Họ đã đến Elmira vào mùa hè năm 76 ấy, để làm “những kẻ ẩn dật, lánh xa hang động và sống dưới ánh mặt trời,” như lời Clemens viết trong bức thư gửi Tiến sĩ Brown. Họ trở lại chốn ấy tựa như về với chốn Thiên đàng: Clemens trở lại căn phòng làm việc cùng những cuốn sách mà ông luôn tìm kiếm, bà Clemens được thảnh thơi khỏi những nghĩa vụ xã giao phiền toái, còn lũ trẻ thì quây quần bên những chốn vui chơi râm mát, sườn đồi xanh thoai thoải – nơi chúng có thể thỏa sức chạy nhảy, lăn lộn – cùng với biết bao người bạn động vật của mình.
Susy thực sự đã lớn. Con bé đã trải qua vài sinh nhật, những buổi tiệc tùng khá linh đình, khi nó được bồng xuống nhà vào buổi sáng, được chưng diện tề chỉnh theo đúng nghi thức, cùng với những màn chúc tụng sau đó. Nó là một đứa trẻ kỳ lạ và trầm tư, hay suy ngẫm về quyền năng và sự hiện diện của cõi vĩnh hằng, bởi nó được giáo dục theo hướng tôn giáo rất mực. Dưới thành phố nọ, có một đêm diễn pháo hoa vô cùng hoành tráng, và đỉnh đồi là một vị trí tuyệt vời để thưởng ngoạn; nhưng chẳng mấy chốc trời đã khuya, và Susy bị bắt đi ngủ. Con bé trầm ngâm nói:
“Ước gì con được thức suốt đêm giống như Thượng Đế.”
Đứa em út, mà họ vẫn trìu mến gọi là “Bay”, là một sinh vật nhỏ bé, da ngăm đen, thích nô đùa dưới nắng và được ru ngủ bằng những khúc ca mỗi đêm. Clemens thường đưa chúng đi dạo những quãng đường dài, đẩy chiếc xe nôi chở Bay. Có lần, trong một phút lơ đễnh, ông buông tay khỏi chiếc xe nhỏ và nó trôi tuột xuống dốc, tốc độ tăng lên chóng mặt.
Lúc đó ông mới bừng tỉnh, điên cuồng đuổi theo. Trước khi ông kịp bắt kịp chiếc xe đang băng băng lao đi ấy, nó đã quẹo vào lề đường và lật nhào. Bé Bay nằm giữa những hòn đá và đầu đang rỉ máu. Vội vã dùng khăn tay băng bó vết thương, ông bồng con chạy thục mạng lên đồi hướng về phía ngôi nhà, miệng gọi lớn đòi thuốc men. May thay, đó không phải là chuyện nghiêm trọng. Cô bé rất cứng cỏi và không dễ gì khuất phục trước tai ương.
Lũ trẻ chẳng giống nhau chút nào: Susy thì luôn trầm ngâm và nhạy cảm; còn Bay lại điềm đạm và thực tế. Người ta kể rằng, khi một con mèo cưng chết đi – chuyện này xảy ra vài năm sau đó – Susy đã trầm tư suy ngẫm sâu sắc về cuộc đời của nó ở thế gian này và cả ở thế giới bên kia, trong khi Bay chỉ quan tâm đến hình thức tang lễ của nó mà thôi. Susy sớm bộc lộ khiếu hài hước độc đáo của người cha. Có lần họ mua cho con bé một đôi giày nặng hơn mức nó thích. Con bé không vui vẻ gì suốt cả ngày hôm đó, và tối hôm ấy, đến giờ cầu nguyện, khi người mẹ bảo: “Nào, Susy, hãy hướng tâm trí con về Thượng Đế,” nó liền đáp:
“Mẹ ơi, con không thể nghĩ nổi với đôi giày này đâu.”
Clemens làm việc đều đặn suốt mùa hè năm đó và viết đủ thứ thể loại. Ông đã gác lại một cuốn tiểu thuyết từng được khởi đắp với bao niềm hào hứng, nhưng lại bắt tay vào một bản thảo dài hơi khác. Đến giữa tháng Tám, ông đã viết được vài trăm trang của một câu chuyện vốn định dùng làm phần tiếp theo của Tom Sawyer – chính là Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn. Giờ đây, ta lại thấy một khía cạnh kỳ lạ của thiên tài. Cuốn tiểu thuyết từng khiến ông tràn ngập niềm đam mê và đức tin trong một thời gian dài thực ra chẳng có giá trị văn học đáng kể nào, thế mà, khi bàn về câu chuyện mới này, ông lại thổ lộ:
“Tôi chỉ thấy nó tàm tạm cho đến lúc này, và rất có thể sẽ cất xó hoặc thiêu hủy bản thảo khi viết xong” – ông nói thế về một tác phẩm mà, trong số những cuốn sách thuần hư cấu của mình, có lẽ sẽ sống lâu hơn cả. Quả thực, ông đã từ bỏ câu chuyện ấy mà không mấy tiếc nuối, khi nó mới hoàn thành được khoảng một nửa, và để dang dở suốt nhiều năm trời.
Ông viết một truyện ngắn mang tên “The Canvasser's Story”, một tác phẩm trào phúng không có gì đặc biệt nổi trội, đồng thời phác thảo cho tờ Atlantic một kế hoạch mang tên “tiểu thuyết bị bịt mắt”, gồm một loạt truyện do các nhà văn nổi tiếng và những người khác cùng chấp bút, tất cả đều được xây dựng trên một cốt truyện giống hệt nhau. Người ta có thể dễ dàng hình dung sự hào hứng của Clemens đối với một dự án tầm thường như vậy; những hứng khởi của ông luôn rực rỡ sắc màu cầu vồng, dẫu có giá trị hay không; nhưng thật lạ lùng khi Howells lại chào đón và thậm chí còn khích lệ một canh bạc xa rời mọi truyền thống nghệ thuật đến thế. Cuối cùng, nó đã sụp đổ vì những khiếm khuyết nội tại từ cấu trúc ban đầu. Tựa đề dự kiến sẽ là, “Một vụ án mạng và một đám cưới”. Clemens không sao nghĩ ra được một cái kết logic nào mà không bắt buộc đám cưới và vụ treo cổ diễn ra cùng một ngày.
Tờ Atlantic cho ra mắt chuyên mục “Câu lạc bộ cộng tác viên” của họ, và Howells đã viết thư cho Clemens để xin một hoặc vài đoạn ý kiến cá nhân về bất kỳ chủ đề nào, đồng thời trấn an rằng ông có thể “trút bỏ nọc độc” lên bất kỳ ai hoặc bất kỳ điều gì giống như một đoạn trích từ bức thư riêng. Đó là một sự cho phép khá hào phóng đối với Mark Twain. Đoạn văn mà ông gửi đi chính là kiểu bài mà ông sẽ viết với niềm vui sướng hân hoan, tự đắc nghĩ đến cảnh Howells buộc phải từ chối nó. Trong bức thư đính kèm, ông viết:
Này Sếp, anh có muốn dùng đoạn này để kéo cái toa tàu hàng cũ rích của mình lên không? Tôi đoán là không đâu, nhưng dẫu sao thì nói rõ điều đó cũng chẳng mất mấy thời gian.
Ông vẫn thường xuyên gửi những bài viết chẳng đâu vào đâu cho các tạp chí; đôi khi chỉ vì vô tư ngây thơ, nhưng phần lớn là vì bản tính nghịch ngợm thuần túy. Thế nhưng họ vẫn cứ bám riết lấy ông, bởi họ biết mình rất có thể sẽ vớ được một viên ngọc quý giá bậc nhất. Mary Mopes Dodge, chủ biên tờ St. Nicholas, đã viết thư hết lần này đến lần khác, và cuối cùng phải thốt lên:
“Tôi biết có một gã bị biên hành hạ đến mức phát điên.”
Trong những ngày đọc sách tại trang trại năm đó, ông dành nhiều sự quan tâm hơn bình thường cho một trong những cuốn sách yêu thích của mình: Nhật ký của Pepys – cuốn tư liệu cổ điển đầy lôi cuốn mà bất kỳ ai đọc liên tục cũng sẽ bị lây nhiễm văn phong và nảy sinh mong muốn bắt chước. Hôm ấy, sau khi miệt mài đọc sách, ông quyết định thử sức với một bản ghi chép tưởng tượng về các cuộc hội thoại và phép tắc cung đình của một thời đại đã qua, được viết bằng ngôn từ của chính thời kỳ đó. Kết quả là ra đời tác phẩm Cuộc trò chuyện bên lò sưởi thời Nữ hoàng Elizabeth, hay sau này được ông đổi tên thành 1601. “Cuộc trò chuyện” ấy, được thuật lại qua lời một nhân vật giả định là Pepys sống trong thời kỳ đó, được viết với tất cả sự bộc trực, thô tục và trần trụi của một thời đại đầy rẫy sự phóng túng, nơi những buổi tụ họp thân mật bên lò sưởi chỉ bị giới hạn bởi biên độ của trí tưởng tượng được buông thả, vốn từ vựng và hành vi thể chất, chứ không hề bị ràng buộc bởi bất kỳ khuôn khổ quy chuẩn nào. Howells từng nhắc đến “bề dày ngôn từ thời Elizabeth” của Mark Twain, và kể lại cách ông – Howells – vẫn thường giấu giếm trong những xó xỉnh kín đáo những bức thư mà Clemens đã “thả lỏng trí tưởng tượng táo bạo của mình để sa đà vào những lời gợi ý thô tục”. “Tôi không nỡ đốt chúng,” ông khẳng định, “và sau lần đọc đầu tiên, tôi cũng chẳng dám nhìn lại chúng thêm lần nào nữa.”
Trong tác phẩm 1601, Mark Twain đã tự vượt qua chính mình trong lĩnh vực mang đậm dấu ấn thời Elizabeth ấy. Nó được viết dưới dạng một bức thư gửi cho vị giáo sĩ hào sảng, Mục sư Joseph Twichell – người vốn chẳng có mấy bận tâm khắt khe về ngôn từ và phong tục thời Shakespeare. Trước khi được gửi đi, nó đã được đưa cho David Gray xem khi ông đang ghé thăm Elmira vào một ngày Chủ nhật. Gray nói:
“Hãy in nó ra và ký tên anh vào, Mark. Anh chưa từng làm được một tác phẩm nào vĩ đại hơn thế này đâu.”
John Hay, người cũng đọc được tác phẩm này khi đến hẹn, đã ca ngợi nó là một tác phẩm kinh điển – một “mảnh ghép tuyệt mỹ nhất về đạo đức nước Anh cổ”. Hay đã lén lút cho in thạch bản một số bản thảo, và kể từ đó, tác phẩm vẫn được truyền tay lưu hành nội bộ dù rất hạn chế. Có thời điểm, người ta còn đúc riêng một bộ chữ cái cổ dành riêng cho nó và chỉ in đúng một trăm bản trên giấy thủ công. Ngày nay, những cuốn đó dư sức bán được một trăm đô la mỗi bản.
1601 thực sự là một tác phẩm kinh điển, theo tiêu chuẩn của dòng văn học ấy. Nó còn hay hơn cả những tràng dung tục trơ trẽn của Rabelais, và có lẽ, trong một tương lai nào đó, gu thẩm mỹ từng dung dưỡng cho Gargantua và Decameron sẽ trao cho kẻ tha hương văn chương này một mái nhà và một vị trí sánh ngang cùng những trước tác chuẩn mực hơn của Mark Twain. Gu thẩm mỹ của con người thật là một điều kỳ lạ; sự tinh tế hoàn toàn chỉ là sản phẩm của hoàn cảnh và góc nhìn. — [Trong một cuốn sổ tay viết vào giai đoạn sau, chính Clemens đã ghi lại rằng: “Việc một tác phẩm mang tiếng thô tục hay không hoàn toàn tùy thuộc vào ngòi bút của ai. Tôi từng viết một cuộc trò chuyện giữa Elizabeth, Shakespeare, Ben Jonson, Beaumont, Ngài W. Raleigh, Lãnh chúa Bacon, Ngài Nicholas Throckmorton, và một lão quý tộc ngu ngốc – lão này giữ chức người rót rượu cho nữ hoàng kiêm phóng viên bất đắc dĩ của buổi trò chuyện.
“Có bốn nữ quan túc trực ở đó và một thiếu nữ ngọt ngào nhỏ tuổi hơn cậu thiếu niên Beaumont hai tuổi. Tôi dựng lên một cuộc trò chuyện có thật sự diễn ra – tôi dùng những từ ngữ từng được sử dụng vào thời kỳ đó – năm 1601. Tôi gửi nó nặc danh cho một tạp chí, và trời ạ, tay chủ biên đã mạt sát nó và cả kẻ gửi tệ hại ra sao! Thế nhưng gã đó lại là một kẻ tôn sùng Rabelais, kẻ từng thốt lên rằng, 'Ước gì chúng ta có được một Rabelais!' Tôi tự nhủ mình hoàn toàn có thể dâng hiến cho hắn một người như thế.”]
Năm một nghìn tám trăm bảy mươi sáu là năm diễn ra cuộc bầu cử Tổng thống – chiến dịch tranh cử giữa Hayes và Tilden. Cả Clemens và Howells đều là những đảng viên Cộng hòa nhiệt thành và vô cùng quan tâm đến kết quả chung cuộc, và như Clemens thú nhận, đây là lần đầu tiên trong đời ông nhiệt huyết đến thế. Trước khi trở về Hartford, ông công khai tuyên bố mình ủng hộ phe Hayes, xuất phát từ bức thư chấp thuận tranh cử của Thống đốc Hayes – mà theo ông, đã “nói lên chính những niềm tin chính trị của tôi”. Trước đó, lập trường chính trị của ông không được nhiều người biết đến, và một câu lạc bộ ủng hộ Tilden cùng Hendricks ở Jersey City từng ngỏ lời mời ông đến tham dự và đưa ra vài lời khuyên chính trị trong một buổi lễ kéo cờ. Ông viết thư từ chối nhã nhặn, rồi bồi thêm rằng:
“Các anh có xin tôi vài lời khuyên hay ý kiến chính trị đấy chứ: Xét từ chiến tích thời Nội chiến của ông Tilden, lời khuyên của tôi là các anh đừng kéo lá cờ đó lên thì hơn.”
Ông viết cho Howells: “Nếu Tilden đắc cử, tôi nghĩ toàn bộ đất nước này sẽ thẳng tiến đến... chốn quỷ khỉ ho cò gáy nào đó của bà Howells cho mà xem.”
Howells đang viết một cuốn sách tiểu sử tranh cử cho Hayes với hy vọng nó sẽ bán chạy như tôm tươi, và Clemens giục ông mau chóng phát hành nó để cứu lấy đất nước. Làm việc quần quật như con mọt sách, Howells nhân cơ hội đó cũng thúc giục Clemens hãy xông trận vì nghĩa lớn. Khi vừa trở về Hartford, Clemens đã đứng ra chủ trì một cuộc mít tinh chính trị và đọc một bài diễn văn được trích dẫn nhiều nhất trong suốt chiến dịch tranh cử. Tất cả các tờ báo, không phân biệt đảng phái, đều trích dẫn nó, và mọi độc giả, bất kể quan điểm chính trị, đều đọc nó với niềm hân hoan vô bờ.
Thế nhưng tình hình vẫn chẳng mấy khả quan hơn. Khi cuốn sách của Howells đã phát hành được một khoảng thời gian hợp lý, ông viết thư than thở rằng nó chỉ bán được vỏn vẹn hai nghìn bản.
“Thành công của anh đấy,” ông nói. “Tôi thật sự phát nản với cái Nền cộng hòa này luôn rồi đấy.”
Tuy vậy, Clemens vẫn không hề nao núng niềm tin, ông tiếp tục hô hào ủng hộ Hayes và nguyền rủa Tilden cho đến tận khi lá phiếu cuối cùng được bỏ xuống. Về sau, khi đã có tuổi, ông đã thay đổi quan điểm về Tilden (giống như rất nhiều người khác) vì lòng trắc ẩn. Sự đồng cảm có thể khiến Mark Twain thay đổi suy nghĩ bất cứ lúc nào. Ông đứng về phía lẽ phải, nhưng trên hết thảy, là vì công lý. Ông đứng về phía những kẻ bị oan khiên, bất chấp mọi điều khác trên đời.