Clemens gặp ông tại Baden-Baden, và họ lập tức lên đường đi bộ xuyên qua Rừng Đen, ngẫu hứng du ngoạn theo ý thích và có những khoảng thời gian bình yên tuyệt vời. Họ không phải lúc nào cũng đi bộ, nhưng thường là thế. Ít ra thì thỉnh thoảng họ cũng đi bộ, khi thời tiết vừa đẹp và bệnh thấp khớp của Clemens không làm ông phiền toái. Nhưng họ cũng sẵn sàng đi xe ngựa, xe kéo lừa, tàu hỏa, hoặc bất kỳ phương tiện tiện lợi nào tình cờ qua lại. Họ không vội vã, mà thong thả tản bộ, trò chuyện, hái hoa, hay dăm ba câu chuyện phiếm với dân bản địa và du khách dọc đường, dẫu rằng luôn thích thú hơn khi được cùng nhau lang thang, khỏa lấp dặm đường bằng những cuộc tranh luận, chiêm ngẫm và những câu chuyện thú vị. Đúng thời hạn, họ băng qua Thụy Sĩ và cân nhắc việc chinh phục dãy Alps. Gia đình đi theo bằng tàu hỏa hoặc xe khách, và chào đón họ ở nơi này nơi khác khi họ nghỉ chân sau những chuyến lang thang. Mark Twain tìm thấy sự tự do khỏi sự chú ý ở Thụy Sĩ, điều mà nhiều năm qua ông không hề có được ở những nơi khác. Khuôn mặt ông không quá quen thuộc và bút danh của ông được giấu kín cẩn thận.
Thật là một sự nhẹ nhõm lớn lao khi không còn là tâm điểm chú ý của công chúng; nhưng Twichell, cũng như trong chuyến đi Bermuda, có lẽ cảm thấy không hoàn toàn thoải mái khi cứ mãi che đậy thân phận. Trong một bức thư gửi về nhà, ông kể rằng khi một thanh niên ngồi cùng bàn với họ tỏ ra vô cùng thích thú trước cuộc trò chuyện của Mark Twain, ông đã không kìm được lòng mình bèn kéo vị thanh niên nọ ra một góc và tiết lộ danh tính của người đang nói.
“Tôi không thể kìm lòng được việc nói cho cậu ấy biết Mark là ai,” ông kể, “và sự ngạc nhiên lẫn niềm vui hiện trên khuôn mặt cậu ấy khiến tôi cảm thấy thật vui vì đã làm vậy.”
Họ leo lên đỉnh Rigi, sau đó Clemens không còn đủ sức khỏe để đi bộ trong một thời gian; thế nên Twichell tự mình làm một chuyến đi riêng để cho người bạn đồng hành có cơ hội nghỉ ngơi. Rồi họ lại lên đường đến Interlaken, nơi đỉnh Jungfrau vươn lên lạnh lùng và trắng xóa; tiếp tục băng qua sự cô quạnh của Đèo Gemmi, với những dòng sông băng làm hàng xóm và những đỉnh núi trắng vĩnh cửu chống lại bầu trời xanh; đến Visp và Zermatt, nơi đỉnh Matterhorn chỉ tay như một ngón tay dẫn dắt nhân loại hướng về Thiên Chúa. Đây mới thực sự là chuyến lang thang đích thực trên dãy Alps — một cuộc phiêu lưu du mục ngọt ngào.
Sự gắn kết của những kẻ lang thang vô cùng khắn khít. Tâm trí họ hòa nhịp sâu sắc, và có rất nhiều trường hợp ý nghĩ trùng hợp — tâm trí này đáp lại tâm trí kia — mà không cần dùng đến từ ngữ. Clemens ghi lại trong sổ tay của mình:
Chủ Nhật, ngày 11 tháng Tám. Đã đọc Romola chiều hôm qua, tối qua, và sáng nay; cuối cùng tôi cũng bắt gặp đoạn văn duy nhất cho đến nay gây ấn tượng mạnh với tôi — Tito thỏa hiệp với lương tâm của mình, và quyết định làm một việc không phải là xấu, nhưng lại không phải là việc tốt nhất. Joe bước vào phòng năm phút — không, ba phút sau — và không cần lời mở đầu liền nói, “Tôi đọc cuốn sách anh đang cầm trên tay từ sáu năm trước, và rút ra được một ý rất hay cho bài giảng từ đoạn văn ấy — đoạn mà anh chàng trẻ tuổi thỏa hiệp với lương tâm, và quyết định làm một việc không phải là xấu, nhưng lại không phải là việc tốt nhất.” Đây là lần đầu tiên Joe nhắc đến cuốn sách này kể từ khi anh ấy thấy tôi mua nó cách đây hai mươi tư phút. Vậy là tâm trí tôi đã tác động đến anh ấy trong trường hợp này. Anh ấy nói anh ấy đang ngồi đằng kia trong phòng đọc sách, ba phút trước (tôi vẫn chưa dậy), chẳng nghĩ ngợi gì đặc biệt, và không biết điều gì đã đưa Romola vào đầu mình; nhưng nó cứ thế hiện lên trong đầu và chính xác là đoạn văn đó. Trong khi đó tôi, cách xa bốn mươi bước, ở một căn phòng khác, đang đọc đúng đoạn văn đó vào đúng thời điểm đó.
Không thể gợi ý Romola cho anh ấy sớm hơn, bởi vì không có gì trong cuốn sách thu hút tôi cho đến khi tôi đọc đến đoạn văn duy nhất đó ở trang 112, bản in Tauchnitz.
Và một lần nữa:
Những trường hợp điện tín tâm trí thực sự nhiều vô kể. Chiều nay Joe và tôi ngồi lâu bên rìa ngôi làng ngắm nhìn đỉnh Matterhorn. Rồi Joe nói, “Chúng ta nên đến khách sạn Cervin và hỏi xem có bức điện nào của Livy không.” Nếu anh ấy chậm hơn dù chỉ một tích tắc, tôi đã thốt ra những lời đó thay cho anh ấy.
Những ghi chép như vậy xuất hiện thường xuyên, và có một hôm một bài học thực tế đã diễn ra. Họ đang vất vả leo lên một sườn núi, thì Twichell bắt đầu kể một câu chuyện rất thú vị xảy ra liên quan đến một người bạn vẫn còn sống, mặc dù lúc này Twichell không hề biết tung tích của anh ta ở đâu. Câu chuyện vừa dứt khi họ vòng qua một khúc cua vách đá, và Twichell, ngẩng đầu lên, kết thúc câu cuối cùng của mình, “Và kìa nhân vật chính đây rồi!” Quả đúng như vậy, vì họ đang giáp mặt với chính người mà anh vừa mới nhắc đến.
Một chủ đề khác xuất hiện trong các cuộc thảo luận của họ là quy luật của những tai nạn ngẫu nhiên. Clemens cho rằng không có cái gọi là tai nạn: mọi thứ đã được viết sẵn từ thuở khai sinh; rằng mọi sự kiện, dù nhỏ nhoi đến đâu, đều đã phôi thai ngay trong khoảnh khắc đầu tiên của sự sống được tạo ra, và được định sẵn thời gian xuất hiện trong tấm lưới định mệnh. Một lần trong chuyến hành trình, khi họ đang đứng trên một bờ cao nhìn xuống dòng suối chảy xiết, một cô bé bắt đầu chạy về phía họ đã trượt chân lăn xuống dưới thanh chắn thấp nhất của hàng rào bảo vệ, đôi chân chới với lơ lửng ngay trên vách vực thẳm và dòng thác cuồn cuộn bên dưới. Đó dường như là một pha thoát chết kỳ diệu, và trở thành một minh họa cho cuộc tranh luận của họ. Địa hình mặt đất, lực ngã của con bé, khoảng cách sát nút với bờ vực tử thần, tất cả những điều đó đã phát triển một cách tất yếu từ sự phóng chiếu tư tưởng lớn lao ban đầu, và cú ngã cùng pha thoát nạn của đứa trẻ đã được định đoạt sẵn trong hạt nhân sơ khai của sự sống.
Tác giả cuốn A Tramp Abroad kể cho chúng ta nghe về dòng suối xiết chảy ra từ thung lũng bầu trời Arcadia, Gasternthal, rồi lao mình đổ xuống Kandersteg, và cách ông tập thể dục bằng cách bắt “Harris” (Twichell) thả trôi những khúc gỗ mắc cạn trong lúc ông thoải mái nằm dài trên một tảng đá, ngắm nhìn chúng trôi vùn vụt; đồng thời kể cách ông bắt Harris thi chạy với một trong những khúc gỗ đó. Nhưng đó là văn chương. Twichell, trong một bức thư gửi về nhà, đã lưu giữ một câu chuyện có thật và đáng yêu hơn nhiều:
Mark là một anh chàng kỳ lạ. Không có gì khiến anh ấy thích thú cho bằng một dòng suối mạnh và chảy xiết. Bạn khó lòng kéo anh ấy rời khỏi đó một khi anh ấy đã rơi vào sức hút của nó. Việc ném đá và cành cây xuống nước dường như mang lại cho anh ấy niềm vui tột độ. Chiều nay, khi chúng tôi đang trên đường trở về khách sạn, thấy một đống gỗ trôi dạt bị dòng thác giữ lại ở bên mép nước phía dưới con đường, tôi bèn trèo xuống và ném chúng xuống dòng nước. Khi tôi quay trở lại đường mòn, Mark đang cắm cổ chạy theo dòng nước xiết phía sau, vừa vung tay vừa la hét trong sự phấn khích tột độ, và khi một khúc gỗ trôi qua đoạn thác và ngoi lên giữa đám bọt trắng xóa bên dưới, anh ấy liền nhảy cẫng lên và hò reo. Sau đó anh ấy bảo rằng đã ba tháng rồi anh ấy mới lại phấn khích đến thế. Anh ấy cư xử y như một đứa trẻ; một nét tính cách khác trong sự nhạy cảm tột bậc của anh ấy ở một số phương diện.
Rồi khái quát lại, Twichell nói thêm:
Anh ấy có những góc cạnh thô ráp trong con người mình. Nhưng tôi chưa từng thấy ai lại có sự quan tâm tinh tế đến cảm xúc của người khác như thế ở một vài phương diện. Anh ấy rất ghét việc vượt qua người khác đang đi bộ, và sẽ dùng một vài thủ phuật để xua đi điều mà anh ấy cảm thấy là sự bất lịch sự. Và anh ấy vô cùng rụt rè, run rẩy rụt rè, khi tiếp cận những người lạ; rất ghét phải mở lời hỏi đường. Sự quan tâm nhạy cảm của anh ấy đối với người khác còn mở rộng đến cả loài vật. Khi chúng tôi đi xe ngựa, mọi sự bận tâm của anh ấy đều dồn vào con ngựa. Anh ấy không chịu nổi việc nhìn thấy người ta dùng roi, hay nhìn thấy một con ngựa phải kéo xe nặng. Hôm nay, khi người đánh xe giục ngựa và tăng tốc lên một chút, Mark liền nói, “Gã đó tưởng là chúng ta đang vội đấy.” Anh ấy vô cùng chu đáo đối với tôi trong mọi chuyện — hoặc hầu hết mọi chuyện.
Không phải tất cả những ngày tháng đó đều ngập tràn ánh nắng. Đôi khi trời đổ mưa và họ tìm chỗ trú bên vệ đường, hoặc nếu không có chỗ trú, họ cứ lầm lũi bước đi dưới những chiếc ô, miệng vẫn huyên náo trò chuyện, và nếu có điều gì xảy ra mà Clemens muốn ghi lại, họ sẽ đứng chết trân giữa trời mưa, Twichell sẽ cầm ô cho Clemens viết — đôi khi khá lâu — phớt lờ bão tố, sự khó chịu và chặng đường dài hãy còn phía trước.
Sau ngày ở đèo Gemmi, Twichell viết thư về nhà:
Hôm nay Mark vô cùng say mê những loài hoa. Anh ấy lục lọi khắp nơi và hái đủ loại, bày tỏ niềm vui sướng tột độ với chúng. Anh ấy nhét đầy một ngăn sổ tay bằng những mẫu vật của mình và muốn có thêm chỗ. Thế là tôi bảo người dẫn đường dừng lại, lấy kim chỉ ra, rồi tận dụng một tờ giấy cứng — chính là tờ quảng cáo khách sạn mà tôi mang theo — để làm một chiếc túi giấy, trông giống như một chiếc sừng dê, rồi buộc nó trước áo ghi-lê của anh ấy, và nó phát dụng cực kỳ hiệu quả. Anh ấy nhét đầy ắp một bộ sưu tập tuyệt đẹp vào đó, và ngay khi chúng tôi đến đây tối nay, anh ấy liền chuyển nó vào một chiếc hộp các-tông và gửi bưu điện cho Livy. Quả là một Mark kỳ lạ, đầy rẫy những mâu thuẫn. Tối qua tôi có nhắc đến sự nhạy cảm của anh ấy đối với cảm xúc của người khác. Hôm nay người dẫn đường tụt lại phía sau, rồi tiến lên như thể muốn vượt qua nhưng lại ngập ngừng không dám. Mark liền dừng lại, bước sang một bên và bận rộn hái một bông hoa trong giây lát. Nhân cơ hội đó, người dẫn đường đã vượt qua và lấy lại vị trí cũ ở phía trước. Mark vứt bông hoa đi, nói rằng, “Tôi không muốn thứ đó. Tôi chỉ muốn tạo cơ hội cho ông già đi tiếp mà không có cảm giác là đang vượt qua chúng ta thôi.” Đi bộ cùng Mark giữa khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ thật tuyệt vời, vì anh ấy nói rất hay về nó, có khả năng diễn đạt mạnh mẽ và đầy hình ảnh. Ước gì bạn được nghe anh ấy nói ngày hôm nay. Lời lẽ hùng hồn của anh ấy gần như diễn tả xứng tầm với những gì chúng ta thấy.
Trong một bài phát biểu mà Twichell đọc nhiều năm sau đó, ông hồi tưởng lại một chi tiết đáng yêu khác trong chuyến hành trình của họ. Họ đã vất vả leo lên Gorner Grat.
Khi chúng tôi dừng lại nghỉ chân, một chú cừu non trong một đàn cừu gần đó tò mò tiến về phía chúng tôi, thế là Mark liền ngồi xuống một tảng đá, vừa vẫy tay vừa dùng những lời lẽ dịu dàng cố dụ nó đến gần.
Về phần chú cừu, đó là cuộc đấu tranh giữa sự tò mò và lòng nhút nhát, nhưng qua nhiều lần tiến lên rồi lùi lại, nó đã lấy lại được sự tự tin, dù với tốc độ vô cùng chậm chạp. Đó là một khung cảnh dành cho họa sĩ: một bên là nhà hài kịch vĩ đại người Mỹ và bên kia là sinh vật ngốc nghếch nhỏ bé ấy, với đỉnh Matterhorn làm phông nền. Mark được nhắc nhở rằng thời gian anh đang tiêu tốn rất có giá trị — nhưng chẳng ích gì. Đỉnh Gorner Grat có thể chờ đợi. Anh kiên trì nhẫn nại cho đến khi đạt được mục đích: cuối cùng chú cừu cũng đưa mũi chạm vào tay anh, và anh hạnh phúc vì điều đó suốt cả ngày hôm đó.
Vấn đề tôn giáo thỉnh thoảng lại xuất hiện trong các cuộc tranh luận của họ. Twichell có thói quen làm lễ cầu nguyện trong phòng khách sạn mỗi tối, và Clemens sẵn sàng tham gia các nghi thức này. Có lần Twichell, khi thấy tâm trạng anh đang cởi mở — một tâm trạng đầy hối hận — đã bày tỏ sự đồng cảm, và nói về lòng bao dung lớn lao hơn của đấng tối cao. Clemens lắng nghe và có vẻ được xoa dịu cũng như ấn tượng, nhưng triết lý của ông quá rộng và quá sâu đối với những tín điều và giáo lý. Một hoặc hai ngày sau, khi họ đang lang thang dưới cái nắng như thiêu đốt, sự thật thà của ông buộc phải cất lên thành lời.
“Joe,” ông nói, “tôi sắp sửa thú nhận thế này. Tôi hoàn toàn không tin vào tôn giáo của anh. Tôi vẫn luôn sống trong sự dối trá từ trước đến nay mỗi khi giả vờ tin tưởng. Đôi khi trong chốc lát, tôi gần như đã trở thành một tín đồ, nhưng rồi nó lại nhanh chóng trôi tuột đi mất. Tôi không tin dù chỉ một lời trong Kinh Thánh của anh là do Thiên Chúa linh ứng hơn bất kỳ cuốn sách nào khác. Tôi tin rằng nó hoàn toàn là tác phẩm của con người từ đầu đến cuối — từ sự cứu rỗi cho đến tất cả mọi thứ. Vấn đề về sự sống, cái chết, cõi vĩnh hằng và nhận thức đích thực về Thiên Chúa là một điều lớn lao hơn những gì được chứa đựng trong cuốn sách đó.”
Thế là khía cạnh cá nhân trong các cuộc tranh luận tôn giáo giữa họ đã khép lại, và không bao giờ được nhắc lại lần nào nữa.
Cuối cùng họ cũng hội ngộ với bà Clemens và những người khác tại Lausanne, và kỳ nghỉ ở Thụy Sĩ của họ đã khép lại. Twichell lên đường trở về nhà qua ngả nước Anh, còn Clemens đắm chìm trong sự chiêm nghiệm và nghỉ ngơi sau những chặng đường lang thang. Rồi khi những ngày tháng đồng hành ấy hiện về trong ký ức, một cách nhanh chóng và mang đậm phong cách riêng, ông gửi một bức thư theo sau người bạn đồng hành của mình:
JOE THÂN MẾN, Mọi chuyện thực sự đã kết thúc rồi! Hôm qua ở nhà ga tôi cảm thấy chán nản làm sao, và sáng nay khi thức dậy, dường như tôi không thể chấp nhận nổi sự thật phũ phàng rằng anh đã thực sự ra đi, và những chuyến lang thang trò chuyện vui vẻ đã chấm dứt. Ôi, anh bạn của tôi! đó là một kỳ nghỉ thật phong phú đối với tôi, và tôi cảm thấy mang ơn anh sâu sắc và thành thật vì đã cất công sang đây. Tôi đang gạt bỏ khỏi tâm trí mình mọi ký ức về những lúc tôi cư xử tệ bạc với anh và làm tổn thương anh; tôi quyết định xem như mọi chuyện đã được tha thứ, và chỉ lưu giữ, ghi nhớ những giờ phút tươi đẹp của cuộc hành trình cùng những khoảnh khắc tôi không đến nỗi không xứng đáng được ở bên anh, được chia sẻ một tình bạn mà đối với tôi chỉ xếp sau Livy. Làm như vậy là hoàn toàn chính đáng; bởi vì cớ gì tôi lại để cho những khiếm khuyết nhỏ nhặt trong tính cách của mình sống và lê lết giữa những bức tranh tâm trí về sự vĩ đại vĩnh hằng của dãy Alps chứ?
Livy không thể chấp nhận hay chịu đựng được sự thật rằng anh đã đi rồi. Nhưng anh đã đi thật rồi, và chúng ta không thể thay đổi được điều đó. Vì thế hãy mang theo tình yêu của chúng tôi, và chuyển nó vượt đại dương đến với Harmony, xin Chúa ban phước cho cả hai anh chị.
MARK.