Viết một cuốn tiểu sử chi tiết về Mark Twain trong giai đoạn này quả là một thách thức đối với sự kiên nhẫn của người đọc. Ngay cả việc ghi chép lại tất cả những vấn đề từng thu hút công chúng thời bấy giờ cũng đủ khiến cả người viết lẫn người đọc kiệt sức. Ông sống hết mình với mọi đam mê, và hầu như bất cứ điều gì liên quan đến ông đều được xem là tin nóng. Hàng ngày, hàng giờ, ông vẫn luôn dính líu đến những vấn đề quan trọng hoặc lên tiếng bàn luận về chúng. Một bản liệt kê sơ lược các sự kiện thú vị trong cuộc đời Mark Twain thôi cũng đủ làm nên một tập sách dày.
Ông quá bận rộn, quá đỗi hào hứng và luôn tràn đầy sinh khí trước mọi khía cạnh của con người. Ông đọc ngấu nghiến các tờ báo, và lúc nào cũng có đủ chuyện khiến ông phẫn nộ — bản tính muôn thuở của loài người luôn thừa khả năng gây ra điều đó — rồi ông lại viết, viết không ngừng để giải tỏa tâm tư. Dòng thác tư duy trong tâm trí ông cứ tuôn trào bất tận, sản xuất ra nào bài báo, bài tiểu luận, thư từ về mọi đề tài có thể tưởng tượng nổi, chủ yếu với mong muốn cải tổ xã hội. Thời ấy có biết bao thói hư tật xấu ngoài đời lẫn trong hậu trường, và ông muốn chỉnh đốn tất cả. Ông phủ kín những tập giấy dày đặc những tư tưởng dị giáo đầy táo bạo — về chính trị, tôn giáo, dân sự — mà phần lớn trong số đó chẳng có lấy một cơ hội được xuất bản.
Thỉnh thoảng, ông cũng được phép lên tiếng: Một chỉ thị từ Bộ Bưu chính ở Washington về cách ghi địa chỉ trên phong bì khiến ông thấy thật phi lý. Ông liền xông vào đả kích, thế là ngay lập tức cả nước được một phen giải trí trước màn khẩu chiến giữa Mark Twain và vị thư ký riêng của Bộ trưởng Bộ Bưu chính, người sau đó đã phải rút lui khỏi trận địa. Một lần khác, bàn về vấn đề cước bưu phí, ông viết một bài mở đầu bằng câu: “Bạn đọc thân mến, giả sử bạn là một kẻ ngốc. Và giả sử bạn lại là một nghị sĩ Quốc hội. Nhưng tôi lại lặp lại lời mình rồi đấy.”
Hẳn không cần phải nói thêm rằng bài báo ấy đã không bao giờ xuất hiện trên mặt báo.
Nói chung, Clemens viết những bài chỉ trích ấy cốt để trút bỏ bức xúc hơn là để đem in, và những bản thảo còn sót lại cho đến ngày nay tạo thành một bộ sưu tập tài liệu nhân hạm vô cùng kỳ thú. Nhiều bài trong số đó ngày nay hoàn toàn có thể đem in mà chẳng làm ai phải phiền lòng. Hoàn cảnh sinh ra chúng nay đã đổi thay; những tư tưởng dị giáo thuở nào giờ chẳng còn gì là lạ lùng nữa. Có lẽ đôi khi ông cũng từng nghĩ đến việc xuất bản chúng về sau, bởi đã có lần ông viết:
Có những lúc cảm xúc trong tôi sục sôi đến mức buộc phải cầm bút trút hết lên trang giấy để ngăn chúng thiêu đốt tâm can từ bên trong; thế rồi bao nhiêu mực và công sức hóa thành công cốc vì tôi chẳng thể đem in kết quả đó. Tôi vừa viết xong một bài như thế, và nó làm tôi hoàn toàn thỏa mãn. Thật dễ chịu làm sao cho cái tâm hồn đã trải sương gió của tôi khi đọc lại nó, và ngắm nghía cái rắc rối mà nó sẽ gây ra cho tôi cùng gia đình. Tôi sẽ để lại bài viết này và cất lên tiếng nói từ cõi chết. Nơi đó có tự do ngôn luận, mà lại chẳng tổn hại gì đến người thân.
Đã quá muộn màng đồng thời cũng quá sớm sủa để đem in phần lớn những trang viết ấy; quá muộn để chúng kịp tạo ra ảnh hưởng lành mạnh, mà lại quá sớm để coi chúng là văn chương.
Ông quan tâm đến mọi thứ: cả âm nhạc, dẫu ông hiểu biết rất ít về lĩnh vực này. Ông có một đôi tai cảm thụ giai điệu, một tầm nhìn mang tính kịch nghệ và cảm quan thi ca về âm thanh. Khi đọc một bài thơ trữ tình nhịp nhàng, ông có thể tưởng tượng ra những câu chữ đang bước đi theo giai điệu, rồi lại tìm kiếm trong số bạn bè những ai có thể phổ nhạc cho chúng. Có lần ông viết thư cho người bạn là Mục sư Tiến sĩ Parker, một nhạc sĩ tài năng, giục ông phổ nhạc cho bài “Bugle Song” của Tennyson, đồng thời phác thảo một ý tưởng hấp dẫn mà trí tưởng tượng của ông vừa nhào nặn nên. Tiến sĩ Parker đáp rằng “Bugle Song”, dẫu từng được nhiều người thử sức, vẫn luôn là nỗi tuyệt vọng của không ít nhạc sĩ.
Ông cũng rất quan tâm đến chuyện kinh doanh. Ngay từ trước chuyến đi châu Âu, ông đã dấn thân vào không ít mạo hiểm tài chính rồi lại rút chân ra. Ông không mặn mà với một nguồn thu nhập thuần túy từ văn chương. Bản tính thích đầu tư mạo hiểm, hình thành từ những ngày tháng khai mỏ đầy bão táp, vẫn luôn đeo bám ông. Ở miền Đông chẳng có mỏ bạc nào, chẳng có cái hố nào dưới đất để trút tiền bạc và công sức vào đó; nhưng những thứ tương đương thì lại vô số — nào là phát minh, công ty cổ phần, và đủ thứ khác. Ông khởi đầu bằng việc rót năm nghìn đô-la vào Công ty Xuất bản Mỹ; nhưng đó lại là một canh bạc vững chắc và sinh lời, xứng đáng được ghi nhớ vì lý do ấy.
Rồi một ngày nọ, có kẻ mang đến một cỗ máy tạo hơi nước bằng sáng chế có thể tiết kiệm tới chín mươi phần trăm năng lượng nhiên liệu hoặc một con số đại loại như thế, và Mark Twain nhanh chóng bị thuyết phục rằng nó sẽ cách mạng hóa nền công nghiệp sản xuất hơi nước trên toàn thế giới; thế là ông dốc toàn bộ số tiền thặng dư trong ngân hàng đầu tư vào đó rồi vĩnh biệt nó không ngày gặp lại.
Tiếp nối máy tạo hơi nước là ròng rọc hơi nước, một thiết bị tương đối nhỏ gọn, nhưng nó cũng kịp khoét sạch ba mươi hai nghìn đô-la trong tài khoản ngân hàng của ông suốt khoảng thời gian mười sáu tháng.
Đến khi ông tích lũy lại được một khoản tiền mới, một phương pháp điện báo hàng hải hiện đại lại được bày ra trước mắt, thế là ông nướng sạch tiền vào đó, với hai mươi lăm nghìn đô-la là cái giá cho cuộc phiêu lưu này.
Một công ty đồng hồ ở miền tây New York sẵn sàng bán cho ông một lô cổ phần ngay khi ông chuẩn bị tinh thần thử vận may lần nữa, ngặt nỗi nó chẳng trụ nổi đến ngày chia cổ tức đầu tiên cho khoản đầu tư của ông.
Thượng nghị sĩ John P. Jones mời ông tham gia thành lập một công ty bảo hiểm tai nạn, và vì quá tự tin vào dự án này, chính Jones đã bảo đảm bù lỗ cho Clemens. Khoản lợi nhuận duy nhất Mark Twain thu về từ thương vụ này là bài diễn văn tuyệt vời mà ông đọc tại bữa tiệc chiêu đãi Cornelius Walford, một chuyên gia viết sách về bảo hiểm người Luân Đôn. Chẳng mấy chốc Jones trả lại tiền cho ông, và vừa lúc ấy thì xuất hiện một nhà phát minh trẻ tên là Graham Bell, chào mời cổ phần trong một thiết bị truyền giọng nói con người qua dây điện. Vào bất kỳ thời điểm nào khác, hẳn Clemens đã hân hoan đón lấy cơ hội này; nhưng vì quá đỗi vui mừng khi rút được vốn về từ vụ bảo hiểm, ông đã từ chối hưởng ứng lời chào “hello” đầy may mắn của vận mệnh. Trong một vài ghi chép thực hiện ba mươi năm sau, ông kể lại:
Tôi từ chối. Tôi bảo mình chẳng muốn dính dáng gì đến mấy thứ đầu tư phiêu lưu liều lĩnh nữa. Thế rồi hắn [Bell] gạ bán cổ phiếu cho tôi giá hai mươi lăm. Tôi đáp tôi chẳng thèm mua dù giá nào đi nữa. Hắn đâm ra sốt sắng; cứ nằng nặc đòi tôi nhận số cổ phần trị giá năm trăm đô-la. Hắn bảo sẽ bán cho tôi bao nhiêu tùy thích với giá năm trăm đô-la; còn đề nghị cho phép tôi vốc đầy hai tay và đong bằng một chiếc mũ phớt; bảo rằng tôi có thể ôm trọn một mũ đầy với giá năm trăm đô-la. Nhưng tôi vốn là kẻ từng bị lửa bén tay nên đã chống lại tất cả những cám dỗ ấy — chống lại chúng một cách rất dễ dàng; tôi cầm nguyên tấm séc bỏ đi, rồi ngày hôm sau liền cho một người bạn đang chuẩn bị phá sản sau đó ba ngày vay năm nghìn đô-la không cần ký hậu.
Khoảng cuối năm đó, tôi kéo một đường dây điện thoại từ nhà mình xuống văn phòng tờ Courant, tuyến cáp điện thoại duy nhất trong thị trấn, và cũng là đường dây đầu tiên từng được sử dụng trong một ngôi nhà riêng trên toàn thế giới.
Đó chỉ là ít lâu trước khi ông lên đường sang châu Âu. Khi trở về, chắc chắn ông đã sẵn lòng quy đổi khoản tiền cứu vãn từ vụ bảo hiểm lấy một cổ phần vô cùng nhỏ nhoi trong ngành công nghiệp điện thoại.
Lần này ông lại dồn tâm huyết vào các bằng sáng chế, và khi người bạn cũ Dan Slote chộp được một quy trình khắc mới — quy trình kaolatype hay còn gọi là “bảng phấn” — thứ được cho là sẽ cách mạng hóa thế giới minh họa, ông liền nhanh chóng mua lại một phần ba cổ phần, và cuối cùng chẳng chịu dừng lại nếu không nắm quyền kiểm soát hoàn toàn. Đó là một kỹ thuật khéo léo: một tấm thép nhẵn thín được phủ một lớp cao lanh (hoặc đất sét Trung Hoa), và một bức tranh sẽ được khắc xuyên qua lớp phủ đó xuống tận bề mặt thép. Nó tạo thành một khuôn mẫu để người ta đổ kim loại nóng chảy vào, từ đó tạo ra bản kẽm in hoặc khuôn đúc phục vụ việc in ấn. Clemens nghĩ rằng mình có thể tận dụng quy trình này để đúc khuôn đồng phục vụ việc đóng bìa sách — rằng nếu áp dụng như vậy, những khối tài sản thu về sẽ càng lớn và càng nhiều hơn. Howells kể lại rằng, có thời điểm Clemens từng nghĩ “giống loài khốn kiếp” này suýt nữa đã được cứu rỗi nhờ một phương pháp đúc đồng không chứa bọt khí bên trong. Đây chính là khoảng thời gian được nhắc đến ấy, và cuối cùng nhân loại vẫn phải chịu cảnh chưa được cứu rỗi; bởi sau một tràng những thí nghiệm dài đằng đẵng, đầy lo âu và tốn kém, khối đồng cứ bướng bỉnh không chịu tuân theo ý đồ mới, trong khi bản thân tấm bảng phấn, cùng với tất cả mọi tiềm năng phụ trợ và bổ sung của nó, lại bị xâm phạm bản quyền tứ phía, và bằng sáng chế bảo hộ chẳng thể chống đỡ nổi. Sớm muộn gì kỹ thuật ấy cũng đi đến hồi diệt vong. Nó vừa mới manh m formación thì các phương pháp khắc ảnh, vượt trội hơn hẳn về mọi mặt, đã nhanh chóng phát triển và được đưa vào sử dụng. Dự án kaolatype vẫn kiên cường vật lộn trong một khoảng thời gian khá dài. Clemens đón chồng của cô cháu gái mình là chàng thanh niên Charles L. Webster từ Fredonia đến để quản lý nó thay ông, đồng thời bơm tiền tài trợ hết mình. Webster là một người xông xáo, chăm chỉ và có năng lực; thế nhưng tháng nào bảng tổng kết cũng thâm hụt, cho đến khi Clemens mất toi từ bốn mươi đến năm mươi nghìn đô-la vào cái công cuộc cứu rỗi nhân loại bằng phấn và đồng. Lịch sử của những cuộc mạo hiểm rời rạc này (và vẫn còn những vụ khác nữa), được lược bỏ gọn lỏn trong vài đoạn văn ở đây, nếu viết riêng ra cũng đủ thành một cuốn sách đầy ắp sự thú vị và chắc chắn không thiếu tiếng cười. Tiếp theo đó là cỗ máy chữ, nhưng chúng ta chưa vội nói đến chuyện đó. Dĩ nhiên đó là một câu chuyện dài dòng và tốn kém hơn nhiều.
Bà Clemens không hề chung nhiệt huyết với ông trong những dự án bầy hầy này. Bà không phản đối chúng, ít ra là không đến mức gay gắt, nhưng bà cũng chẳng hề cổ vũ. Bà chẳng thấy chúng có chút ích lợi gì. Tổ ấm của họ thật đẹp đẽ; họ hạnh phúc; ông hoàn toàn có thể thảnh thơi và thoải mái sáng tác. Bà am tường giá trị của đồng tiền hơn ông, trân trọng nó theo cách riêng của mình; nhưng bà không mang trong mình cái khát vọng vơ vét những sum suê tiền tài to lớn và chớp nhoáng, hay đắm mình trong những trận mưa vàng thác lũ. Bà sẵn sàng chấp nhận an phận thủ thường. Clemens thì không thể làm thế, và hệ quả là ông phải chịu đựng những cơn đau đầu. Giữa bầu không khí gia đình êm ấm và bao vinh danh ngập tràn, người ta vẫn thấy ông viết thư cho mẹ:
Cuộc sống đối với con giờ đây đã trở thành một vấn đề vô cùng nghiêm trọng. Phần lớn thời gian con luôn cảm thấy bị quấy rầy và bứt rứt. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ trách nhiệm và những phiền toái trong kinh doanh.
Lẽ ra ông chẳng có chút đạo lý nào để dính líu đến thương trường. Ông có cái nhìn sâu sắc về các cơ hội kinh doanh, nhưng lại hoàn toàn mù mờ trước những yêu cầu của nó — những khó khăn và chi tiết vụn vặt. Ông là hiện thân của lòng danh dự, nhưng trong bất cứ việc gì mang tính chất điều hành thực tế thì ông chẳng khác nào một đứa trẻ. Bất cứ khi nào dấn thân vào kinh doanh là y như rằng ông rơi vào cảnh nước sôi lửa bỏng: cuồng nhiệt phấn khích, lo âu, thiếu kiên nhẫn; lúc thì đa nghi tột độ, lúc lại quá tin người, hấp tấp, điên cuồng và hoàn toàn suy sụp.
Thế nhưng chưa bao giờ, ngay cả đến cuối đời, ông chịu đánh mất hoàn toàn niềm tin vào những canh bạc đầu tư mạo hiểm. Bản tính con người đôi khi đổi thay nhưng chẳng bao giờ bị xóa bỏ. Kẻ nào sinh ra để làm nạn nhân của sự cả tin đặt nhầm chỗ thì vẫn sẽ tiếp tục làm nạn nhân chừng nào hắn còn sống và chừng nào vẫn còn những kẻ sẵn sàng lợi dụng hắn. Kẻ nào tin tưởng tuyệt đối vào bản năng đầu tư của chính mình thì vẫn sẽ bảo vệ niềm tin ấy trước mọi tai ương chừng nào hắn còn thở và còn tiền để chống lưng cho những phán đoán của mình.