Mark Twain: Tiểu Sử Toàn Tập

Lượt đọc: 1820 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Clxxii. “Gã Người Yankee” Tại Anh Quốc

❊ ❊ ❊

Các nhà xuất bản tại London của cuốn "Yankee" rất tha thiết muốn sửa lại văn bản sao cho phù hợp với độc giả Anh. Clemens viết rằng ông đã sửa cuốn sách này hai lần, rằng Stedman đã đọc và biên tập kỹ lưỡng, và rằng bà Clemens đã bắt ông phải cắt bỏ nhiều đoạn cũng như làm dịu đi nhiều phần khác. Ông cho biết thêm rằng ông đã đọc trước công chúng một vài chương sách ở những nơi có người Anh tham dự và đã thu nhận được nhiều điều hữu ích từ những góp ý của họ. Sau đó, ông viết:

Giờ thì, xin hãy nhớ cho, tôi đã phải chịu đựng từng ấy phiền phức chỉ vì tôi muốn nói lên tiếng nói của một thợ máy Yankee chống lại chế độ quân chủ cùng những trụ cột tự nhiên của nó, đồng thời tạo ra một cuốn sách mà các ông sẵn sàng cho in nguyên vẹn đúng như những gì được gửi đến, mà không phải sửa dù chỉ một từ.

Chúng ta (dưới cái nhìn của người Anh) thường bị coi là những kẻ da mỏng, dễ ái ngại. Nhưng chính các ông mới là những kẻ da mỏng. Một người Anh có thể viết với sự thẳng thừng tàn nhẫn nhất về bất kỳ nhân vật hay thể chế nào ở xứ sở chúng ta, và chúng ta tái bản lại tác phẩm đó mà chưa từng mơ đến việc sửa dù chỉ một dòng hay một chữ. Thế nhưng nước Anh lại không tài nào chịu đựng nổi một cuốn sách viết về chính họ theo cách như vậy. Nước Anh mới chính là kẻ da mỏng. Tôi không khỏi mỉm cười khi đọc những phần ngôn từ của mình đã bị chỉnh sửa trong các ấn bản tại Anh để cho vừa vặn với khẩu vị nhạy cảm của người Anh.

Như tôi đã nói, tôi đã nhọc công gọt giũa cuốn sách này sao cho bớt đi những chỗ gai góc để các ông không thiếu can đảm in nó đúng như nguyên bản. Tôi sẽ gửi bản thảo đến tay các ông sớm nhất có thể. Tôi muốn các ông đọc nó thật kỹ lưỡng. Nếu các ông có thể xuất bản nó mà không phải sửa dù chỉ một từ, cứ tiến hành đi. Bằng không, xin hãy chuyển nó cho J. R. Osgood kịp thời để ông ấy cho xuất bản nó bằng chi phí của chính tôi.

Điều này rất quan trọng, bởi vì cuốn sách này không được viết cho nước Mỹ; nó được viết cho nước Anh. Đã có rất nhiều người Anh đem hết lòng thành để dạy chúng ta những điều giúp ta trở nên tốt đẹp hơn, và với tôi, đã đến lúc một số người trong chúng ta nên đáp lại thiện ý đó một cách thiết thực bằng cách thử nâng cao dân tộc Anh lên một bậc trưởng thành hơn dẫu chỉ một chút.

Thế là cuốn "Yankee" đã được xuất bản tại Anh đúng như những gì ông đã viết—[Lời tựa đã bị cắt ngắn và sửa đổi cho cả ấn bản ở Mỹ lẫn ở Anh. Độc giả có thể tìm đọc phần nguyên bản tại Phụ lục S, ở cuối tập sách trước.]—và những lời chỉ trích nhiều như mưa và cũng vô cùng thẳng thừng. Tác phẩm bị gọi là một “thất bại đáng tiếc”, là một “sự báng bổ táo tợn” và bằng những từ ngữ thậm chí còn khó nghe hơn thế. Không phải tất cả các nhà phê bình Anh đều tỏ ra quá khích. Tờ Daily Telegraph đã dành cho nó bài điểm sách kỹ lưỡng dài hơn một cột báo, trong đó không quên chỉ ra những điểm yếu của cuốn sách bằng một thái độ khá công bằng và đàng hoàng; nhưng phần lớn các tờ báo Anh khác lại hùa vào một thứ hợp xướng đả kích mà trong một khoảng thời gian, ít nhất là vậy, chẳng dung tha cho cả tác giả lẫn đứa con tinh thần của ông. Những lời chỉ trích nhắm vào cuốn "Yankee" thậm chí còn lan sang cả những tác phẩm trước đó của ông. Suy cho cùng, tác phẩm của Mark Twain không dành cho tầng lớp trí thức tinh hoa.

Cuối cùng thì những điều này chắc hẳn cũng bắt đầu làm Clemens gai mắt lắm rồi, thế nên ông đã viết cho Andrew Lang một lá thư khá dài, giãi bày quan điểm của mình một cách tổng quát—nghĩa là vị thế của ông với tư cách một nhà văn—đồng thời mời Lang đứng ra làm người bênh vực cho ông trước công chúng Anh quốc. Một phần bức thư viết như sau:

Nhà phê bình lúc nào cũng mặc định rằng nếu một cuốn sách không đạt đến tiêu chuẩn của tầng lớp trí thức thì nó chẳng có giá trị gì... Nhà phê bình thực chất đã áp đặt lên thế giới cái mê tín dị đoan cho rằng một bức tranh của Raphael có giá trị đối với nền văn minh nhân dân hơn là một bức tranh in màu rẻ tiền; rằng buổi biểu diễn opera trang trọng có giá trị hơn tiếng đàn dương cầm lưu động và hội đồng ca hát của những người dân quê; rằng các tác phẩm kinh điển La-tinh có giá trị hơn tiếng kèn vang dội của Kipling; và rằng Jonathan Edwards có giá trị hơn Quân đội Cứu thế.... Nếu một nhà phê bình đứng ra lập ra một tôn giáo, thì mục đích duy nhất của nó chắc là để cải đạo các thiên thần, trong khi họ vốn chẳng cần điều đó. Tôi nghĩ rằng, đối tượng đáng được nâng đỡ không phải là thiểu số nhỏ nhoi đã được cứu rỗi ấy, mà chính là đại khối quần chúng vô học đang nằm ở tầng đáy kia! Khối quần chúng ấy sẽ chẳng bao giờ được chiêm ngưỡng những bậc thầy thời cổ đại—vẻ đẹp ấy chỉ dành cho số ít; nhưng những người làm tranh in màu có thể nâng họ lên thêm một bước trên con đường thưởng thức nghệ thuật; họ không thể tiếp cận opera, nhưng tiếng đàn lưu động và lớp học hát kéo họ tiến lên một chút hướng về đỉnh cao vời vợi đó; họ sẽ không bao giờ biết đến Homer, nhưng những vần thơ qua đường thời đại họ đang sống vẫn nâng họ lên cao hơn mức họ từng đứng; họ có thể chẳng bao giờ nghe đến những tác phẩm kinh điển La-tinh, nhưng họ sẽ bước đều theo nhịp trống của Kipling và họ sẽ tiến bước; nếu chỉ trông chờ vào sự giúp đỡ của Jonathan Edwards thì họ sẽ chết trong những khu ổ chuột của mình, nhưng Quân đội Cứu thế sẽ rủ rê được một số người trong số họ hướng đến một bầu không khí trong lành hơn và một cuộc đời thanh sạch hơn.

... Tôi chưa bao giờ cố gắng, dẫu chỉ trong một1 trường hợp nhỏ nhoi duy nhất, để giúp nâng cao dân trí cho tầng lớp trí thức. Tôi không được trang bị cho việc đó, dù là bằng năng bẩm sinh hay qua đào tạo. Và tôi cũng chưa từng có bất kỳ tham vọng nào theo hướng đó, mà luôn săn lùng những còn mồi lớn hơn—quần chúng nhân dân. Tôi hiếm khi cố tình dạy bảo họ, nhưng tôi đã làm hết sức mình để mang lại niềm vui cho họ, bởi vì họ có thể tìm thấy sự giáo dục ở những nơi khác.... Khán thính giả của tôi là những kẻ câm lặng; họ chẳng có tiếng nói nào trên mặt chữ, thế nên tôi chẳng thể nào biết được liệu mình đã chiếm được sự tán thành của họ hay chỉ rước lấy sự khiển trách.

Ông kết thúc bức thư bằng lời thỉnh cầu Lang hãy thúc giục giới phê bình thông qua một quy tắc công nhận quần chúng, đồng thời xây dựng một tiêu chuẩn để có thể đánh giá những tác phẩm được viết ra cho họ. “Chẳng có tiếng nói nào có thể vang xa hơn anh trong một trường hợp như thế này,” ông nói, “hay mang trọng lượng thẩm quyền lớn hơn.” Chẳng có chút hài hước nào trong bức thư này, và người viết nó rõ ràng hoàn toàn nghiêm túc.

Hồi đáp của Lang là một bài viết được đăng trên tờ Illustrated London News bàn về nghệ thuật của Mark Twain. Ông mở đầu bằng cách nhẹ nhàng chế giễu trào lưu sùng bái văn hóa thái quá—nền văn hóa mới—và khép lại bằng lời ca tụng cuốn Huck Finn. Dù vậy, có lẽ vẫn đáng để Andrew Lang tự nói lên suy nghĩ của chính mình.

Tôi đã được giáo dục đến mức gần như kiệt sức; tôi từng sống cùng những tông đồ đầu tiên của phong cách văn hóa mới, vào những ngày mà Chippendale lần đầu trở thành một cái tên đầy ma lực, khi nghệ thuật Nhật Bản tràn vào như một con sư tử hung hãn, khi Ronsard là nhà thơ được yêu thích nhất, khi ông William Morris cũng là một nhà thơ, và khi sắc xanh dương cùng xanh lá là những màu duy nhất mốt, và khi cái tên Thiên đàng chính là Camelot. Quả thực, tôi không thể nói rằng mình đã coi tất cả những điều đó là hoàn toàn nghiêm túc, nhưng “chúng tôi cũng từng góp vui” với nó, và tường tận tất cả mọi chuyện. Nhìn chung, tôi vẫn theo kịp nhịp sống văn hóa. Tôi có thể trò chuyện (nếu cần thiết) về Sainte-Beuve, về Merimee, và về Felicien Rops; tôi từng có thể làm thơ “Ballades” khi chúng đang “thịnh hành”, và biết “pantoom” là gì.... Thế mà tôi vẫn chẳng có chút văn hóa nào. Các tác phẩm của tôi chỉ là thứ đồng thau khua khoắng vang chát bởi vì tôi thiếu văn hóa. Bởi vì văn hóa đã bước sang những chân trời mới mà tôi không thể đặt chân vào, và, điều tồi tệ hơn có lẽ là, tôi nhận ra bản thân lại đang say mê rất nhiều thứ vốn đang nằm trong danh sách cấm của văn hóa.

Ông thú nhận rằng đây là một vị thế tồi tệ; một vị thế khiến một người cảm thấy giống như những chính trị gia thuộc đảng Tự do, những kẻ luôn “ngồi trên hàng rào”, và những kẻ bám theo đảng của mình, nếu thực sự họ có bám theo, với sự đồng tình miễn cưỡng của con lừa trong Kinh Thánh. Ông thú nhận thêm rằng ông đã thử đọc Hartmann nhưng lại thích Plato hơn, rằng ông còn đôi chút mơ hồ về Blake, dù lại vô cùng kiên định đối với Rudyard Kipling.

Đó vẫn chưa phải là điều tồi tệ nhất. Văn hóa vừa có thêm một thần tượng mới nào là tôi lại khao khát ném đá vào kẻ đó ngay lập tức. Văn hóa vừa thiêu rụi thứ gì là tôi lại bị thôi thúc phải dâng lễ tế cho chính thứ đó. Tôi bắt đầu nghi ngờ rằng phần lớn các tín đồ hiện đại của văn hóa chỉ là một nhúm những kẻ có học vấn vô cùng nông cạn, chẳng có chút gu thẩm mỹ hay bản năng tự nhiên nào; những kẻ chẳng thực sự biết đâu là những tác phẩm hay nhất trong văn chương; những kẻ mang một khao khát sốt sắng là được ngưỡng mộ những thứ mới mẻ nhất, chạy theo xu hướng nghệ thuật tân thời nhất; những kẻ suốt ngày ba hoa về “vong văn phong” mà chẳng có lấy một chút ít kiến thức quen thuộc nào về những điển tích văn phong cổ điển trong tiếng Hy Lạp, tiếng Pháp hay tiếng Anh; những kẻ nói về các tác phẩm kinh điển rồi—chỉ trích các nhà phê bình và thi sĩ kinh điển, mà chẳng thể đọc nổi dù chỉ một dòng nguyên bản của họ. Chẳng còn lại chút bản chất tự nhiên nào ở những con người này; nền tảng tri thức của họ được cấu thành từ sự kiêu ngạo dốt nát, khao khát tột độ đối với những điều mới lạ, cùng niềm khát khao được đú đởn theo mốt. Lấy ví dụ đi—và chúng ta đã mất rất nhiều thời gian để nhắc đến ông ấy—Mark Twain. [Ở đây có một vài nhận xét liên quan đến cuốn Yankee, mà Lang thú nhận rằng ông chưa đọc và đã cố tình không đọc vì——]. Tại đây, Mark Twain không đứng, và không thể đứng, ở một góc nhìn thỏa đáng. Ông không có đủ kiến thức để có thể trở thành một nhà phê bình sắc sảo đối với những lý tưởng của thời Trung cổ. Một hiệp sĩ thời Vua Arthur khi đặt chân đến New York hay Washington cũng sẽ tìm thấy ngần ấy thứ đáng chê trách, và hoàn toàn có cơ sở, chẳng khác nào một người Yankee lạc bước ở Camelot.

Khi bàn về các tác phẩm của Mark Twain nói chung, ông đưa ra một kết luận khác:

Mark Twain là một ân nhân vượt trội hơn hầu hết các nhà văn hiện đại, và những kẻ tự cho là có văn hóa nhưng lại không biết cười thì thật đáng thương hại. Nhưng nghệ thuật của ông không chỉ dừng lại ở việc tạo ra thứ tài nguyên khan hiếm đó—sự vui nhộn. Tôi không do dự khi tuyên bố rằng Mark Twain là một trong những nhà tiểu thuyết đương đại vĩ đại nhất.... Tôi sẽ chẳng bao giờ quên hoặc thấy kém ơn nghĩa trước niềm vui sướng tột cùng khi tôi đọc Huckleberry Finn lần đầu tiên nhiều năm về trước. Tôi lại đọc nó vào tối hôm qua, bỏ dở cả Kenilworth để đến với Huck. Tôi đã không buông cuốn sách xuống cho đến khi đọc xong xuôi. Tôi đã ngấu nghiến một vài đoạn nhiều hơn một lần, và gấp sách lại với một đánh giá về giá trị của nó cao hơn bao giờ hết.

Chúng ta tìm kiếm điều gì ở một cuốn tiểu thuyết? Chúng ta muốn một bức tranh sống động và nguyên bản về cuộc sống; chúng ta muốn nhân vật được bộc lộ một cách tự nhiên qua hành động; và nếu chúng ta lại có thêm được sự phấn khích của những cuộc phiêu lưu, cùng với những cuộc phiêu lưu đó khả thi và hợp lý, thì tôi, khác với trường phái phê bình tân thời nhất, cho rằng chúng ta lại càng có thêm lý do để biết ơn. Hơn nữa, nếu có một thứ khiếu hài hước tự nhiên không gượng ép ở người kể chuyện, thì chúng ta có ngay một kiệt tác, và Huckleberry Finn chính là một tác phẩm như thế, không hơn không kém.

Ông điểm lại cuốn Huck một cách đầy cảm thông và chi tiết, rồi khép lại:

Vẫn có những hạt sạn về mặt thẩm mỹ, hay những đoạn mà với chúng ta có vẻ thiếu tinh tế, nhưng cuốn sách vẫn là một viên ngọc gần như hoàn mỹ của văn học lãng mạn và trào phúng. Thế giới đánh giá cao nó, điều đó là chắc chắn, nhưng những “nhà phê bình có văn hóa” có lẽ vẫn chưa nhận thức được giá trị độc đáo của nó. Cuốn tiểu thuyết vĩ đại của nước Mỹ đã lọt khỏi tầm mắt của những kẻ vẫn mòn mỏi ngóng chờ hành tinh mới ấy lướt vào tầm nhìn của họ. Và liệu Mark Twain có bao giờ viết được một cuốn sách nào như thế nữa không? Một cuốn là quá đủ để ông sống mãi với thời gian, và đủ cho lòng biết ơn của chúng ta, nhưng vẫn chưa đủ cho sự khao khát của chúng ta.

Chỉ trong vỏn vẹn một cột rưỡi báo ngắn ngủi, lời bình luận này của Andrew Lang đã phác họa nên một sự đánh giá chu đáo và công bằng nhất về các tác phẩm của Mark Twain từng được viết ra.

W. T. Stead, thuộc tờ Review of Reviews, có lẽ là biên tập viên người Anh nổi bật duy nhất dám cất lời ca ngợi cuốn "Yankee" và khai thác những điểm sáng của nó. Stead đã rước lấy sự tai tiếng về mình chính vì hành động đó, và việc ông rẽ lối với đối tác kinh doanh của mình xem ra ít nhiều cũng có dính líu đến sự “dị giáo” này.

Cuốn "Yankee in King Arthur's Court" đã được chuyển thể thành kịch ở Mỹ bởi Howard Taylor, một trong những thợ sắp chữ của tờ Enterprise, người mà Clemens từng quen biết từ những ngày xưa cũ ở Comstock. Taylor lúc bấy giờ đã trở thành một nhà viết kịch gặt hái được khá nhiều thành công, với một loạt các nam nữ diễn viên tên tuổi đóng chính trong các vở kịch của ông. Tuy nhiên, vở kịch "Yankee" lại chẳng tìm được một nhà hát nào chống lưng, hoặc ít nhất là nó có vẻ chưa bao giờ đi đến được giai đoạn công diễn.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.