Xét từ mọi khía cạnh, việc biến tác phẩm “Yankee ở triều đình Vua Arthur” thành một ấn phẩm quan trọng và đầy tham vọng có vẻ là điều tất yếu. Đây là cuốn sách đầu tiên của Mark Twain sau quãng thời gian im lặng suốt năm năm; đó là một tác phẩm mà công việc xuất bản của ông đang rất cần để duy trì uy tín và lợi nhuận; đó cũng là một tác phẩm được đúc kết từ độ chín trong sự nghiệp của ông, nhằm bày tỏ những chiêm nghiệm của ông về nhân loại nói chung và các vị vua nói riêng trước một công chúng đang ngóng chờ. Người ta đã quyết định không tiếc tiền cho khâu ấn loạï, đồng thời các hình minh họa cũng phải mang tính chất soi sáng và thậm chí làm phong phú thêm cho phần văn bản. Clemens từng vô cùng thán phục một số bức tranh do Daniel Carter (“Dan”) Beard vẽ cho một câu chuyện Trung Hoa đăng trên tạp chí Cosmopolitan, và ông đã đinh ninh rằng Beard chính là người phù hợp nhất cho cuốn tiểu thuyết về anh chàng Yankee. Bản thảo được gửi cho Beard, người sau đó đã có cuộc gặp với Clemens tại văn phòng của hãng Webster & Co. để bàn thảo về công việc này. Clemens nói:
“Anh Beard ạ, tôi không muốn gây cho anh bất kỳ sự khổ sở vô cớ nào, nhưng tôi rất mong anh hãy đọc kỹ cuốn sách trước khi vẽ các minh họa.”
Beard đáp rằng ông đã đọc nó tới hai lần.
“Rất tốt,” Clemens nói; “nhưng dựa trên một số kết quả tôi từng thấy, tôi không hề nghĩ rằng đó là thói quen thông thường của giới họa sĩ minh họa. Anh biết đấy,” ông nói tiếp, “anh chàng Yankee này của tôi không có sự tao nhã cũng chẳng mang điểm yếu của một nền giáo dục đại học; hắn hoàn toàn là kẻ dốt đặc cán mai; hắn là quản đốc một phân xưởng cơ khí; hắn có thể chế tạo một cỗ xe lửa hay một khẩu súng lục Colt, hắn có thể dựng và vận hành một đường dây điện thoại, nhưng dù sao đi nữa, hắn vẫn là một kẻ vô học. Tôi sẽ không bảo anh phải vẽ những gì đâu. Nếu có ai đến gặp tôi và nói, 'Ông Clemens, tôi muốn ông viết cho tôi một câu chuyện,' tôi sẽ viết cho anh ta; nhưng nếu anh ta dám bảo tôi phải viết thế này thế nọ, tôi sẽ bảo hắn, 'Hãy đi thuê một cô đánh máy đi.'”
Vài ngày sau, ông viết cho Hall rằng:
Hãy bảo Beard cứ tuân theo nguồn cảm hứng của chính mình, và khi anh ấy nhìn thấy một hình ảnh trong tâm trí, hãy đưa hình ảnh đó lên trang giấy, dù nó mang tính trào phúng hay nghiêm túc. Tôi muốn tài năng của anh ấy được hoàn toàn phóng khoáng, không bị ràng buộc bởi bất cứ điều gì. Tôi chẳng có chút e ngại nào về kết quả cả.
Thiết tưởng cũng nên nói ngay tại đây rằng những bức tranh minh họa trong ấn bản đầu tiên của tác phẩm A Connecticut Yankee in King Arthur's Court đã minh chứng trọn vẹn cho niềm tin của tác giả đối với họa sĩ mà ông đã chọn lựa. Đó hoàn toàn là tác phẩm xuất sắc nhất của Dan Beard. Tinh thần xã hội chủ nghĩa ẩn chứa trong văn bản đã tác động mạnh mẽ đến ông. Bản thân Beard cũng có khuynh hướng xã hội chủ nghĩa, và tác phẩm đã khơi gợi cho ông những liên tưởng bay bổng nhất cùng đỉnh cao của kỹ thuật vẽ. Clemens thỉnh thoảng lại xem xét các bức tranh, và đã có lần ông xúc động viết rằng:
Niềm vui sướng của tôi trước những bức tranh ấy vẫn mãnh liệt và tươi mới như ngày nào. Tôi không thấy chúng thiếu vắng bất kỳ phẩm chất nào cả. Sự duyên dáng, trang nghiêm, chất thơ, linh hồn, trí tưởng tượng, tất cả đã tô điểm cho chúng thêm phần quyến rũ và tốt đẹp; và bất cứ nơi nào sự hài hước xuất hiện, nó đều cao cả và tinh tế—tự nhiên, không gượng gạo, được kiềm chế khéo léo, đầy tài hoa và vô cùng thú vị.
Ông tiếp tục miêu tả sự tán thưởng của mình một cách chi tiết, và khi các bức vẽ đã hoàn thành, ông lại viết:
Xin mang ơn anh mãi mãi. Thật là may mắn biết bao khi tìm được anh! Có hàng trăm họa sĩ ngoài kia có thể minh họa cho bất kỳ cuốn sách nào khác của tôi, nhưng chỉ có duy nhất một người có thể minh họa cho cuốn sách này. Vâng, đó thực sự là một khoảnh khắc diễm phúc khi tôi đi giăng lưới bắt đom đóm mà lại chộp được một ngôi sao băng. Chúc anh sống mãi với thời gian!
Lời khen ngợi đó hoàn toàn không hề quá lời. Beard đã thấu hiểu đến tận cùng ngụ ý mang tính biểu tượng của tác giả và thể hiện nó qua hàng trăm điểm nhấn tinh tế mà một độc giả bình thường rất có thể sẽ bỏ lỡ.
Clemens đã gửi bản thảo của mình cho Howells và Stedman, đồng thời ông cũng đọc một phần tác phẩm cho vợ mình nghe, vì mắt bà lúc đó đang gặp vấn đề nên không thể tự đọc được. Stedman đã đề xuất lược bỏ một vài đoạn, nhưng nhìn chung, ông có vẻ rất tán thành cuốn sách. Về phần Howells, ông tỏ ra vô cùng hào hứng. Cuốn sách đã chạm đến trái tim ông cũng giống như cách nó đã chinh phục Beard. Xã hội học và chủ nghĩa xã hội trong tác phẩm đối với ông chính là những lời phán quyết cuối cùng có thể thốt lên về những vấn đề ấy. Khi đọc gần xong, ông đã viết:
Đó thực sự là một cuốn sách vĩ đại và nó khiến lòng tôi sục sôi căm phẫn. Dường như Thượng đế đã không quên đặt một linh hồn vào con người anh. Ngài chỉ ban cho phần lớn các nhà văn khác một bộ óc mà thôi.
Vài ngày sau, ông lại viết:
Cuốn sách thật huy hoàng—đơn giản là vô cùng cao quý. Biết bao nhiêu tầng lớp sự thật nguyên thủy chưa từng xuất hiện trên trang giấy nào trước đây!
Và khi đã đọc xong toàn bộ cuốn sách, ông thốt lên:
Tối qua tôi đã đọc chương cuối cùng của anh. Đúng như Stedman đã nhận xét về toàn bộ tác phẩm, nó thực sự mang tầm vóc của những người khổng lồ.
Clemens đã tuyên bố trong một bức thư hồi đáp Howells rằng:
Tôi không viết cho những kẻ tự nhận mình là nhà phê bình, và tôi chẳng màng để mắt tới việc họ săm soi cuốn sách đâu. Đây là khúc ca thiên nga của tôi, là dấu chấm hết cho sự nghiệp văn chương của tôi, và tôi muốn bước vào cõi vĩnh hằng một cách thanh thản, không vướng bận bụi trần.... Thôi nào, cuốn sách của tôi đã viết xong—cứ để nó đi con đường của nó thôi, nhưng nếu được viết lại từ đầu, chắc chắn sẽ không có nhiều thứ bị bỏ sót đến thế. Chúng vẫn đang âm ỉ cháy trong tôi; chúng cứ nhân lên mãi, nhân lên hoài, nhưng giờ đây chúng chẳng bao giờ có thể được thốt lên nữa; và hơn thế nữa, chúng sẽ đòi hỏi cả một thư viện—cùng với chiếc ngòi bút được tôi luyện trong ngọn lửa địa ngục.
Trong một bức thư khác gửi Sylvester Baxter vào thời điểm đó, nhân sự kiện triều đình Brazil sụp đổ, ông viết:
Khi những người anh em vĩ đại của chúng ta, những người dân Brazil vừa giành lại được tự do, soạn thảo bản tuyên ngôn độc lập của họ, tôi hy vọng họ sẽ bổ sung thêm chiếc mắt xích còn thiếu này: “Chúng tôi đinh ninh rằng những chân lý sau đây là hiển nhiên—rất cả các vị quân chủ đều là kẻ soán ngôi và là hậu duệ của những kẻ soán ngôi, bởi vì chưa từng có một ngai vàng nào trên thế gian này được dựng lên bằng ý chí, được tự do thực hiện, của khối người duy nhất có quyền hợp pháp để dựng nên nó—đó chính là số đông nhân dân của quốc gia ấy.”
Ông vẫn đau đáu với ý tưởng đó, như ông vẫn thế từ trước đến nay, và 'A Connecticut Yankee in King Arthur's Court' không gì khác hơn là một bản biện hộ cho nhân quyền và những đặc quyền của con người. Đó chính là bản chất của nó, và thật đáng tiếc khi nó lại mang ý nghĩa vượt xa hơn thế. Thật đáng tiếc khi ông đã bị ám ảnh bởi con quỷ trào phúng quen thuộc của mình, và không một ai đủ sự khôn ngoan hay mạnh mẽ để kìm hãm nó lại.
Không có gì quyến rũ hơn trong bất kỳ tác phẩm nào của Mark Twain bằng chương mở đầu của ông, không có gì thú vị hơn cảnh anh chàng Yankee mặc giáp, lên đường và lang thang cùng Alisande. Không có gì mạnh mẽ hay truyền cảm hứng hơn bức tranh toàn cảnh tuyệt mỹ của ông—về vị vua học cách thấu hiểu lòng trắc ẩn thông qua chính sự suy sụp của bản thân, qua những lần tiếp xúc hằng ngày với một đoàn nô lệ bị xiềng xích; không có gì lay động tâm can một cách dữ dội hơn sự cố kinh hoàng về người phụ nữ bị thiêu sống để sưởi ấm cho những món đồ bằng xương bằng thịt đang run lên vì lạnh giá, hay cảnh tượng giếng treo cổ vĩ đại, nơi vị linh mục lên tiếng vì người mẹ trẻ sắp phải chịu án tử hình chỉ vì trộm một món đồ trị giá nửa xu để có miếng bánh cho đứa con thơ. Những điều như thế này chắc chắn sẽ cứu cuốn sách khỏi sự lãng quên; nhưng hỡi ôi! giá trị cao cả hơn của nó lại bị hủy hoại gần như hoàn toàn bởi lối trào phúng thô tục và quá đà, thứ phá nung đi ảo ảnh và khiến độc giả sinh lòng ác cảm, thường là ngay đúng khoảnh khắc mà câu chuyện đáng lẽ phải lấp đầy lòng họ bằng ngọn lửa thánh thiện của sự phẫn nộ chính đáng chống lại cái ác. Là một ví dụ tiêu biểu cho thấy Mark Twain ở đỉnh cao lẫn vực sâu của nghệ thuật viết văn, anh chàng Yankee quả thực đứng ở vị trí độc tôn. Thật không cần thiết phải dẫn ra những ví dụ cụ thể; người ta không thể cầm cuốn sách lên và đọc mười trang, hay thậm chí năm trang, mà lại không bắt gặp chúng. Ngay giữa một đoạn văn thăng hoa nào đó, một sự vĩ đại cao cả nào đó, bạn lại đột ngột bị kéo phăng xuống mặt đất bởi một câu văn hoàn toàn phá hủy ảo ảnh và mục đích cao cả hơn. Howells hẳn đã nhận ra những điều này, hay là ông đã quá lóa mắt trước sự rực rỡ trong ý đồ của tác phẩm, trước cuộc tấn công đầy chính nghĩa vào hàng ngũ của ách áp bức, đến nỗi ông coi nhẹ những lỗi lầm của nó đối với nghệ thuật? Điều này thật khó lý giải, bởi vì chính sự chăm chút, sự kiềm chế và giá trị nghệ thuật trong cấu trúc mới là thứ duy nhất có thể nâng đỡ một thông điệp vĩ đại như vậy và khiến nó sống mãi với thời gian. Người ta phải tin vào một câu chuyện như thế thì mới bị thuyết phục bởi logic của nó. Mất đi niềm tin vào nó—vào cốt truyện của nó—chính là sự sụp đổ hoàn toàn đối với mục đích của tác phẩm. Tác phẩm Yankee ở triều đình Vua Arthur không chỉ xúc phạm đến nước Anh, mà phần lớn nội dung của nó còn làm tổn thương gu thẩm mỹ tinh tế của chính những người đồng hương Mark Twain, và rồi theo thời gian, chắc chắn ngay cả bản thân Mark Twain cũng sẽ phải cảm thấy chạnh lòng. Khi đọc nó, người ta có thể hình dung tác giả như một con chiến mã đang phi nước đại, ngậm chặt hàm thiếc trong miệng, dẫm đạp lên cả thơ ca và truyền thuyết của những ngày tháng lãng mạn—những thứ mà ngay cả bản thân ông trong những tâm trạng vui vẻ hơn cũng vô cùng trân trọng. Howells từng so sánh ông với Cervantes, người đã dùng tiếng cười để quét sạch nền hiệp sĩ của Tây Ban Nha. Sự so sánh đó xem chừng không mấy thỏa đáng. Dùng tiếng cười để tống khứ tinh thần hiệp sĩ ra khỏi triều đình là điều hoàn toàn hợp lý khi nó còn là một thực tế; nhưng Mark Twain—người yêu mến Sir Thomas Malory cho đến tận cuối đời, yêu vẻ đẹp và chất thơ trong những biên niên sử của ông; người từng viết cuốn 'The Prince and the Pauper', và rồi sẽ có một ngày viết nên câu chuyện thần thánh về 'Maid of Orleans'; người tự bản chất chẳng hơn chẳng kém một hiệp sĩ luôn sẵn sàng đứng lên dẹp bỏ bất công—xem ra lại là kẻ cuối cùng muốn dùng tiếng cười để bóp nghẹt những trang lãng mạn ấy.
Thế nhưng, suy cho cùng, người ta vẫn có thể đồng tình với Howells khi xếp tác phẩm Yankee vào hàng những thành tựu cao nhất của Mark Twain theo nghĩa “một câu chuyện được tưởng tượng vĩ đại và phát triển một cách đối xứng.” Không có gì phải bàn cãi, nó thuộc về đẳng cấp đó. Howells còn đi xa hơn thế:
Trong số tất cả các ý tưởng kỳ ảo trong tiểu thuyết, đây là ý tưởng làm tôi hài lòng nhất, và tôi hoàn toàn đắm chìm trong niềm vui sướng tuyệt đối trước ý tưởng về một anh chàng Yankee sắc sảo ở East Hartford bỗng thấy mình, nhờ vào một phép màu đảo ngược thời gian, xuất hiện tại triều đình của Vua Arthur nước Anh, và trở thành một phần của thế kỷ thứ sáu với toàn bộ những phong tục và tư tưởng của thế kỷ thứ mười chín nằm trong tâm trí cũng như xung quanh anh ta. Miền đất hứa dành cho thứ châm biếm mang tính nhân văn mà ý tưởng này mở ra là vô tận.
Quả thực nó mang một quy mô vô cùng to lớn, như cả Howells và Stedman đã cùng thừa nhận: vĩ đại trong sự kỳ quái cũng như trong sự cao cả của nó. Howells, khi tổng kết lại những ân huệ nghệ thuật của Mark Twain (1901), đã viết:
Ông có khuynh hướng trào phúng hóa những cuộc đối thoại thông thường, và chỉ trong những ngã rẽ nghiêm trọng nhất cũng như bi thảm nhất thì các nhân vật của ông mới bộc lộ bản thân với sự đơn giản và trang nghiêm chân thực. Trí tưởng tượng vĩ đại và xộc xệch đó của ông luôn lôi kéo ông đến sự phóng đại—vốn là điều kiện tạo nên phần lớn sự hài hước mang dấu ấn cá nhân của ông, nhưng khi nó xâm chiếm phần kịch tính thì lại làm hỏng đi ảo ảnh nghệ thuật. Ảo ảnh ấy lại tự tái tạo trong những khoảnh khắc vĩ đại, nhưng tôi ước gì nó có thể được giữ gìn nguyên vẹn trong những chi tiết nhỏ nhặt, và tôi trách ông vì đã không kiểm soát trí tưởng tượng của mình tốt hơn.
Tất cả những điều đó áp dụng hoàn toàn chính xác vào việc sáng tác tác phẩm Yankee ở triều đình Vua Arthur. Được định hình như một tiếng thét xé lòng nhằm chống lại sự bất công của con người—sự tàn nhẫn của con người đối với đồng loại—với tư cách là một tác phẩm như thế, nó sẽ trường tồn và tìm được những độc giả đồng cảm; nhưng hơn bất kỳ tác phẩm đầy tham vọng nào khác của Mark Twain, nó cần phải được biên tập—cần được cắt tỉa bởi một bàn tay vừa yêu thương vừa đầy kiên quyết.