“Con người ta đạt đến đỉnh cao vào tuổi bốn mươi, là chóp núi. Từ lúc đó trở đi, người ấy bắt đầu đi xuống. Nếu anh có bất kỳ đại sự nào phía trước, hãy bắt đầu ngay bây giờ. Anh sẽ chẳng bao giờ còn có được năng lực như thế nữa.”
Dĩ nhiên đây chỉ là một học thuyết của Hay, một quy luật áp dụng vào những nơi quy luật không có hiệu lực, nơi mà cuối cùng vấn đề lại quy về một câu hỏi về cá tính. John Hay đã làm được những công việc vĩ đại sau tuổi bốn mươi cũng như trước đó, Mark Twain cũng vậy, và cả hai người đều gia tăng sức mạnh trí tuệ cùng danh dự trước công chúng cho đến tận cùng.
Tuy vậy, hẳn đối với nhiều người từng biết ông, và có lẽ cả với chính ông, Mark Twain ở tuổi bốn mươi dường như đã chạm tới đỉnh cao của danh tiếng và thành tựu. Tên tuổi ông ở trên mọi cửa miệng; trong bất kỳ hoàn cảnh nào mà sự quan sát và tranh luận có lẽ được điểm xuyết bằng một câu nói hay giai thoại nào đó được quy cho Mark Twain, dù đúng hay sai. “Như Mark Twain vẫn nói,” hoặc, “Anh biết câu chuyện đó của Mark Twain chứ,” đã trở thành những câu cửa miệng phổ biến hằng ngày. Đó là thứ danh tiếng lóa mắt, sừng sững, dù chưa phải là loại xuất sắc nhất hay bền vững nhất, nhưng ẩn chứa đâu đó bên trong cấu trúc của sự bất tử.
Ông rơi vào tình trạng bị vây hãm liên tục, bị mọi thành phần và hạng người trên đời nài nỉ xin những ân huệ mà chỉ có nhu cầu của con người cùng sự khôn khéo quái dị mới có thể nghĩ ra. Xấp thư ngày một nhiều thêm của ông bày ra một cuộc triển lãm kỳ diệu về loài người trong bộ dạng trần trụi không trang sức. Quả thật, có hàng trăm lời tán dương đầy cảm kích từ những độc giả chỉ nói lên từ lòng biết ơn của trái tim; nhưng cũng có số lượng gần như tương đương những kẻ đến với một lời ca tụng, rồi kèm theo một lời thỉnh cầu, một yêu cầu, hay một đề nghị, thường là vô lý, lắm khi xấc láo. Các chính trị gia, diễn giả công chúng, nhà văn đầy tham vọng, diễn viên, chuyên gia ngâm thơ, ca sĩ, nhà phát minh (hầu hết trong số họ ông chưa từng gặp hay nghe tên) vui vẻ xin ông một lời giới thiệu về năng lực và dự án của họ.
Những thanh niên viết thư xin thơ hoặc những câu châm ngôn để ghi vào sổ lưu bút của các thiếu nữ; những thiếu nữ viết thư xin ông viết câu chuyện cuộc đời mình để dùng làm bài tập làm văn ở trường; những người bắt đầu làm báo vô danh thản nhiên mời ông cho mượn tên tuổi làm chủ biên, đảm bảo rằng ông sẽ chẳng phải nhọc công gì và điều đó sẽ giúp quảng cáo cho sách của ông; một nhà hài hước sung sức viết rằng ông ta đã phát minh ra khoảng năm nghìn câu chơi chữ, và mời Mark Twain làm "cha" cho đám hậu duệ khủng khiếp này dưới dạng sách để đổi lấy một phần lợi nhuận. Nhưng danh sách ấy là vô tận. Ông từng nói:
“Biểu tượng của nhân loại đáng lẽ phải là một con người vác theo một cái rìu, bởi vì ai nấy đều giấu sẵn một chiếc đâu đó bên mình, và luôn tìm kiếm cơ hội để mài nó.”
Ngay cả P. T. Barnum cũng có một cái rìu, cái rìu lớn mang tên quảng cáo, và ông ta cứ mãi mài nó lên danh tiếng của Mark Twain; nói cách khác, tìm cách khiến ông viết một cái gì đó giúp phổ biến rộng rãi “Giao thừa vĩ đại nhất trên Trái Đất” (The Greatest Show on Earth).
Có khá nhiều bức thư kỳ lạ—thư từ những nhà hài hước, kẻ muốn làm hài hước và cả những người chính cống. Một người thông minh ở Duluth gửi cho ông một khẩu súng lục ổ quay Allen loại “lọ rắc tiêu” cũ kỹ kèm theo lời giải thích rằng nó được tìm thấy giữa một đống xương dưới một cội cây, từ cành cây đó treo lủng lẳng một sợi dây lasso và một chiếc đầu lâu bò rừng; đây là bằng chứng cho thấy thứ vũ khí này chính là khẩu Allen đích thực mà Bemis đã đánh mất trong chuyến săn bò rừng miền Tây đáng nhớ ấy. Mark Twain rất thích thú điều đó, và giữ khẩu súng cũ kỹ ấy suốt phần đời còn lại. Có những thư từ những người có sở thích kỳ cục; thư từ những kẻ dở hơi đủ loại; những bức thư kỳ lạ ngay cả từ bạn bè. Reginald Cholmondeley, kẻ kỳ quặc đáng yêu ở Condover Hall—nơi vợ chồng Clemens từng trải qua những ngày tháng êm đềm vào năm 1873—viết thư mời ông đến lâu đài của mình vào một ngày nhất định, nêu rõ giờ giấc, và thêm rằng ông đã mời bạn bè đến hội ngộ. Cholmondeley có niềm say mê với loài chim, và không tiếc gì để cải thiện bộ sưu tập của mình. Có lần ông viết thư cho Clemens nhờ sưu tầm giúp hai trăm linh năm mẫu vật chim Mỹ, nêu rõ các chủng loại và số tiền ông sẽ trả cho mỗi con. Clemens phải bắt những con chim này và mang sang Anh, đến Condover vào một ngày nhất định, khi đó tất nhiên sẽ có bạn bè đến đón tiếp ông.
Rồi lại có một bản báo cáo thỉnh thoảng lại xuất hiện từ một lâu đài Anh khác—biên bản của một “Câu lạc bộ Mark Twain” nào đó, tất cả đều được viết tay một cách ngăn nắp và kỳ công, kèm theo bài phát biểu của từng thành viên và những cuộc tranh luận theo sau—mà sau này ông phát hiện ra là tác phẩm của một kẻ kỳ quặc khác; bởi vì chẳng có câu lạc bộ Mark Twain nào cả, những bản báo cáo đó chỉ là trò tiêu khiển tinh thần của một thanh niên giàu có, chẳng có việc gì làm. [Trong cuốn *Following the Equator*, Clemens đã kết hợp hai nhân vật thú vị này lại thành một câu chuyện, với nhiều tình tiết thêu dệt.]
Thư từ gửi đến với những địa chỉ kỳ quặc. Vẫn còn tồn tại một chiếc phong bì mang tên Clemens được thiết kế kỳ công cùng hình bóng cắt đen rất đẹp, tác phẩm của một nghệ sĩ tài năng nào đó. “Mark Twain, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ” là một địa chỉ thông dụng; “Mark Twain, Thế giới” cũng từng được dùng; “Mark Twain, Đâu đó”, gửi từ một quốc gia nước ngoài, đã đến tay ông một cách nhanh chóng, và “Mark Twain, Bất cứ đâu”, cuối cùng cũng tìm được đường về Hartford đúng hạn. Rồi có một bức thư (dù chuyện này xảy ra muộn hơn; lúc đó ông đang ở nước ngoài) do Brander Matthews và Francis Wilson gửi, ngoài đề: “Mark Twain, Chúa mới biết ở đâu”. Nó đã tìm được ông sau khi đi vòng quanh nửa thế giới để làm nhiệm vụ của mình, và trong bức thư trả lời, ông nói: “Ngài ấy biết thật đấy.” Rồi có ai đó gửi một bức thư ngoài đề: “Ác quỷ mới biết ở đâu.” Thư này cũng đến tay ông, và ông đáp lại: “Hắn cũng biết đấy.”
Chắc chắn đây là chân trời xa nhất của danh tiếng.
Vô số giai thoại về Mark Twain được kể lại từ giai đoạn này, từ mọi giai đoạn, và sẽ còn được kể lại cũng như được cá nhân bảo chứng chừng nào linh hồn cuối cùng của thế hệ ông còn tại thế. Có lẽ trong bảy mươi năm nữa, vẫn sẽ có những người kể lại những “ký ức cá nhân” về Mark Twain. Nhiều câu chuyện trong số đó sẽ thú vị; một số sẽ có thật; phần lớn cuối cùng sẽ trở thành lịch sử. Còn quá sớm để biến phần lớn những trôi nổi này thành lịch sử vào lúc này. Chỉ an toàn khi thừa nhận một vài ví dụ đã được xác thực.
Thật trùng hợp là một trong những giai thoại được kể nhiều nhất lại là câu chuyện ít bị thêu dệt nhất. Đó là câu chuyện về chuyến viếng thăm của ông đối với bà Stowe. Dòng nhật ký của Twichell, được ghi lại vào thời điểm đó, đã xác thực điều này:
Bà Stowe chuẩn bị khởi hành đi Florida vào một buổi sáng, và Clemens tạt sang từ sớm để chào từ biệt. Khi ông trở về, bà Clemens nhìn ông với vẻ không mấy bằng lòng:
“Ô kìa, Youth,” bà nói, “anh chẳng mang cổ áo lẫn cà vạt gì cả.”
Ông không nói gì, liền đi lên phòng của mình, gói những món đồ ấy thành một bói gọn gàng và nhờ người hầu mang sang, kèm theo một dòng chữ:
“Xin gửi tới một chuyến viếng thăm từ phần còn lại của tôi.”
Bà Stowe gửi lại một mẩu giấy đầy hóm hỉnh, trong đó bà nói rằng ông đã phát hiện ra một nguyên tắc mới, nguyên tắc đi thăm hỏi theo từng đợt góp vốn, đồng thời hỏi rằng trong những trường hợp khẩn cấp, liệu một người có thể gửi chiếc mũ, áo khoác và đôi bốt của mình để được miễn diện kiến hay không.
Đại tá Henry Watterson kể lại câu chuyện về một bữa ăn nhẹ sau buổi diễn kịch tạiBrevoort House, nơi Murat Halstead, Mark Twain và chính ông có mặt. Một phóng viên gửi danh thiếp vào cho Đại tá Watterson, người đang định từ chối thì Clemens lên tiếng:
“Đưa nó cho tôi; tôi sẽ lo.” Và ông rời khỏi bàn.
Chốc sau ông quay lại và ra hiệu gọi Watterson.
“Cậu ta còn trẻ và ngây thơ như một chú cừu,” ông nói. “Tôi đã mạo nhận là thư ký của anh. Tôi bảo rằng anh không có đây, nhưng nếu ông Halstead cũng thay thế được thì tôi sẽ mời ông ấy ra. Tôi sẽ giới thiệu anh là Halstead, và chúng ta sẽ có chút trò vui.”
Giờ thì, dù Watterson và Halstead vẫn luôn là bạn tốt, họ lại là kẻ thù chính trị. Đang là mùa tranh cử và phóng viên kia muốn một bài phỏng vấn mang tính chất đó. Watterson đã chiều ý cậu ta, phủ nhận mọi nguyên tắc mà Halstead vẫn đại diện, đảo ngược từng quan điểm được phát biểu của ông ta. Halstead ủng hộ đồng tiền bản vị vàng và hay vung vẩy “chiếc áo đẫm máu” của sự kỳ thị vùng miền; Watterson hạ chiếc áo đẫm máu xuống và tuyên bố ủng hộ tiền giấy xanh dưới danh nghĩa của Halstead. Sau đó ông và Clemens trở lại bàn và thành thật kể lại những gì họ vừa làm. Dĩ nhiên, chẳng ai tin điều đó. Bản tin đã qua tay biên tập viên trực đêm của tờ *World*, và xuất hiện vào sáng hôm sau. Lúc bấy giờ Halstead mới tỉnh ngộ, liền viết một bức thư gửi tờ *World*, phủ nhận hoàn toàn bài phỏng vấn. Tờ *World* đã in bức thư của ông kèm theo một dòng chú thích:
“Khi ông Halstead gặp phóng viên của chúng tôi, ông ấy đã dùng bữa tối rồi.”
Phải nhờ đến John Hay (lúc đó làm việc cho tờ *Tribune*) mới đặt được trò đùa ấy về đúng chỗ của nó.
Có một giai thoại tại Lotos Club về Mark Twain mang bằng chứng xác thực nội tâm. Tối thứ Bảy tại Lotos luôn quy tụ những bậc “tài trí”, và vào những buổi tối nhất định—những đêm “Gà mái và gà con”—mỗi người phải kể một câu chuyện, đọc một bài diễn văn hoặc hát một bài hát. Vào một buổi tối nọ, một thanh niên, một vị khách được mời, đã được gọi tên và ngâm một bài thơ rất dài.
Từng người một, những ai ngồi trong tầm với thuận tiện tới các lối thoát hiểm, đều chuồn mất, cho đến khi chẳng còn lại ai ngoài Mark Twain. Có lẽ ông nhìn thấy sự chân thành của chàng trai trẻ, và cảm thông với điều đó. Có lẽ ông nhớ lại một thời điểm mà chính ông sẽ vô cùng biết ơn dù chỉ một khán giả chăm chú như vậy. Dù thế nào đi nữa, ông vẫn ngồi bất động, không rời mắt khỏi người đọc, không hề lộ ra một chút dấu hiệu khó chịu hay thiếu kiên nhẫn nào, mà lắng nghe, với vẻ chăm chú say sưa, cho đến tận dòng cuối cùng. Douglas Taylor, một trong những thành viên trung thành của những tối thứ Bảy, đã hỏi ông sau đó:
“Mark, làm thế nào mà anh có thể ngồi nghe hết bài thơ buồn tẻ và lê thê đến thế?”
“À,” ông đáp, “chàng trai trẻ đó nghĩ rằng mình có một sứ mệnh thiêng liêng phải truyền đạt, và tôi nghĩ cậu ấy xứng đáng có ít nhất một khán giả, thế nên tôi đã ở lại với cậu ấy.”
Chúng ta có thể tin rằng vì khán giả duy nhất ấy, tác giả trẻ đã sẵn sàng hy sinh tất cả những người còn lại.
Người ta có thể tiếp tục những giai thoại này chừng nào bài thơ của chàng trai trẻ còn kéo dài, và có lẽ cũng giữ được lượng khán giả lớn tương đương. Nhưng giai thoại không phải là tất cả lịch sử. Những câu chuyện này được ghi lại bởi vì chúng phản ánh một khía cạnh của con người ông và một góc nhìn trong cuộc đời ông vào giai đoạn này. Bởi vì xét cho cùng chúng ta chỉ có thể trình bày một góc nhỏ ở nơi này nơi khác, và kể một chút câu chuyện, để rồi mỗi độc giả bằng trí tưởng tượng của mình sẽ tự dựng nên phần còn lại.