài viết của ông cho đến tận cùng thời gian.
Có rất nhiều tình tiết vô hình mà, dù ta đọc với tư cách là những kẻ dò la kiến thức tự nhiên và luân lý, dù ta có ý định mở rộng khoa học hay gia tăng đức hạnh của mình, thì chúng vẫn quan trọng hơn những sự kiện công cộng. Cứ như thế, Sallust, bậc thầy vĩ đại về tự nhiên, đã không quên trong lời kể về Catiline mà lưu ý rằng dáng đi của hắn lúc thì nhanh, lúc thì chậm, như dấu hiệu của một tâm trí đang xoay vần điều gì đó với sự dao động dữ dội. Cứ như thế, câu chuyện về Melancthon mang đến một bài học nổi bật về giá trị của thời gian, khi cho ta biết rằng khi ông hẹn gặp, ông mong đợi không chỉ giờ mà cả phút cũng phải được ấn định, để ngày tháng không bị trôi đi trong sự chời đợi rảnh rỗi; và mọi kế hoạch lẫn dự án của De Witt giờ đây lại kém phần quan trọng đối với thế giới hơn là phần nhân cách cá nhân của ông, thứ miêu tả ông là người cẩn trọng với sức khỏe và phớt lờ sinh mạng chính mình.
Nhưng tiểu sử thường được giao phó cho những ngòi bút có vẻ ít hiểu biết về bản chất công việc của họ, hoặc rất cẩu thả trong việc thực hiện. Họ hiếm khi cung cấp bất kỳ bản tường thuật nào khác ngoài những gì có thể thu lượm từ các tờ báo công cộng, nhưng lại tưởng tượng rằng mình đang viết truyện ký khi họ trưng ra một chuỗi các hành động hoặc sự thăng quan tiến chức theo thứ tự thời gian; và họ ít quan tâm đến phong thái hay cung cách của các nhân vật anh hùng của mình đến mức người ta có thể thu nhận nhiều hiểu biết hơn về nhân cách thực sự của một người qua một cuộc trò chuyện ngắn với một tên đầy tớ của ông ta, hơn là từ một bản tường thuật trang trọng và được nghiên cứu kỹ lưỡng, bắt đầu bằng phả hệ và kết thúc bằng tang lễ.
Nếu thỉnh thoảng họ hạ mình thông báo cho thế giới về những sự kiện cụ thể, thì họ không phải lúc nào cũng may mắn chọn ra những sự việc quan trọng nhất. Tôi không rõ hậu thế có thể nhận được lợi ích gì từ tình tiết duy nhất mà Tickell dùng để phân biệt Addison với phần còn lại của nhân loại, đó là sự bất thường của mạch đập; cũng như tôi không thể tự cho rằng mình
được đền bù thỏa đáng cho thời gian bỏ ra đọc tiểu sử Malherb khi được phép kể lại theo sau nhà tiểu sử học uyên bác rằng Malherb có hai quan điểm chủ đạo; một là sự lỏng lẻo của một người phụ nữ độc thân có thể phá hủy mọi niềm kiêu hãnh về dòng dõi cổ xưa; hai là những kẻ ăn mày người Pháp đã sử dụng một cách rất bất hợp lý và man rợ cụm từ *quý ông cao quý*, bởi vì từ nào cũng bao hàm ý nghĩa của cả hai.
Quả thật, có một số lý do tự nhiên giải thích tại sao những bản tường thuật này thường được viết bởi những kẻ khó lòng mang lại nhiều bài học hay sự thích thú, và tại sao hầu hết các câu chuyện về những cá nhân cụ thể lại khô khan và vô dụng. Nếu một cuộc đời bị trì hoãn cho đến khi lợi ích và sự ganh tị đã chấm dứt, chúng ta có thể hy vọng vào sự vô tư, nhưng lại phải mong chờ rất ít thông tin; bởi vì những sự kiện đem lại sự xuất sắc cho tiểu sử mang bản chất bay bổng và mau qua, thứ nhanh chóng trốn khỏi ký ức và hiếm khi được truyền lại qua lời kể. Chúng ta biết có bao nhiêu kẻ có thể phác họa một người quen còn sống, ngoại trừ qua những nét đặc biệt nổi bật và dễ quan sát nhất của họ, cùng những đặc điểm thô thiển nhất trong tâm trí họ; và người ta có thể dễ dàng tưởng tượng ra phần lớn chút kiến thức ít ỏi này sẽ bị mất đi thế nào khi truyền đạt nó, và một chuỗi các bản sao sẽ nhanh chóng đánh mất mọi sự tương đồng với bản gốc ra sao.
Nếu nhà viết tiểu sử viết từ sự hiểu biết cá nhân, và vội vã thỏa mãn sự tò mò của công chúng, thì sẽ có nguy cơ quyền lợi, nỗi sợ hãi, lòng biết ơn, hay sự dịu dàng của ông ta lấn át lòng trung thực, và cám dỗ ông ta che giấu, nếu không muốn nói là bịa đặt. Có rất nhiều người nghĩ rằng đó là một hành động đạo đức khi che giấu những lỗi lầm hoặc sai sót của bạn bè mình, ngay cả khi họ không còn phải chịu đựng sự phát hiện ấy nữa; do đó, chúng ta thấy cả hàng dài nhân vật được tô điểm bằng những lời tán tụng đồng đều, và chẳng thể nhận ra nhau ngoại trừ qua những tình tiết ngoại lai và ngẫu nhiên. "Hãy để tôi ghi nhớ," Hale nói, "khi tôi thấy bản thân mình có xu hướng thương hại một kẻ tội phạm, rằng cũng có một niềm thương hại dành cho đất nước." Nếu chúng ta nợ sự kính trọng đối với ký ức của người chết, thì vẫn còn nhiều sự tôn trọng hơn nữa phải dành cho tri thức, đức hạnh, và chân lý.