Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1802 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Clxii. Browning, Meredith, Và Meisterschaft

❊ ❊ ❊

Những buổi đọc thơ Browning hẳn đã bắt đầu vào khoảng thời gian này. Không ai còn nhớ chính xác điều gì đã khơi dậy sự hứng thú của Mark Twain đối với thơ ca của Robert Browning, nhưng rất có thể những mối thâm tình trước đó của ông với nhà thơ phần nào có liên quan. Dù khởi nguồn thế nào đi nữa, ta vẫn thấy vào mùa đông năm 1886 và 1887, ông say mê thơ Browning một cách miệt mài, thậm chí dữ dội; ông đứng ra tổ chức một thứ câu lạc bộ hay lớp học gồm những người tụ họp để lắng nghe giọng đọc phong phú, đầy cảm thông và minh triết của ông qua các tác phẩm như “With Bernard de Mandeville”, “Daniel Bartoli”, hay “Christopher Smart”. Các thành viên của Câu lạc bộ Sáng thứ Bảy nằm trong số thính giả của ông, bên cạnh những người khác là bạn bè của gia đình. Đó là những buổi tụ họp khá đặc biệt, và không một ai trong nhóm ấy lại không khắc ghi mãi trong lòng sự thấu hiểu rạch ròi đến kỳ lạ mà cá tính qua giọng đọc của Mark Twain đã thổi hồn vào những vần thơ có phần tối nghĩa đó. Không phải tất cả bọn họ đều nhận ra rằng trước khi đọc một bài thơ, ông đã nghiền ngẫm nó từng dòng một, thậm chí từng từ một; ông đào bới tận cùng ý nghĩa của từng âm tiết trong giới hạn khả năng của con người, đồng thời dùng bút chì đánh dấu mọi sắc thái nhấn nhá giúp lột tả dụng ý của nhà thơ. Không một học giả nghiên cứu về Browning nào lại kiên trì một cách sùng kính đến thế trong việc cố gắng thấu tỏ dụng ý của một bậc thầy—chẳng hạn như trong những bài thơ như “Sordello”—hơn Mark Twain.

Thật khó để biết được chính xác ông thu nhận được lợi ích lâu dài nào từ niềm đam mê đặc biệt này. Một lần nọ, tại buổi sinh hoạt lớp, sau khi đọc xong bài “Easter Day”, ông đã đưa ra một nhận xét mà lớp học yêu cầu ông phải “viết lại”. Điều này đã được ghi chép lại ở trang lót của tập Dramatis Personae như sau:

Những thoáng nhìn và sự hoang mang của một người khi đọc Browning, khiến tôi liên tưởng đến việc nhìn qua kính viễn vọng (loại nhỏ mà bạn phải dùng tay điều chỉnh, chứ không phải chạy bằng dây cót). Bạn phải chật vật vượt qua những khoảng không gian tối tăm vốn (đối với thấu kính của bạn) là trống rỗng; nhưng chốc chốc, một vẻ rực rỡ của các vì sao và mặt trời lại bùng nổ trước mắt bạn, lấp đầy toàn bộ trường nhìn bằng biển lửa. Ngày 23 tháng 2 năm 1887.

Trong một ghi chú khác, ông nhắc đến “ánh chớp mờ ảo, vẩn đục của loài chim ruồi rực rỡ lướt qua màn sương mù”. Dù ông có hay không tích lũy được những kho báu tinh thần nào từ Browning, thì chắc chắn rằng việc khám phá ra vẻ rực rỡ của “các vì sao và mặt trời” cùng “đàn chim ruồi” chớp lóe ấy đã mang lại một niềm thỏa mãn sâu sắc, cũng giống như niềm vui khi ông chỉ ra những kỳ quan ấy cho vòng tròn nhỏ bé gồm những thính giả tận tụy của mình. Mọi thứ dường như vô cùng đáng giá.

Đó là thời điểm mà George Meredith đang là một thần tượng văn học ngự trị trên ngai vàng. Khi ấy tồn tại một phong trào tôn sùng Meredith rõ nét chẳng kém gì phong trào dành cho Browning. Có lẽ phong trào đó vẫn còn tồn tại đến ngày nay, nhưng nếu có, thì nó cũng bớt phần cuồng nhiệt hơn. Bà Clemens cùng những người bạn của mình đã bị cuốn vào làn sóng Meredith, họ đọc Diana of the Crossways và The Egoist với sự trân trọng cung kính.

Cơn sốt Meredith đã không chạm đến Mark Twain. Tệ lắm là ông chỉ đọc một vài cuốn tiểu thuyết, và dẫu nghệ thuật viết văn của nhà văn tên tuổi người Anh có khéo léo đến đâu chăng nữa, ông vẫn thấy các nhân vật của vị này mang tính nhân tạo—họ giống những con rối được chế tạo khéo léo hơn là con người bằng xương bằng thịt, và xét cho cùng, họ đã được chính tác giả ca ngợi quá mức. Cuốn Diana of the Crossways được đọc thành tiếng cho mọi người cùng nghe, và thỉnh thoảng lắng nghe, ông thường thốt lên:

“Tôi thấy Diana chẳng xứng đáng với tiếng tăm của cô ta gì cả. Tác giả cứ liên tục nói với chúng ta rằng cô ấy thông minh thế nào, tài ba ra sao, nhưng tôi chẳng bao giờ thấy cô ta nói được câu nào ra điều thông minh hay tài ba cả. Hãy đọc cho tôi nghe vài phát ngôn khôn ngoan của Diana xem nào.”

Ông đủ cay độc trong những lời chỉ trích dành cho một nền văn học mà ông không màng tới, và ông chưa bao giờ tập để mà màng tới Meredith.

Ông đọc đi đọc lại những cuốn sách yêu thích của mình với một lăng kính quan sát luôn thay đổi. Ông đã đọc lại cuốn The French Revolution của Carlyle trong suốt mùa hè ở nông trại, và viết thư cho Howells rằng:

Những đổi thay đến kinh ngạc mà tuổi tác tạo ra ở con người trong lúc ngủ mới kỳ diệu làm sao! Khi tôi đọc xong cuốn The French Revolution của Carlyle vào năm 1871, tôi là một người theo phái Girondin; mỗi lần đọc lại sau đó, tôi lại cảm nhận nó theo một cách khác—bị tác động và đổi thay, từng chút một, bởi cuộc sống và hoàn cảnh xung quanh (& Taine và St. Simon); và giờ đây, khi khép lại cuốn sách này một lần nữa, tôi nhận ra mình chính là một tên Sansculotte!—Và không phải một kẻ Sansculotte mờ nhạt, vô sắc vô dạng, mà là một Marat chính hiệu. Carlyle không hề giảng dạy một thứ phúc âm nào như thế, vậy nên sự thay đổi nằm ở chính tôi—ở cách tôi nhìn nhận các chứng cứ.

Người ta cứ giả vờ rằng Kinh Thánh mang lại ý nghĩa y nguyên đối với họ ở tuổi 50 giống như ở tất cả những cột mốc trước đó trong cuộc đời. Tôi tự hỏi làm sao họ có thể nói dối trơ trẽn như vậy. Chắc chắn đó là kết quả của sự tập luyện lâu ngày. Họ sẽ chẳng bao giờ dám nói điều đó về những cuốn sách của Dickens hay Scott. Chẳng có gì giữ nguyên vẹn cả. Khi một người quay lại thăm ngôi nhà thời thơ ấu của mình, nó dường như đã nhỏ đi; chưa từng có trường hợp nào mà ngôi nhà ấy lại to lớn như bức tranh mà ký ức và trí tưởng tượng đòi hỏi. Nhỏ đi ư? À thì, nó thu về đúng kích thước thật của nó đấy chứ; ngôi nhà có thay đổi gì đâu; đây là lần đầu tiên nó được đặt đúng tiêu cự mà thôi.

Chà, đó là một sự mất mát. Việc nhìn thấy ngôi nhà và cuốn Kinh Thánh thu nhỏ lại như thế, dưới lăng kính đã được chỉnh sửa lại để vỡ mộng, chính là sự mất mát—dẫu chỉ trong khoảnh khắc. Nhưng bù lại luôn có những sự đền bù xứng đáng. Bạn ngước ống kính lên bầu trời và đưa các hành tinh, sao chổi cùng những vành nhật hoa cao tới một trăm năm mươi ngàn dặm vào trong trường nhìn. Tôi thấy anh đã làm điều đó, và đã tìm thấy Tolstoi. Tôi thì vẫn chưa đưa được ông ta vào tiêu cự, nhưng tôi đã tóm được Browning rồi.

Rồi theo thời gian, niềm đam mê dành cho Browning cũng phai nhạt và qua đi, thế chỗ cho câu lạc bộ ấy—hoặc có lẽ là hòa quyện vào đó—là một lớp học tiếng Đức được tổ chức đều đặn tại tư gia nhà Clemens để học các mạo từ “der, die, das” cùng các thì “gehabt habens” trích từ cuốn Meisterschaft và những giáo trình khác mà Giáo sư Schleutter có thể cung cấp. Họ có những buổi đàm thoại hàng tháng, nơi họ tranh luận bằng tiếng Đức đủ mọi vấn đề, từ thực tế cho đến tưởng tượng. Có lần, Tiến sĩ Root, một thành viên nổi bật, và Clemens đã có một cuộc cãi vã kéo dài về việc sơn nhà, trong đó họ đóng vai hai người hàng xóm người Đức.

Cuối cùng, Clemens đã viết riêng cho lớp học một vở kịch ba màn mang tên “Meisterschaft”—một thành tựu văn học mà ông vô cùng có sở trường nhờ sự pha trộn kỳ thú giữa tiếng Đức và tiếng Anh cùng khiếu hài hước không bao giờ cạn. Nó có vẻ không giống bất cứ thứ gì từng được thử nghiệm trước đây hay sau này. Không ai ngoài Mark Twain có thể viết được một tác phẩm như thế. Nó được lớp học trình diễn hai lần với thành công vang dội, và được xuất bản dưới hình thức tinh chỉnh trên tạp chí Century (tháng 1 năm 1888). Ngày nay tác phẩm này vẫn có mặt trong bộ “Toàn tập” của ông, nhưng người đọc phải có một vốn tiếng Đức khá vững thì mới có thể thưởng thức trọn vẹn sự thú vị của nó.—[Trên bản thảo gốc, Mark Twain đã viết: “Có một ít tiếng Đức dở tệ rải rác đâu đó trong tác phẩm này. Đó là lỗi của hiệu đính viên.” Có lẽ người hiệu đính đã cảm thấy khó chịu vì điều này và cắt bỏ nó, bởi đoạn đó không hề xuất hiện trong bản in.]

Mark Twain có lẽ đã phóng đại khá nhiều cảm xúc của mình khi tuyên bố trong bức thư gửi Carlyle rằng ông là một kẻ theo chủ nghĩa Sansculotte cuồng nhiệt nhất. Thật khó tin là đã có lúc ông lại tỏ ra quá khích và đỏ rực máu lửa trong tư tưởng vô chính phủ của mình. Ông vẫn luôn tin rằng tội ác tàn nhẫn phải bị trừng phạt tức khắc, dù đó là vua chúa hay thường dân, và bọn bạo chúa phải bị tiêu diệt. Ông đứng về phía nhân dân chống lại vua chúa, và đứng về phía liên hiệp lao động để chống lại tư bản, dẫu cho ông viết về những vấn đề đó một cách rất mực điềm tĩnh—chứ không phải theo lối cực đoan. Tổ chức Hiệp hội Lao động (Knights of Labor), vào thời điểm đó rất hùng mạnh, dường như chính là hiện thân cho sự cứu rỗi của nhân loại bị áp bức trong mắt Clemens. Ông đã viết một bài luận đầy sức nặng và sức thuyết phục về đề tài này, rồi gửi cho Howells. Bài viết đã chạm đến Howells vô cùng sâu sắc, bởi Howells theo một nghĩa nào đó mang tư tưởng xã hội chủ nghĩa, và Clemens đã bày tỏ quan điểm của mình theo nghĩa tốt đẹp và bao quát nhất, khi ông hiện thực hóa tư tưởng của mình thành một bức tranh bao trùm cả lao động dưới bất kỳ hình thức nào vào trong một liên minh vĩ đại, và cuối cùng là đưa toàn nhân loại bước vào một kỷ nguyên hoàng kim vĩnh cửu. Howells đã viết rằng ông đã đọc bài luận ấy “với sự rung cảm tột độ đến mức muốn hét lên vì thỏa mãn”, đồng thời tuyên bố đó là tác phẩm hay nhất từ trước tới nay viết về đề tài này. Bài luận khép lại bằng những dòng sau:

Hắn [người công nhân đã gia nhập nghiệp đoàn] đang có mặt ở đây và hắn sẽ ở lại. Hắn là đứa con vĩ đại nhất của thời đại vĩ đại nhất mà các quốc gia trên thế giới từng biết đến. Các người không thể chế nhạo hắn—thời kỳ đó đã qua rồi. Trước mặt hắn là công việc chính đáng nhất từng được trao vào tay con người để thực hiện; và hắn sẽ làm được điều đó. Vấn đề đặt ra lúc này không phải là—như trong suốt hàng vạn năm qua—Chúng ta phải làm gì với hắn? Lần đầu tiên trong lịch sử, chúng ta được giải thoát khỏi gánh nặng phải tự tay lo liệu mọi chuyện thay cho hắn. Lần này hắn không phải là một con đập bị vỡ—hắn chính là cơn đại hồng thủy!

Hẳn là vào khoảng thời gian này, Clemens đã phát triển một sự quan tâm mãnh liệt, dẫu không mấy lâu bền, đối với một vấn đề khác nhằm mang lại lợi ích cho nhân loại. Một hôm nọ, khi đang đi dạo trên Đại lộ Fifth, ông tình cờ nhìn thấy tấm biển:

GIÁO SƯ LOISETTE TRƯỜNG ĐÀO TẠO TRÍ NHỚ Nghệ thuật tức thời của việc không bao giờ quên

Clemens bước vào trong. Lúc bước ra, ông đã cầm trên tay toàn bộ tài liệu của Giáo sư Loisette về “sự suy luận tương quan”, và trong suốt vài ngày tiếp theo, ông đắm chìm trong một thứ hỗn hợp gồm những từ ngữ, con số, câu văn và hình thức vô nghĩa. Ông phải học chúng tiến rồi lùi, theo cả đường chéo, sao cho có thể đọc làu làu cả lúc thức lẫn khi ngủ nhằm nâng cao khả năng suy luận tương quan lên mức mà việc ghi nhớ những sự kiện đời thường như tên tuổi, địa chỉ, số điện thoại sẽ chỉ còn là một trò tiêu khiển nhỏ nhặt.

Đó lại là một trường hợp giống như việc học thuộc lòng vô số chi tiết khúc khuỷu của sông Mississippi chỉ để làm được cái công việc thoạt nhìn có vẻ đơn giản là lái một con tàu từ New Orleans đến St. Louis, và phải công nhận rằng, trong khoảng thời gian ông bỏ ra, ông đã đạt được thành công tương tự. Ông tỏ ra vô cùng hào hứng với phương thuốc mới cứu chữa cho nỗi khổ của nhân loại này đến nỗi chỉ trong một thời gian rất ngắn, ông đã cho phát hành một bức thư in sẵn để giới thiệu Loisette với đông đảo công chúng. Dưới đây là một đoạn trích:

... Tôi vốn chẳng có HỆ THỐNG nào cả—và một trật tự tiến hành hợp lý nào đó rõ ràng là điều kiện cần thiết để thành công trong bất kỳ môn học nào. Chà, Loisette đã trang bị cho tôi một hệ thống. Tôi không dám khẳng định nó là tốt nhất, hay tồi tệ nhất, bởi tôi chẳng biết các hệ thống khác ra sao. Loisette, cùng với một số ngón đòn oái oăm khác, bắt bạn phải học thuộc lòng một chuỗi dài dằng dặc những từ không hề có sự liên kết hay ý nghĩa rõ ràng nào—có lẽ có tới 500 từ như vậy, được sắp xếp thành những dòng điên rồ mỗi dòng có từ 6 đến 8 hoặc 9 từ—tổng cộng là 71 dòng. Dĩ nhiên phản ứng đầu tiên của bạn là muốn bỏ cuộc, nhưng chỉ sau ba hoặc bốn tiếng đồng hồ, bạn sẽ ngạc nhiên khi nhận ra mình ĐÃ THUỘC LÀU chúng và có thể đọc xuôi hay đọc ngược mà không hề vấp váp hay do dự một chút nào. Thế anh có thấy ngài tạo ra được một nguồn tự tin lớn lao đến nhường nào không?—niềm tin vào một trí nhớ mà trước đó thậm chí bạn còn chẳng dám phó mặc cho câu châm ngôn tiếng Latinh của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ vì sợ nó đánh rơi mất và đất nước sẽ gặp họa.

Loisette không tạo ra trí nhớ mới, ông ấy củng cố niềm tin vào những trí nhớ vốn đã tồn tại sẵn. Chẳng phải điều đó rất có giá trị sao? Quả thực đối với tôi là vậy. Kể từ nay về sau, bất cứ khi nào tôi muốn cất gọn một thứ gì đó vào chiếc tủ lạnh trí óc ấy, tôi sẽ không còn bị làm phiền bởi những hoài nghi từng có trước đây nữa; tôi sẽ biết chắc rằng mình sẽ tìm thấy nó nguyên vẹn và thơm tho khi quay lại lấy.

Loisette dĩ nhiên đã tận dụng tối đa màn quảng cáo này và làm ngập lụt công chúng bằng những lời ca ngợi của Mark Twain. Nhưng chẳng mấy chốc, Clemens lại kết luận rằng xét cho cùng thì hệ thống đó vẫn chưa đủ đơn giản để đem lại lợi ích cho đại đa số người dân. Ông thu hồi lại những bức thư đã in và thuyết phục Loisette ngừng phát hành các tờ rơi quảng cáo. Về sau, ông đi đến quyết định rằng toàn bộ hệ thống ấy chỉ là một trò lừa bịp.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.