Việc hao hụt từ nhiều khoản đầu tư và việc thành lập một nhà xuất bản đã giáng một đòn nặng nề vào tài chính của Clemens. Tình thế đòi hỏi ông phải kiếm được một khoản tiền lớn trong thời gian nhanh nhất có thể. Các buổi đọc tác phẩm trước công chúng đang trở nên thịnh hành, và Clemens từng biểu diễn ở Philadelphia lẫn Boston với kết quả đáng hài lòng. Lúc này, ông nảy ra ý định tổ chức một chuyến lưu diễn hoành tráng quy tụ các nhà văn như một dự án kinh doanh. Ông ngỏ ý với Aldrich, Howells và Cable rằng họ có thể thuê riêng một tòa toa tàu cho chuyến đi, tự tảng lác việc sinh hoạt, nấu nướng và cùng nhau chu du khắp các tụ điểm để gặt hái một vụ mùa vàng bội thu. Ông đề nghị làm tổng giám đốc của đoàn, ví như một bầu sô, đồng thời cam kết trả cho những người còn lại mức lợi nhuận ròng tối thiểu bảy mươi lăm đô-la mỗi ngày từ cái "gánh xiếc" mà ông gọi đùa.
Howells và Aldrich khá hào hứng khi xem đây là một viễn cảnh giải trí thú vị, nhưng chỉ có Cable là sẵn sàng hiện thực hóa nó. Bấy lâu nay ông vẫn tự mình đi khắp nơi biểu diễn, và ông hoàn toàn vui lòng hợp sức cùng Mark Twain.
Clemens căm ghét việc đứng trên sân khấu diễn thuyết, nhưng ý định đọc trích đoạn từ sách hoặc bản thảo của mình vì lý do nào đó có vẻ đỡ chướng tai gai mắt hơn; hơn nữa, như đã đề cập, nhu cầu kiếm nhiều tiền đã trở nên cấp thiết.
Ông thỏa thuận với J. B. Pond để lo mặt kinh doanh cho chuyến lưu diễn, dẫu thực chất ông mới chính là chủ nhân của nó. Ý định thuê riêng toa tàu bị gác lại, nhưng ông thuê Cable với mức lương bốn trăm rưỡi đô-la một tuần kèm chi phí đi lại, đồng thời trả tiền hoa hồng cho Pond. Có lẽ, ngay từ lúc này, chúng ta có thể khẳng định rằng chuyến lưu diễn đã thành công về mặt tài chính và mang lại nguồn quỹ lớn đang cần.
Clemens và Cable có những ngày tháng khá thoải mái, và nếu không vì việc phải xa nhà cùng sự bất tiện của những chuyến tàu hỏa, thì chẳng có gì phải tiếc nuối. Họ là một cặp đôi kết hợp đầy kỳ thú. Cable rất sùng đạo, tận tụy với trường Chúa nhật, việc đọc Kinh Thánh và các sinh hoạt giáo hội nói chung. Còn Clemens—chà, Clemens thì hoàn toàn khác. Vào tối đầu tiên của chuyến lưu diễn, khi ông đã nằm thoải mái trên giường với một cuốn sách hấp dẫn trong tay, Cable liền xuất hiện mang theo cuốn Kinh Thánh và cất tiếng đọc lớn một chương. Clemens không hé răng bình luận gì, và tình trạng này lặp lại thêm một hoặc hai buổi tối nữa. Cuối cùng, ông lên tiếng:
“Này Cable, chúng ta phải dẹp bỏ phần này trong chương trình thôi. Anh có thể đọc Kinh Thánh bao nhiêu tùy thích, miễn là đừng đọc cho tôi nghe.”
Cable lịch sự rút lui. Ông vốn là người có khiếu hài hước sắc sảo, và hầu hết mọi việc Mark Twain làm, dù đồng tình hay không, đều khiến ông thích thú. Cable không hút thuốc, nhưng mỗi khi đi tàu, dường như lúc nào ông cũng thích ngồi ở toa hút thuốc hơn là những khu vực lịch sự hơn trên tàu. Một hôm, Clemens hỏi ông:
“Cable, sao anh cứ thích ngồi trong này thế? Anh có hút thuốc đâu, mà anh lại biết tôi thì luôn hút thuốc và thỉnh thoảng còn chửi thề nữa chứ.”
Cable đáp: “Tôi biết chứ, Mark, tôi không làm những chuyện đó, nhưng tôi không sao kiềm chế được sự ngưỡng mộ trước cách anh làm chúng.”
Đến ngày Chúa nhật, niềm hạnh phúc lớn lao của Mark Twain là được nằm ườn trên giường suốt cả ngày để nghỉ ngơi sau một tuần làm việc vất vả; nhưng Cable sẽ thức dậy thật tươi tỉnh, diện trang phục chỉnh tề, lịch sự rồi đi thăm các nhà thờ và trường Chúa nhật trong vùng, thường phát biểu ngắn gọn vài lời ở mỗi nơi vì luôn được mời chào nhiệt tình.
Thiết nghĩ cũng đáng để đưa một trong những chương trình biểu diễn của bộ đôi Clemens-Cable vào đây—một chương trình vô cùng mãn nguyện. Thỉnh thoảng họ có thay đổi đôi chút, và nếu dừng chân ở đâu trong hai đêm, họ sẽ đổi mới hoàn toàn, nhưng chương trình dưới đây là tiết mục họ thường dùng sau khi đã kiểm chứng được sức hút của nó:
CHƯƠNG TRÌNH
Buổi viếng thăm của Richling với Kate Riley
GEO. W. CABLE
Vua Sollermun
MARK TWAIN
(a) Kate Riley và Ristofolo
(b) Narcisse để tang cho “Quý bà Byron”
(c) Chuyến đi đêm của Mary
GEO. W. CABLE
(a) Câu chuyện bi thảm của người bán cá
(b) Một hoàn cảnh éo le
(c) Truyện ma
MARK TWAIN
Tại một buổi họp mặt tưởng niệm Mark Twain (ngày 30 tháng 11 năm 1910), nơi những người bạn cũ còn lại đếm trên đầu ngón tay cùng nhau ôn lại những ký ức kỳ lạ và đầy thương mến, George Cable đã hồi tưởng về những ngày tháng cùng nhau đi diễn và kể về nỗ lực tận tâm của Mark Twain nhằm làm những gì tốt nhất, xứng đáng với chính mình, bất chấp mọi bận tâm khác. Ông kể rằng sau khi đi lưu diễn được một thời gian, Clemens dường như nhận ra bản thân chỉ đang mang đến cho khán giả những lời nhảm nhí; khiến họ cười trước những chuyện tầm phào mà họ sẽ quên béng ngay trước khi bước ra khỏi phòng biểu diễn. Cable cho biết trước thời điểm đó, ông vẫn đinh ninh rằng suy nghĩ chủ đạo của Clemens là sự giải trí tức thời, và chỉ cần khán giả cười là ông đã mãn nguyện. Ông kể về những lúc ngồi sau cánh gà chờ đến lượt mình, nghe từng đợt sóng tiếng cười dâng lên, cuộn trào rồi văng vẳng dội vào chân đèn sân khấu hết lần này đến lần khác, và ông từng đinh ninh rằng người đồng nghiệp của mình đang hân hoan tận hưởng chiến thắng đó. Thế nhưng, thật ngạc nhiên biết bao khi trên chiếc xe ngựa chở về khách sạn, Clemens rên rỉ, oằn oại tâm can và thốt lên:
“Ồ, Cable, tôi đang tự hạ thấp bản thân mình. Tôi đang để mình trở thành một kẻ hề rẻ tiền. Thật kinh khủng. Tôi không thể chịu đựng thêm nữa.”
Cable nói thêm rằng suốt đêm hôm đó và cả ngày hôm sau, Mark Twain đã dồn toàn tâm toàn ý vào việc nghiên cứu và tập dượt những trích đoạn không chỉ mang tính hài hước mà còn đậm giá trị văn học và nghệ thuật.
Khá nhiều chuyện thú vị và buồn cười thường xảy ra trong những chuyến lưu diễn như thế. Tất nhiên, phần lớn trong số đó đã chìm vào quên lãng, nhưng một vài kỷ niệm vẫn còn được ghi chép lại. Grover Cleveland đã đắc cử khi họ bắt đầu lên đường, nhưng vẫn đang đảm nhiệm chức vụ Thống đốc bang New York tại Albany. Khi đến Albany, Cable và Clemens quyết định đến thăm ông. Họ ngồi xe đến Tòa nhà Quốc hội và được dẫn vào phòng làm việc riêng của Thống đốc. Cleveland tiếp đón họ nồng hậu, và sau vài câu thăm hỏi, ông nói với Clemens:
“Ông Clemens, tôi từng là đồng hương với ông ở Buffalo trong khá nhiều tháng cách đây vài năm, nhưng hồi đó ông chưa từng đến thăm tôi. Ông giải thích thế nào về chuyện này?”
Clemens đáp: “Ồ, điều đó rất dễ giải thích thôi, thưa Ngài Thống đốc. Ở Buffalo, ngài là một cảnh sát trưởng. Tôi luôn cố gắng tránh xa cảnh sát trưởng càng xa càng tốt, nhưng ngài giờ đây là Thống đốc, lại đang trên đường tiến vào Nhà Trắng. Đến thăm ngài là rất bõ công đấy chứ.”
Trong lúc đó, Clemens đang ngồi nửa nằm trên góc bàn làm việc của Tòa thấu. Ông ngả người ra phía sau một chút, và đột nhiên chừng một tá thanh niên đẩy mở các cánh cửa, xếp hàng bước vào và đứng nghiêm như đang chờ lệnh.
Không ai cất lời trong chốc lát; rồi Thống đốc bảo nhóm tùy tùng ấy rằng:
“Các cậu lui đi. Không cần đến sự phục vụ của các cậu nữa. Ông Clemens đang ngồi lên chuông gọi đấy.”
Ở Buffalo, khi Clemens xuất hiện trên sân khấu, ông thong thả ngắm nhìn khán giả trong giây lát rồi cất lời:
“Tôi không thấy nhiều gương mặt quen thuộc. Họ đã đi rồi—về cõi vĩnh hằng, lên đoạn đầu đài, hay vào Nhà Trắng. Tất cả chúng ta đều xứng đáng nhận được ít nhất một trong những vinh dự ấy, và vì thế chúng ta cần phải khôn ngoan để chuẩn bị sẵn sàng cho mọi ngả đường.”
Vào đêm Lễ Tạ ơn, hai diễn giả đang ở Morristown, New Jersey, nơi họ được Thomas Nast tiếp đón. Người họa sĩ biếm họa đã chuẩn bị một bữa tối ấm cúng cho họ và họ đã nghỉ lại qua đêm tại nhà Nast. Sáng hôm sau, họ phải khởi hành trên một chuyến tàu sớm, và bà Nast đã nhận lời đảm bảo đánh thức họ dậy đúng giờ. Khi tỉnh giấc vào sáng hôm sau, bà thấy trong nhà có một sự im lặng kỳ lạ và bắt đầu thấy nghi ngờ. Đi đến phòng của người hầu, bà thấy họ đang ngủ say như chết. Chiếc đồng hồ báo thức ở hành lang phía sau đã dừng lại vào khoảng thời gian những vị khách đi ngủ. Chiếc đồng hồ trong phòng vẽ cũng ngừng chạy; thực tế là mọi cỗ máy thời gian trong nhà đều đã đình công. Clemens nhận thấy tiếng tích tắc của đồng hồ làm ông khó ngủ, thế nên ông đã cho chúng "im miệng" bất chấp lịch tàu chạy sớm hay các buổi hẹn đọc sách. Khi bị gặng hỏi về hành vi khuất tất đó, ông đáp:
“À, dẫu sao thì đám đồng hồ đó cũng bị bắt làm việc quá tải rồi. Chúng sẽ thấy khỏe khoắn hơn nhiều sau một đêm được ngủ ngon.”
Vài ngày sau, Nast gửi tặng ông một bức tranh biếm họa—bức tranh vẽ cảnh Mark Twain đang tìm cách tống khứ những chiếc đồng hồ phiền phức đó.
Vào dịp Giáng sinh, họ nghỉ ngơi hai tuần và Clemens về nhà ở Hartford. Một bất ngờ đang chờ đón ông ở đó. Bà Clemens đã chuyển thể vở kịch 'The Prince and the Pauper' (Hoàng tử và người ăn mày), và lũ trẻ trong vùng đã chuẩn bị một màn biểu diễn để dành tặng riêng cho ông. Khi vừa về đến nhà, ông đã biết có điều gì đó bí ẩn đang diễn ra bởi một số căn phòng bị cấm bén mảng tới; thế nhưng ông hoàn toàn không mảy may phỏng đoán được kế hoạch của họ cho đến sát giờ diễn—khi ông được dẫn qua bãi cỏ sang nhà George Warner, vào căn phòng lớn nơi vở kịch được tổ chức, và được xếp ngồi vào chiếc ghế ngay trước sân khấu.
Gerhardt đã vẽ màn phông nền và hỗ trợ dàn dựng bối cảnh cũng như các hiệu ứng chung. Kết quả thực sự rất hoành tráng; nhưng chẳng mấy chốc, khi tấm màn nhướng lên và vị khách danh dự nhận ra tất cả những chuyện này là gì, cũng như những gì họ đã thực hiện vì niềm vui của ông, ông vô cùng xúc động và mãn nguyện tột cùng.
Chỉ có một hạt sạn nhỏ trong buổi biểu diễn. Có đoạn hoàng tử nói rằng, “Các ông bố chắc đều như nhau cả thôi; bố ta thì chẳng hiền lành gì cho cam.”
Đây là thoại của Susy, và khi con bé cất lời, khán giả không khỏi liên tưởng đến sự ứng nghiệm nguyên văn của nó ngoài đời thực. Có một khoảnh khắc im lặng trùm xuống, rồi tiếng khúc khích vang lên, tiếp nối bằng một tràng cười phá lên mà tất cả mọi người đều hòa vào, trừ các diễn viên nhí. Chúng không nhận ra điểm hài hước và đâm ra bối rối, tủi thân. Thật kỳ lạ là ngay cả bà Clemens, khi sắp xếp và phân vai cho vở kịch, cũng không lường trước được hiệu ứng này. Các vai diễn đều được thể hiện vô cùng tinh tế. Lũ trẻ hóa thân vào nhân vật tự nhiên như thể đó chính là con người chúng vậy. Daisy Warner đảm nhận vai Tom Canty, còn Clara Clemens vào vai Quý bà Jane Grey.
Đó mới chỉ là khởi đầu cho các buổi công diễn vở The Prince and the Pauper. Vở kịch được diễn lại, Clemens cũng tham gia hỗ trợ, thêm thắt lời thoại và tự mình đảm nhận vai Miles Hendon. Trong cuốn tự truyện ngây thơ thời thơ ấu, Susy kể lại rằng:
Bố chỉ có ba ngày để học thuộc lời thoại, nhưng tất cả chúng con đều chắc chắn rằng bố có thể làm được. Phân cảnh bố diễn là đoạn giữa Miles Hendon và Hoàng tử, cảnh “Xin ngài hãy rót nước”. Con hóa thân thành Hoàng tử và hai bố con cùng nhau tập diễn hai hoặc ba lần một ngày trong suốt ba ngày trước đêm diễn định mệnh. Bố diễn xuất thật tuyệt vời, lại còn ứng biến thêm thắt để phân cảnh dài hơn đáng kể. Bố vô cùng hài hước với chiếc mũ rộng vành sụp xuống cùng dáng đi ấy——ôi cái dáng đi ấy chứ! Bố đã biến phân cảnh Miles Hendon thành một thành công rực rỡ và ai nấy đều mê mẩn cảnh diễn đó, kể cả bố nữa. Chúng con đã có những giây phút cực kỳ vui vẻ với vở “Hoàng tử và người ăn mày”, và con nghĩ rằng không ai trong chúng con quên được bố đã hài hước đến nhường nào trong đó. Chắc chắn bố có thể trở thành một diễn viên tài năng không kém gì một nhà văn.
Kỳ nghỉ lễ khép lại, Cable và Clemens lại lên đường tiếp tục chuyến lưu diễn. Tại Rochester, một sự cố đã xảy ra dẫn đến việc ra đời một trong những tác phẩm quan trọng của Mark Twain, cuốn 'A Connecticut Yankee at King Arthur's Court' (Hạt nhân xứ Connecticut tại triều đình vua Arthur). Clemens và Cable tạt vào một hiệu sách với mục đích tìm kiếm thứ gì đó để đọc. Lật giở vài cuốn sách trên một chiếc bàn, Clemens tình cờ cầm lên một cuốn sách nhỏ bìa vải màu xanh lá, và sau khi nhìn lướt qua tựa đề, ông lật các trang sách với vẻ tò mò pha lẫn sự hứng thú ngày một tăng.
“Cable,” ông nói, “anh có biết gì về cuốn sách này không, những truyền thuyết về vua Arthur của Sir Thomas Malory, Morte Arthure ấy?”
Cable đáp: “Mark, đó là một trong những cuốn sách hay nhất trên đời. Để tôi mua nó cho anh. Anh sẽ yêu quý nó hơn bất kỳ cuốn sách nào từng đọc.”
Thế là Clemens biết đến phiên bản của nhà biên niên sử cổ đại về những truyền thuyết Bàn Tròn hiếm có, và kể từ lần đầu tiếp xúc ấy cho đến tận những ngày cuối đời, ông hiếm khi rời xa cuốn sách đó. Ông đọc đi đọc lại những câu chuyện cổ kính, trang trọng ấy và tôn sùng vẻ đẹp của chúng, đồng thời thỏa sức đắm chìm trong những nét ngớ ngẩn của thời đại cổ xưa đó. Lời than khóc của Sir Ector được ông xem là một trong những đoạn văn miêu tả mộc mạc và đẹp đẽ nhất bằng tiếng Anh, trong khi một số trận chiến và cuộc tầm soát lại là những trò lố bịch kỳ quặc nhất trong tiểu thuyết lãng mạn. Chẳng mấy chốc, ông nảy ra ý định kết nối thời đại đó, với những phong tục, trang phục và tệ nạn của nó, với sự tiến triển của thời hiện đại; hay nói cách khác là đưa một người Mỹ lanh lợi mang tư tưởng tiến bộ, kẻ sẽ tiến hành các cuộc cải cách, quay ngược thời gian trở về thời đại của các pháp sư, áo giáp, sự mê tín và tàn ác đó. Sổ tay của ông bắt đầu được lấp đầy bởi những ghi chép về các tình huống và khả năng cho câu chuyện mà ông đang ấp ủ. Đây mới chỉ là những ý tưởng mơ hồ, chưa thành hình, và sẽ còn lâu lắm câu chuyện mới thực sự thành hình hài. Đây là dòng ghi chép đầu tiên:
Giấc mơ hóa thân thành một hiệp sĩ lang thang mặc áo giáp vào thời Trung cổ. Tuy nhiên, vẫn giữ những quan niệm và thói quen của thời hiện đại kết hợp với những nhu cầu sinh hoạt thời đó. Áo giáp không có túi. Không có cách nào xoay sở với các nhu cầu tự nhiên của cơ thể. Không gãi ngứa được. Bị cảm cúm mà không hỉ mũi được. Không lấy đâu ra khăn tay; không dùng tay áo bằng sắt được; áo giáp dưới ánh nắng sẽ nóng rực lên; trời mưa thì bị dột; sương giá phủ trắng làm tôi cứng đờ vào mùa đông; gây ra tiếng động lạo xạo khó chịu mỗi khi tôi bước vào nhà thờ. Không thể tự mặc hay cởi giáp. Suốt ngày bị sét đánh. Ngã xuống là không tài nào đứng dậy nổi.
Hai mươi mốt năm sau, khi bàn về nguồn gốc ra đời của câu chuyện, ông nói:
“Khi đọc những truyền thuyết cổ xưa kỳ thú ấy, có lẽ tôi đã vô tình so sánh thời đại đó với thời đại chúng ta, và điều đó khiến tôi tò mò muốn tưởng tượng xem sẽ có kết quả kỳ thú thế nào nếu chúng ta ném thế kỷ thứ mười chín vào thế kỷ thứ sáu và quan sát những hệ lụy theo sau.”
Chuyến lưu diễn đọc sách kéo dài trong suốt hai tháng đầu năm mới và đưa họ đi xa về phía tây tận Chicago. Họ biểu diễn ở Hannibal và Keokuk, và Clemens đã dành một ngày ở nơi sau để thăm mẹ mình—người lúc bấy giờ đang sống cùng Orion, vẫn nhanh nhẹn, hoạt bát ở tuổi xế chiều và sở hữu phong thái mạnh mẽ như xưa. Khi sắp xếp nơi ăn chốn ở cho bà ở Keokuk, Mark Twain từng viết:
Mẹ muốn trọ lại chỗ con và sẽ trả tiền trọ đàng hoàng. Mẹ sẽ trả con 20 đô-la một tháng (bà sẽ chẳng chịu chi thêm một xu nào kể cả ở trên thiên đàng; bà cực kỳ bướng bỉnh về điểm này), và chừng nào bà còn ở với con và cảm thấy thoải mái, con sẽ gửi thêm 25 đô-la mỗi tháng vào khoản tiền mà Perkins vẫn gửi cho con.
Jane Clemens đã tham gia buổi đọc sách ở Keokuk, và sau đó, khi về nhà, lúc các con hỏi liệu bà còn biết khiêu vũ không, bà đã đứng dậy và ở tuổi tám mươi mốt, bà bước những bước uyển chuyển nhẹ nhàng như một thiếu nữ. Đó cũng là lần cuối cùng Mark Twain nhìn thấy mẹ mình trong trạng thái khỏe mạnh và tràn đầy sinh lực—những nét vốn dĩ đã trở thành một phần bản chất của bà.
Clemens còn gặp một người họ hàng khác trong chuyến đi đó; tại St. Louis, James Lampton, nguyên mẫu của Đại tá Sellers, đã đến ghé thăm.
“Ông ấy đã già và tóc bạc phơ, nhưng bước vào gặp tôi với cung cách hào sảng quen thuộc của thời trẻ, và ông vẫn nguyên vẹn như xưa—chẳng thiếu một chi tiết nào: ánh mắt rạng ngời niềm vui, trái tim tràn ngập hy vọng, chiếc lưỡi đầy sức thuyết phục, trí tưởng tượng sinh sôi ra những phép màu—tất cả đều có đủ; và trước khi tôi kịp xoay người, ông ấy đã đánh bóng cây đèn thần Aladin của mình và bày biện trước mắt tôi những kho báu bí mật của thế giới. Tôi tự nhủ thầm: ‘Mình đã không hề tô vẽ thêm chút nào, mình phác họa ông ấy đúng như nguyên bản; và hôm nay ông ấy vẫn là con người ấy. Cable sẽ nhận ra ngay thôi.’”
Clemens mở hé cửa bước vào phòng Cable và để những lời tán gẫu về giấc mơ vàng son ấy lọt vào. Đó là về một “vụ mưu sự nhỏ” mà vị khách vừa thực hiện thông qua con trai mình.
“Chỉ là một việc nhỏ—một chút chuyệnn vặt vãnh—một thứ linh tinh. Tôi đoán có khoảng vài triệu trong đó, khả năng là ba, nhưng chắc không hơn đâu; dẫu sao thì, đối với một thằng nhóc, anh biết đấy……”
Đúng là người anh họ Jim quen thuộc ngày nào. Sau đó, khi ông đã cao hứng nhận vài tấm vé dự buổi đọc sách và cúi chào lui ra, Cable liền thò đầu vào cửa.
“Đó chính là Đại tá Sellers,” ông nói.