Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1994 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Clxxxiv. Niềm Hy Vọng Mới Trong Cỗ Máy

❊ ❊ ❊

Nếu mọi sự kiện của loài người không phải đã được định đoạt từ khoảnh khắc đầu tiên của hạt nguyên thủy để rồi trở thành điều tất yếu, thì giờ đây hẳn người ta sẽ thấy tiếc nuối làm sao khi ông phải dở dang công việc để thực hiện một chuyến đi vất vả và đầy phân tâm nữa sang Mỹ.

Nhưng ông buộc phải đi. Ngay cả Hall lúc này cũng không còn giữ được sự lạc quan. Những bức thư của ông ấy chỉ mang đến những tia hy vọng mong manh nhất. Thời buổi khó khăn và mọi dấu hiệu đều cho thấy tình hình sẽ còn tồi tệ hơn nữa. Năm diễn ra Hội chợ Thế giới hứa hẹn sẽ trở thành thời kỳ đen tối mà nó đã nhanh chóng trở thành—một trong những giai đoạn tài chính khốc liệt nhất mà đất nước này từng chứng kiến. Chicago khó lòng có thể chọn được một thời điểm tồi tệ hơn thế cho triển lãm lớn của mình. Clemens viết thư giục Hall bán sạch hoặc bán bớt một phần công việc kinh doanh—thậm chí làm bất cứ điều gì có thể để tránh gánh nặng nợ nần chồng chất thêm và nỗi lo âu ngày một lớn. Mọi khoản tiền có thể chắt chiu từ việc bán bản thảo đều được gửi lại cho Hall, và cả những đồng tiền thu về từ tài sản ở Elmira của bà Clemens cũng được gom vào quỹ chung. Khoản tiền sau này cũng chẳng còn đáng kể, bởi công ty Langdon & Co. đang chịu đòn nặng nề giữa cơn đại suy thoái, chật vật lắm mới mong trụ vững qua cơn bão tài chính.

Thật thú vị khi nhận ra rằng tuổi tác, bất hạnh và bệnh tật lại có sức mài giũa tính cách của Mark Twain trở nên ôn hòa hơn. Thay vì trở nên cay nghiệt, gay gắt và đắng cay, ông lại càng trở nên dịu dàng vàân hậu hơn. Ông thường xuyên viết thư cho Hall, lúc nào cũng ân cần, thậm chí đầy trìu mến. Có lần, khi một câu chữ trong thư của Hall khiến ông nghĩ rằng hình như mình đã quá nghiêm khắc, ông đã viết:

Bà Clemens vô cùng phiền lòng, bởi bà ấy nghĩ rằng tôi đã trách cứ hoặc phàn nàn điều gì với anh. Nhưng chắc chắn không phải vậy đâu. Tôi bảo với cô ấy rằng dù tôi hay viết những lời vội vàng và đáng tiếc với người khác, tôi đời nào lại đi viết những điều như thế với anh. Tôi không thể tin rằng mình lại có thể vô ơn đến thế. Nếu tôi thực sự đã làm vậy, xin hãy giáng những hòn than hồng lên đầu tôi đi, bởi tôi hoàn toàn đáng bị như vậy. Anh đã xoay sở quá xuất sắc với công việc kinh doanh này, và thế nào chúng ta cũng phải kiếm cho ra số tiền để bù đắp xứng đáng cho mọi công sức vất vả ấy của anh.

Ông quý mến Hall. Ông thấu hiểu sự trung thực, quyết đoán và tận tụy mà anh ấy đã thể hiện. Trong một bức thư khác, ông viết rằng thật kỳ diệu khi anh ấy có thể “giữ cho con tàu nổi được giữa cơn bão đã đánh chìm hết hạm đội này đến hạm đội khác”; và ông nói thêm: “Bà Clemens bảo tôi phải dặn anh đừng gửi tiền cho chúng tôi trong một hoặc hai tháng tới, để anh có được chút ít sự dung thứ trong khả năng của chúng tôi.”

Tình hình về cỗ máy xếp chữ dường như mang lại một vài tia hy vọng. Quả thực, cỗ máy ấy một lần nữa lại trở thành niềm hy vọng chính để cứu vớt tình hình tài chính. Công ty mới dường như thực sự đang tiến lên bất chấp cơn khát vốn, và người ta đồn rằng họ đã chế tạo suôn sẻ năm mươi cỗ máy. Khoảng giữa tháng Ba, Clemens gói ghém hai bản thảo ngắn mà ông đã tranh thủ viết lúc rảnh rỗi rồi gửi cho Hall, với hy vọng chúng sẽ được giải quyết ổn thỏa và tiền sẽ sẵn sàng chờ ông khi đặt chân đến nơi; và một tuần sau, ngày 22 tháng 3 năm 1893, ông lên đường từ Genoa trên con tàu Kaiser Wilhelm II, một chiếc tàu mới tinh và sang trọng. Một trong hai bản thảo là 'The Californian's Tale' và bản thảo kia là 'Adam's Diary'.—[Thật kỳ lạ khi không có câu chuyện nào trong số này lọt vào mắt xanh của các tạp chí. “The Californian's Tale” được xuất bản trong Liber Scriptorum, một cuốn sách của Câu lạc bộ Tác giả do Arthur Stedman biên tập. 'Diary' thì được nhượng lại cho Niagara Book, một ấn phẩm lưu niệm về Thác Niagara, bao gồm các bài phác thảo của Howells, Clemens và những người khác. Tạp chí Harper's Magazine đã tái bản cả hai câu chuyện này trong những năm sau đó—nhất là cuốn Nhật ký đã đạt được thành công vang dội.]

Hẳn là sẽ có một trò đùa nào đó được nhắm vào Mark Twain trong những chuyến hải trình này, và cho chuyến đi lần này, một trò đùa độc đáo đã được lên kế hoạch. Họ thừa biết ông sẽ nổi khùng và chửi rủa thế nào nếu bị phát hiện mang theo hàng hóa phải đóng thuế và bị giữ lại ở Hải quan, thế nên họ đã lên kế hoạch để tạo ra tình huống đó. Vài ngày trước khi đến New York, từng hành khách một tiến lại gần ông, mỗi người cầm theo một hộp xì gà đắt tiền, kèm theo những lời lẽ nhã nhặn bày tỏ tình hữu nghị, sự cảm kích và hy vọng sẽ được nhớ đến khi xa cách, v.v., cho đến khi ông có trong tay khoảng mười hoặc mười hai hộp xì gà hảo hạng. Ông đón nhận tất cả với lòng biết ơn và sự ngây thơ vô số tội. Ông chưa bao giờ khai báo bất kỳ hành lý chịu thuế nào khi một mình bước chân vào New York, và trong đầu ông chưa bao giờ xuất hiện ý nghĩ rằng bây giờ mình phải làm điều đó. Chiếc rương và túi xách của ông đã chật ních; ông bèn gói những điếu xì gà thành một bói gọn gàng để dễ bề cầm tay, rồi khi đặt chân đến các bến tàu của hãng North German Lloyd, ông đứng chờ giữa đống hành lý của mình để chờ thủ tục kiểm tra hải quan, trong khi bạn bè đã tề tựu đông đủ để chứng kiến màn nổ tung.

Họ đã tính toán không chuẩn; nhân viên Hải quan chốc sau bước tới với câu nói quen thuộc “Xin vui lòng mở hành lý,” rồi bỗng nhiên nhận ra chủ nhân của chúng, anh ta liền nói:

“Ồ, thưa ông Clemens, xin lỗi ông. Chúng tôi có lệnh dành cho ông những sự ưu đãi đặc biệt tại cảng. Không cần phải kiểm tra hành lý của ông đâu.”

Đó là vào tối thứ Hai, ngày 3 tháng 4, khi ông cập cảng New York và về nghỉ tại Khách sạn Glenham. Trong những ghi chép của mình, ông kể lại về cuộc trò chuyện kéo dài hai tiếng đồng hồ với Howells vào đêm hôm sau. Họ đã không gặp nhau suốt hai năm trời, và thư từ cũng đã bị cắt đứt. Đó là một cuộc hội ngộ vui mừng dẫu có phần đượm buồn, bởi họ không còn trẻ nữa, và khi điểm lại danh sách bạn bè thì đã thấy khuyết đi rất nhiều chỗ trống. Họ đã bước vào cái tuổi mà cứ mỗi năm trôi qua lại có một người thân yêu ra đi. Khi viết thư cho bà Crane, Clemens nhắc đến những bóng ma của ký ức; rồi ông nói:

Tôi đã mơ thấy mình sinh ra, lớn lên, làm hoa tiêu trên sông Mississippi, làm thợ mỏ và nhà báo ở Nevada, làm kẻ hành hương trên con tàu Quaker City, có vợ con và đến sống tại một biệt thự ở Florence—và giấc mơ cứ thế tiếp diễn, đôi khi có vẻ chân thực đến mức tôi suýt tin rằng nó là thật. Không biết có phải vậy không nhỉ? Nhưng chẳng có cách nào để kiểm chứng cả, bởi nếu ta áp dụng các bài kiểm tra thì chúng cũng sẽ là một phần của giấc mơ mà thôi, và vì thế sẽ chỉ càng làm tăng thêm sự đánh lừa. Ước gì tôi biết được đây là mơ hay thực.

Ông được chào đón nồng nhiệt tại New York. Sổ tay của ông ghi lại:

Thứ Tư. Dùng bữa tối với Mary Mapes Dodge, Howells, Rudyard Kipling cùng vợ, Clarke,—[ William Fayal Clarke, nay là biên tập viên của Tạp chí St. Nicholas.]—Jamie Dodge cùng vợ.

Thứ Năm, ngày 6. Dùng bữa tối với Andrew Carnegie, Giáo sư Goldwin Smith, John Cameron, ông Glenn. Thành lập liên minh đưa Canada gia nhập Liên bang của chúng ta. Carnegie cũng muốn sáp nhập cả Anh và Ai-len.

Chính trong dịp này, Carnegie đã đưa ra câu châm ngôn nổi tiếng của ông về cái giỏ và những quả trứng. Clemens đang gợi ý Carnegie đầu tư vào cỗ máy xếp chữ, và dẫn lại câu thành ngữ cũ rằng không nên bỏ tất cả trứng vào một giỏ. Carnegie nhìn ông qua đôi mắt lim dim như thói quen của ông ấy, rồi đáp:

“Đó là một sai lầm; hãy bỏ tất cả trứng vào một giỏ—và canh chừng cái giỏ đó.”

Ông đến Mỹ không chỉ để giải trí. Ông đã có mặt tại văn phòng ở New York của công ty máy xếp chữ, thu nhặt ở đó những thông tin có vẻ khả quan, vì ông được đảm bảo rằng lợi ích của mình đang được chăm sóc chu đáo, và chậm nhất là trong vòng một năm nữa, tiền bản quyền thu về sẽ đưa ông vượt xa khỏi nỗi sợ nghèo túng. Ông chuyển tin vui này về Ý, nơi đang rất cần nó, bởi bà Clemens cảm thấy thật khó để duy trì dũng khí khi vắng bóng ông. Rằng những bức thư của ông đã đủ rực rỡ, chúng ta có thể thấy qua lời hồi đáp của bà.

Thật khó tin rằng chúng ta sắp sửa lại có tiền để tiêu pha. Tôi nghĩ mình sẽ nhảy cẫng lên và tiêu tiền chỉ cho vui thôi, và đem cho bớt một ít, nếu chúng ta thực sự kiếm được tiền. Chúng ta sẽ làm gì và cảm thấy thế ra sao nếu trước mắt không có lấy một viễn cảnh tươi sáng nào, vậy mà có biết bao nhiêu người đang phải sống trong hoàn cảnh đó cơ chứ?

Ông quyết định thực hiện thêm một chuyến đi đến Chicago để tận mắt kiểm chứng các báo cáo sản xuất, và gặp Paige—người có vẻ như ngày càng trở nên khó nắm bắt hơn bao giờ hết đối với các hợp đồng, dù là bằng văn bản hay ngầm hiểu. Ông đưa Hall đi cùng, và viết thư giục Orion đến gặp ông tại Khách sạn Great Northern. Điều này sẽ cho ông cơ hội gặp Orion và cũng cho Orion cơ hội ngắm nhìn Hội chợ lớn. Ông ở Chicago mười một ngày, và nằm liệt giường vì cảm lạnh nặng gần như suốt khoảng thời gian đó. Paige đến thăm ông tại phòng khách sạn, và cũng như mọi khi, vẫn tràn ngập những triển vọng và lời hứa hẹn; đầy rẫy những lời quả quyết rằng dù chuyện gì xảy ra đi nữa, khi dòng triều triệu phú đổ về, họ sẽ cùng hưởng vinh nhục như nhau. Sổ tay ghi lại rằng:

Paige đã rơi nhiều nước mắt hơn cả mọi khi. Quả là một kẻ khéo ăn khéo nói! Anh ta có thể thuyết phục cả một con cá ngoi lên bờ đi dạo cùng mình. Mỗi khi có mặt anh ta, tôi lúc nào cũng tin sái cổ; chẳng tài nào cưỡng lại được.

Clemens trở lại New York ngay khi sức khỏe cho phép đi lại. Khi bước vào thang máy để xuống tầng, một người đàn ông từ một tầng lầu bước vào và chửi thề xối xả. Clemens nghiêng người sang phía Hall, lấy tay che miệng và thì thầm đủ lớn để ai cũng nghe thấy:

“Giám mục Chicago.”

Gã đàn ông liếc nhanh một cái, nhận ra người đồng hành và im bặt.

Vào ngày 13 tháng 5, Clemens lên con tàu Kaiser Wilhelm II để trở về Genoa. Ông chẳng thu được kết quả là bao, nhưng tâm trạng đã khá hơn đối với cỗ máy. Giá như áp lực từ việc kinh doanh xuất bản của ông chịu chùng xuống dù chỉ là trong chốc lát! Ngày đêm nó lúc nào cũng đeo bám ông. Hall chẳng mấy chốc viết thư báo rằng tình hình thị trường tiền tệ là “thứ gì đó vượt ngoài sức miêu tả. Anh không thể vay được một xu trên bất cứ thứ gì ngoài trái phiếu chính phủ.” Ngân hàng Mount Morris không còn chịu giao dịch giấy tờ của họ nữa. Gia đình Clemens đành phải xoay sở bằng những cách tiết kiệm chưa từng thấy trước đây. Bà Clemens viết thư cho chị gái rằng đôi khi bà thực sự không biết khoản tiền tiếp theo của họ sẽ từ đâu mà ra. Bà cho biết chồng bà thường thức giấc giữa đêm và đi lại quanh phòng trong nỗi thống khổ.

Ông lại viết thư cho Hall, giục giũ anh bán đi để rũ bỏ nợ nần và trách nhiệm dù phải hy sinh bất cứ giá nào:

Tôi đã quá mệt mỏi với chuyện kinh doanh rồi. Bản tính và khí chất của tôi vốn không hợp với nó, & tôi muốn dứt ra khỏi nó. Tôi đang đứng trên miệng núi lửa Mount Morris trong khi sự trợ giúp từ cỗ máy thì còn ở một nơi rất, rất xa—& chắc chắn là còn xa hơn nhiều so với những gì công ty Connecticut tưởng tượng.

Hãy lôi tôi ra khỏi vũng lầy kinh doanh này đi!

Ông thừa hiểu những sự chậm trễ trong việc hoàn thiện một cỗ máy xếp chữ, và ông chẳng còn mấy niềm tin vào sự cứu rỗi chóng vánh nào từ hướng đó. Ông lại viết cho Hall, giục anh bán bớt một phần tiền bản quyền máy xếp chữ của ông. Lẽ ra chúng phải có giá trị vào lúc này khi công ty sản xuất đã thực sự đi vào hoạt động; nhưng với tình trạng tồi tệ của thị trường tiền tệ, chẳng tài nào bán được thứ gì. Clemens cố gắng làm việc, nhưng phần lớn thời gian lại cắm cúi tính toán ở lề bản thảo tổng số các khoản nợ của mình, chi phí sinh hoạt gia đình và tiềm năng thu nhập. Đó là một công việc mệt mỏi, nặng nhọc và làm suy kiệt thần kinh. Khoảng giữa tháng Sáu, họ đóng cửa biệt thự Viviani. Susy Clemens sang Paris để luyện giọng, một giọng nữ cao quý hiếm, nhằm chuẩn bị bước lên sân khấu opera. Clemens đưa bà Clemens cùng cô con gái nhỏ Jean sang Đức để tắm khoáng. Clara, người vừa tốt nghiệp trường của bà Willard ở Berlin, đã nhập đoàn với họ ở Munich, và ít lâu sau Susy cũng đến gia nhập, bởi Madame Marchesi, bậc thầy vĩ đại về nghệ thuật luyện thanh, đã bảo cô rằng cô phải rèn luyện thể lực cho thật vững vàng để gánh nổi chất giọng ấy trước khi bà nhận dạy cho cô.

Bất chấp tâm trạng đầy xáo trộn, Clemens hẳn đã hoàn thành một số tác phẩm văn học trong giai đoạn này, bởi chúng ta bắt gặp lần nhắc tới đầu tiên, trong một bức thư gửi Hall, về bài biện hộ bất hủ của ông dành cho Harriet Shelley—một bài viết càng trở nên kinh ngạc hơn khi ta xét đến những điều kiện hoàn cảnh ra đời của nó. Một cách rất đặc trưng, cũng trong bức thư đó, ông bất chợt nảy ra kế hoạch cho một dự án kinh doanh mới—lần này là một tờ tạp chí do Arthur Stedman hoặc cha anh ấy biên tập, và công ty Webster sẽ đứng ra xuất bản ngay khi những gánh nặng hiện tại của họ được trút bỏ. Nhưng chúng ta không còn nghe nhắc gì thêm về dự án này nữa.

Nhưng đến tháng Tám thì ông đã phát điên lên vì lo lắng. Ngày mùng 6, ông viết cho Hall:

Ở đây chúng tôi chẳng bao giờ thấy mặt tờ báo nào, nhưng giả sử có thấy đi chăng nữa thì tôi cũng chẳng thể nào hiểu thấu hay đánh giá đúng mức cơn bão mà anh đang phải oằn mình chống chọi—chỉ có người đang ở trong cuộc mới làm nổi điều đó—nhưng tôi đã cố gắng để không trút gánh nặng lên anh một cách vô ý thức hay tùy tiện. Tâm trí tôi đã bị vắt kiệt & chao đảo bởi những mối lo âu, và đó là điều không thể tránh khỏi khi người ta ở một vùng đất xa lạ, chứng kiến nguồn lực của mình teo tóp lại chỉ còn đủ dùng trong hai tháng mà chẳng thấy lấy một tia hy vọng chắc chắn nào ở phía trước. Cỗ máy khốn khiếp ấy chỉ mang lại một viễn cảnh mơ hồ—& vẫn sẽ chẳng có gì khá hơn trong một thời gian dài sắp tới; bởi khi thời hạn “ba tuần” trôi qua, chắc tôi đoán sẽ phải mất thêm ba tháng mày mò sửa chữa nữa. Đó không nghi ngờ gì là cỗ máy trùm thiên hạ, nhưng cũng là thứ hành hạ các nhà tiên tri tồi tệ nhất khi nó chưa hoàn thiện từng thấy trên cõi đời này.

Và ba ngày sau:

Trời đất quỷ thần ơi, đúng là một năm dài đằng đẵng—cho cả anh và tôi! Tôi chưa từng thấy cuốn lịch nào lê thê đến thế. Ít ra là kể từ hồi tôi hoàn thành cỗ máy kia.

Tôi ngóng chờ những bức thư của anh trong cơn đói khát—hệt như cách tôi từng ngóng chờ bức điện báo thông báo cỗ máy đã hoàn thành—nhưng khi lời hứa “tuần tới chắc chắn xong” bỗng phình to thành “ba tuần là cái chắc”, tôi nhận ra ngay giai điệu quen thuộc cũ kỹ mà tôi từng nghe đến phát ngán. W——không biết cảm giác quặn thắt cõi lòng là gì đâu—nhưng rồi sớm muộn gì gã cũng sẽ biết mùi.

Và cuối cùng, vào ngày mùng 4:

Tôi thực sự rất vui nếu anh và ông Langdon có thể nhìn thấy chút ánh sáng phía trước. Còn với tôi thì chẳng thấy gì sảng sủa cả. Tôi nhiệt liệt khuyên rằng mọi xu kiếm được đều phải được dùng để trả nợ. Tôi có thể sai lầm trong chuyện này, nhưng có vẻ như chúng ta chẳng còn con đường nào khác để đi. Chúng ta có thể trả một phần các khoản nợ cho người ngoài—tuyệt đối không trả cho nhà Clemens. Trong những thời kỳ thịnh vượng, chúng ta có thể coi cổ phiếu và tiền bản quyền của mình là tài sản đủ sức, cùng với số tiền người ta nợ chúng ta, để thanh toán sòng phẳng & rút lui hòa vốn, nhưng ngặt nỗi ta đâu thể mong chờ vận may đó trong hoàn cảnh hiện tại.

Điều tôi tha thiết hy vọng nhất là giữ lại được tiền bản quyền sách của mình. Nếu chúng lâm vào cảnh nguy hiểm, tôi hy vọng anh sẽ đánh điện báo để tôi có thể bay sang & tìm cách cứu lấy chúng, bởi nếu mất chúng thì tôi chẳng khác nào một kẻ ăn mày.

Tôi sẽ lên đường ngay hôm nay nếu có ai đó đứng ra trông nom gia đình tôi & giúp họ vượt qua những chuyến hành trình gian nan theo lệnh của bác sĩ.

Vài ngày sau, ông không thể chịu đựng thêm được nữa, và vào ngày 29 tháng 8 (1893), ông lại lên đường sang New York, lần thứ hai trong năm đó.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.