Bạn đọc hẳn đã nhận ra rằng vào đầu năm 1891, tình hình tài chính của Mark Twain đang rơi vào cảnh ngặt nghèo. Ngành kinh doanh xuất bản lúc bấy giờ vẫn xoay sở chèo chống qua ngày. Công việc hãy còn sinh lời, và lẽ ra còn có thể kiếm được nhiều hơn thế nữa nếu nguồn vốn cần thiết cho sự phát triển không bị hút cạn một cách liên tục và tàn nhẫn bởi cỗ máy khổng lồ hút máu ấy — con quái vật Frankenstein không một chút khoan dung.
Khởi nguồn của thảm kịch to lớn này (bởi nó chẳng kém gì một thảm kịch) đã kéo dài tận từ năm 1880, khi Clemens một ngày nọ bỗng nảy sinh chút hứng thú nhỏ nhoi và thuần túy mang tính đầu cơ đối với các quyền sáng, thứ hứa hẹn sẽ dẹp bỏ lối xếp chữ thủ công. Trong một số ghi chép mà ông thực hiện hơn mười năm sau đó, khi thảm họa ấy một lần nữa lại bị trì hoãn thêm chút ít, ông đã kể lại phần nào câu chuyện này.
Sự việc này giờ đây đã kéo dài hơn một phần năm cuộc đời tôi, một khoảng thời gian đáng kể, khi tôi nay đã 55 tuổi.
Mười hoặc mười một năm trước, Dwight Buell, một thợ kim hoàn, đã ghé thăm nhà chúng tôi và được dẫn lên phòng billiard — nơi vốn là phòng làm việc của tôi; và trò chơi ấy dường như lại nhận được nhiều sự nghiên cứu hơn là các môn khoa học khác. Ông ta muốn tôi mua một ít cổ phần trong một cỗ máy xếp chữ. Ông ta bảo nó đang nằm ở xưởng vũ khí Colt, và đã gần như hoàn tất. Tôi liền mua hai ngàn đô-la tiền cổ phần. Tôi vẫn thường hay mạo hiểm những khoản nhỏ như thế, và hầu như lần nào cũng chịu lỗ. Một thời gian sau, tôi được mời xuống xưởng để mục sở thị cỗ máy. Tôi đến mà chẳng ôm chút hy vọng nào, bởi tôi đã rõ như lòng bàn tay về nghề xếp chữ qua kinh nghiệm thực tế, và vẫn giữ vững một quan điểm đinh ninh rằng một cỗ máy xếp chữ thành công là điều bất khả thi, với lý do là máy móc thì không thể biết suy nghĩ, trong khi thứ dùng để xếp những con chữ rời thì buộc phải tư duy nếu không muốn chuốc lấy thất bại thảm hại. Thế nhưng, màn trình diễn mà tôi chứng kiến đã khiến tôi kinh ngạc đến tột cùng. Trước mắt tôi đây là một cỗ máy đang thực sự xếp chữ, lại còn làm việc với tốc độ nhanh đến chóng mặt và vô cùng chuẩn xác. Hơn nữa, nó đồng thời còn tự động phân loại và trả chữ về các ô chứa. Việc phân phối ấy diễn ra hoàn toàn tự động; cỗ máy tự nạp chữ cho mình từ một khay chứa chữ đã dùng mà chẳng cần bất kỳ sự trợ giúp hay gợi ý nào từ con người, bởi nó tự khởi động công việc khi các ống chứa chữ cần được lấp đầy, và cũng tự ngắt khi chúng đã đủ đầy. Cỗ máy ấy gần như là một thợ sắp chữ hoàn chỉnh; nó chỉ thiếu mỗi một tính năng — đó là không thể tự "cân chỉnh" độ dài các dòng. Công việc này đành phải nhờ đến trợ-lý-của-người-vận-hành.
Tôi tận mắt thấy người vận hành xếp chữ với tốc độ 3.000 em mỗi giờ, tính cả công đoạn phân loại chữ trả về, thì năng suất ấy chẳng kém là bao so với sức làm việc của bốn thợ thủ công. William Hamersley cũng có mặt ở đó. Ông ấy nói mình đã là một cổ đông lớn, và dự định sẽ mua thêm nhiều cổ phần nữa tùy theo khả năng tài chính cho phép. Thế là, tôi liền đặt bút ký tên mua thêm ba ngàn đô-la cổ phần nữa. Và từ đây, bản giao hưởng rắc rối mới chính thức bắt đầu.
Thứ mà ông ấy nhìn thấy chính là cỗ máy mang tên Farnham do James W. Paige phát minh, và giả như lúc ấy họ đưa nó ra thị trường ngay, thay vì cứ đợi nhà phát minh nghĩ ra thêm các cải tiến mới, thì câu chuyện có lẽ đã rẽ sang một hướng khác. Nhưng Paige thì chẳng bao giờ thỏa mãn với điều gì ngoài sự hoàn hảo tuyệt đối — một cỗ máy không chỉ mang một phần tính người, mà phải hoàn toàn như con người. Về sau, Clemens thường hay nói rằng cỗ máy xếp chữ của Paige có thể làm được mọi thứ mà một con người làm được, ngoại trừ việc uống rượu, chửi thề và đình công. Lẽ ra ông có thể bỏ qua chi tiết cuối cùng ấy, nhưng chuyện đó bàn sau vậy. Paige là một người đàn ông thấp người, mắt sáng tinh anh, lanh lợi, ăn mặc lịch sự, với một trí tuệ trong suốt như pha lê, nhưng đồng thời lại là một kẻ mộng mơ và viển vông. Clemens đã nhận xét về ông ta thế này: “Anh ấy là một thi sĩ; một nhà thơ vĩ đại và chân chính bậc nhất, người tạo ra những tuyệt tác siêu phàm bằng thép.”
Giờ đây, thật dễ dàng nhận thấy rằng Mark Twain và Paige không phải là một cặp hợp tác ăn ý trong kinh doanh. Khi Paige tuyên bố rằng, dẫu cỗ máy có tuyệt diệu đến đâu đi nữa, ông ta vẫn có thể làm cho nó trở nên vĩ đại hơn gấp bội, khiến nó mang lại những khối tài sản kếch xù và lớn hơn nhiều nhờ gắn thêm cái này hay lắp thêm cái nọ, thì Clemens lại chính là con người sẵn sàng chìm đắm vào những giấc mơ ấy để rồi dốc hầu bao biến chúng thành hiện thực. Ban đầu, Paige không đòi hỏi quá nhiều tiền, và dựa trên số vốn đã đầu tư từ trước, ông ta cứ lầm lũi mày mò với các cải tiến của mình trong khoảng bốn, năm năm trời; trong khi đó, Hamersley và Clemens lo việc thành lập công ty và chuẩn bị tung phát minh hoàn thiện ra thị trường. Đến khi vụ việc liên quan đến cuốn hồi ký của Grant kết thúc, Clemens chẳng mảy may nghi ngờ gì ngoài việc tin rằng sự giàu có không thể đếm xuể đang chờ sẵn ngay trước mắt, một khi các tòa soạn báo được thông báo rằng từ nay họ sẽ không phải xếp chữ bằng tay nữa. Đã có vài hợp đồng được ký kết với Paige, và nhiều bộ phận gắn kèm mới đã được thêm vào cỗ máy. Dường như chỉ còn thiếu đúng một thứ duy nhất, đó là bộ phận cân chỉnh dòng, thứ sẽ giúp tiết kiệm công sức của một nhân công phụ. Paige quyết không chịu dừng lại nếu chưa đạt được điều đó, dẫu cho tiền công của người phụ tá ấy chẳng đáng là bao. Ông ta nhất định bắt cỗ máy phải làm thay mọi việc, và trong lúc đó, năm năm thanh xuân quý giá đã trôi tuột qua mất. Trong những ghi chép của mình, Clemens viết:
Cuối năm 1885. Paige đột ngột xuất hiện tại nhà tôi mà không báo trước. Đã một, hai năm nay tôi chẳng gặp hoặc hầu như không liên lạc gì với anh ta. Anh ta hỏi:
“Anh sẵn sàng chi bao nhiêu để hoàn thiện cỗ máy?”
“Cần tốn kém bao nhiêu?”
“Hai mươi ngàn đô-la; chắc chắn không quá 30.000 đô-la.”
“Anh sẽ cho tôi lại gì?”
“Tôi sẽ chia đôi cho anh.”
Vào thời điểm đó, Clemens đang rất “rủng rỉnh”. Chuyến lưu diễn đọc sách cùng Cable, thành công vang dội của cuốn Huck Finn, cùng viễn cảnh sáng sủa từ cuốn sách của Grant đều là những hiện thực hồng tươi. Ông nói:
“Tôi đồng ý, nhưng mức giới hạn phải là 30.000 đô-la.”
Họ thỏa thuận nhượng cho Hamersley một phần mười cổ phần để đổi lấy số tiền ông ta đã đầu tư từ trước cũng như những tư vấn về mặt pháp lý.
Hamersley đã dễ dàng đồng ý, và khi bản hợp đồng mới được soạn thảo vào tháng 2 năm 1886, họ tin chắc rằng mình đã trở thành những người thừa kế khối tài sản kếch xù của Giới Báo Chí.
Đến lúc này, F. G. Whitmore đã tham gia vào công việc kinh doanh của Clemens, và ông ta không hoàn toàn tán thành bản hợp đồng mới này. Trong số các điều khoản, có điều kiện buộc Clemens không chỉ phải hoàn thiện cỗ máy mà còn phải quảng bá và thương mại hóa nó. Whitmore nói:
“Thưa ông Clemens, điều khoản đó có thể khiến ông phá sản đấy.”
Clemens đáp: “Đừng bận tâm chuyện đó, Whitmore; tôi đã cân nhắc kỹ rồi. Tôi có thể kéo một ngàn người, mỗi người trị giá một triệu đô-la, cùng tham gia với mình nếu tôi có được một cỗ máy hoàn hảo.”
Ngay lập tức, ông bắt đầu tính toán xem mình sẽ có trong tay bao nhiêu triệu phú khi cỗ máy được hoàn thiện và công bố trước thế giới đang mòn mỏi ngóng chờ. Ông viết chi chít những con số lên các trang giấy, những con số chưa bao giờ dừng lại ở mức hàng triệu, mà thường xuyên chạm ngưỡng hàng tỷ. Ngay cả Đại tá Sellers trong những khoảnh khắc thăng hoa nhất cũng chưa từng mơ mộng lớn lao đến thế. Ông thu thập danh sách toàn bộ các tờ báo ở Hoa Kỳ lẫn châu Âu, rồi ngồi đếm số lượng cỗ máy mà mỗi tờ báo sẽ cần đến. Khi người cháu trai Sam Moffett đến thăm một hôm, ông lớn tiếng tuyên bố rằng phải cần tới mười người mới đếm xuể lợi nhuận thu về từ chiếc máy xếp chữ ấy. Ông nhận thức rõ ràng rằng một cỗ máy có thể tự động xếp và phân loại chữ, gánh vác công việc thay cho nửa tá nhân công trở lên, sẽ tạo ra một cuộc cách mạng trong ngành sắp chữ. Việc có những nhà phát minh khác ngoài Paige cũng đang làm việc miệt mài không kém và có lẽ hướng tới những giải pháp đơn giản hơn chẳng hề làm ông bận tâm. Những lời đồn đại về cỗ máy Rogers, cỗ máy Thorne hay máy đúc dòng Mergenthaler cứ dồn dập bay tới, nhưng Mark Twain chỉ mỉm cười. Khi những nhà tài phiệt đứng sau Mergenthaler đề nghị đổi một nửa cổ phần của họ lấy một nửa quyền lợi trong bằng sáng chế của Paige nhằm củng cố chắc chắn hơn cho thành công, ông đã dửng dưng bỏ qua cơ hội ngàn vàng ấy.
Clemens cho rằng số tiền ba mươi ngàn đô-la đã cạn kiệt chỉ sau khoảng một năm. Sau đó, Paige thú nhận rằng cỗ máy vẫn chưa hoàn thiện, nhưng ông ta nói rằng chỉ cần thêm bốn ngàn đô-la nữa là sẽ xong xuôi, và với mười ngàn đô-la, ông ta có thể hoàn tất nó đồng thời tổ chức một buổi triển lãm hoành tráng tại New York. Dường như ông ta đã vứt xó hoàn toàn cỗ máy cũ, và tại xưởng của hãng Pratt & Whitney, ông đang dựng lên một cỗ máy hoàn toàn mới từ con số không — một cỗ máy gồm hai mươi ngàn chi tiết có độ chính xác tỉ mỉ, mỗi chi tiết đều phải được gia công bằng tay bởi các chuyên gia dựa trên những bản vẽ và mẫu thiết kế phức tạp với chi phí còn đắt đỏ hơn nhiều. Đó là một canh bạc chỉ dành cho các bậc triệu phú.
Paige đề nghị vay mượn Clemens số tiền còn thiếu, lấy cỗ máy làm vật thế chấp. Clemens đã rót bốn ngàn đô-la, và tiếp tục đều đặn ứng trước tiền theo từng đợt, từ ba đến bốn ngàn đô-la mỗi tháng, cho đến khi ông đã đầu tư khoảng tám mươi ngàn đô-la mà cỗ máy vẫn chưa đâu vào đâu. Lúc đó đã là đầu năm 1888, thời điểm mà các cỗ máy khác đã đạt đến độ hoàn thiện và bắt đầu được tung ra thị trường. Riêng cỗ máy Mergenthaler đang thu hút được sự chú ý rộng rãi. Paige cười trừ trước đối thủ này, và Clemens cũng xem nó như một trò đùa. Ngay khoảnh khắc cỗ máy của họ hoàn thành, tất cả những cỗ máy khác sẽ biến mất sạch sành sanh. Ngay cả việc tờ Tribune đã đặt mua tới hai mươi ba chiếc máy đúc dòng linotype, và các tòa soạn khác đang chờ đợi tờ báo ấy khoác lên diện mạo mới trước khi đặt hàng, cũng chẳng làm họ mầy may lo lắng. Những chiếc máy linotype đó chẳng mấy chốc sẽ bị đem đi bán sắt vụn cả thôi. Thật tiếc cho những kẻ vung tiền qua cửa sổ như thế. Vào tháng 1 năm 1888, Paige hứa hẹn cỗ máy sẽ xong xuôi trước ngày 1 tháng 4. Đến ngày 1 tháng 4, ông ta lại khất sang tháng đến tháng 9, nhưng rồi đến tháng thú nhận rằng vẫn còn tới tám mươi lăm ngày công việc phải làm trên đó. Vào tháng 11, Clemens viết thư cho Orion:
Cỗ máy thoạt trông có vẻ sắp hoàn thành rồi — nhưng tôi chẳng dám ôm lấy chút ảo tưởng nào vì điều đó; nó bắt buộc phải xong trước khi tôi phải bỏ ra một xu nào có thể tránh được. Tôi đã bắt gia đình mình phải sống trong cảnh vô cùng kham khổ suốt hai năm nay và họ sẽ phải tiếp tục thắt lưng buộc bụng cho đến khi cỗ máy này hoàn tất, bất kể việc đó còn kéo dài bao lâu đi nữa.
Đến cuối năm 88, nguồn thu nhập từ sách vở, việc kinh doanh và các khoản đầu tư ở Elmira của bà Clemens không còn đủ sức gánh vác những đòi hỏi từ chiếc máy xếp chữ nữa, dẫu cho chi phí sinh hoạt gia đình đã được cắt giảm tối đa; và Clemens bắt đầu phải bán tháo cùng đem cầm cố các loại chứng khoán có thể quy đổi ra tiền mặt của mình. Giờ đây, toàn bộ tâm trí của cả gia đình đều đổ dồn vào cỗ máy. Thứ mà vùng đất Tennessee từng là đối với John, Jane Clemens và các con của họ, thì nay cỗ máy đã trở thành như vậy đối với Samuel Clemens và gia đình ông. Câu nói “Khi cỗ máy được hoàn thiện, mọi chuyện sẽ ổn thỏa cả thôi” mang lại sự an ủi chẳng khác nào câu châm ngôn từ dạo trước: “Khi bán được mảnh đất ở Tennessee.”
Lúc đó họ sẽ có được mọi thứ mình hằng mong ước. Bà Clemens lại lên kế hoạch cho những việc làm thiện nguyện, đúng như bản tính của bà. Có lần bà nói với người em gái rằng:
“Thật lạ lẫm làm sao khi sở hữu nguồn tài chính vô tận, được làm bất cứ điều gì mình muốn, và trao đi bất cứ thứ gì mình thích mà chẳng phải đắn đo tính toán chi phí.”
Cứ thế tiếp diễn suốt một năm trời với khoản tiền hơn ba ngàn đô-la đều đặn mỗi tháng, rồi đến ngày 5 tháng 1 năm 1889, khoảnh khắc được coi là cái kết đã điểm — cỗ máy và bộ phận cân chỉnh đã hoàn tất! Trong cuốn sổ tay của mình vào ngày hôm đó, Mark Twain đã ghi lại dòng này:
EUREKA!
Thứ Bảy, ngày 5 tháng 1 năm 1889 — 12 giờ 20 phút trưa. Vào khoảnh khắc này, tôi đã tận mắt chứng kiến một dòng chữ rời được khoảng cách và cân chỉnh bởi máy móc! Đây là lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại điều kỳ diệu này xảy ra. Có mặt gồm có: J. W. Paige, nhà phát minh; Charles Davis, | Các trợ lý toán học Earll | & chuyên gia Graham | cơ khí Bates, đốc công, và S. L. Clemens. Bản ghi chép này được thực hiện ngay sau sự kiện chấn động ấy.
Hai ngày sau, ông lại ghi thêm một dòng nữa:
Thứ Hai, ngày 7 tháng 1 — 4 giờ 45 phút chiều. Tên riêng đầu tiên từng được xếp bởi bàn phím mới này chính là William Shakspeare. Tôi đã tự tay xếp nó vào khung giờ trên; & giờ đây khi nhìn thấy cái tên được viết ra, tôi nhận ra rằng hoặc là lúc đó tôi đã viết sai chính tả, hoặc là bây giờ tôi lại viết sai chính tả mất rồi.
Thanh khoảng cách đã làm tròn trách nhiệm của mình nhờ các kết nối điện & hơi nước & tách biệt hai từ để chuẩn bị đón nhận khoảng cách tiếp theo.
Ông tưởng chừng như mọi rắc rối của mình đã đi đến hồi kết. Ông viết những bức thư ngập tràn niềm hân hoan, hệt như những bức thư dạo trước ông từng viết về các mỏ khai khoáng đầu tiên của mình, gửi cho Orion, cho các thành viên khác trong gia đình cũng như bạn bè ở cả Mỹ lẫn châu Âu. Một trong những bức thư đó, gửi cho George Standring, một thợ in kiêm nhà xuất bản và tác giả người London, sẽ là một ví dụ điển hình.
Cỗ máy đã hoàn thành! Một tiếng bốn mươi phút trước, một dòng chữ rời đã được giãn cách và cân chỉnh bằng máy móc lần đầu tiên trong lịch sử loài người. Và tôi đã có mặt ở đó để chứng kiến.
Đó là chức năng cuối cùng. Trước đây tôi từng thấy cỗ máy xếp chữ một cách tự động, rồi phân loại chữ, và tự động trả mười một kích cỡ khoảng cách khác nhau của nó về chỗ cũ. Thế nên giờ đây tôi đã chứng kiến cỗ máy, được vận hành bởi duy nhất một cá nhân, hoàn thành toàn bộ công việc, lại còn làm tốt hơn rất nhiều so với bất kỳ người thợ nào đứng trước bàn xếp chữ.
Đây quả thực là phát minh kỳ diệu nhất từng được tạo ra bởi bàn tay con người. Và nó không phải là một thứ chắp vá tả tơi; nó được đúc bằng thép nguyên khối và sẽ tồn tại suốt cả thế kỷ.
Nó sẽ gánh vác công việc của sáu người, và làm tốt hơn bất kỳ sáu người thợ nào từng đứng bên khay chữ.
Án tử hình cho tất cả các loại máy xếp chữ khác trên thế giới này đã được ký vào lúc 12 giờ 20 phút chiều nay, khi dòng chữ đầu tiên ấy được bắn xuyên qua cỗ máy và chui ra với độ giãn cách cùng sự cân chỉnh hoàn hảo. Và hãy nhớ rằng, mọi thứ diễn ra hoàn toàn tự động đấy.
Đã có một hạt bụi vô hình vương trên một trong những con chữ cỡ nonpareil ấy. Ồ, cỗ máy đã tự động bù trừ cho hạt bụi đó bằng cách tự mình chèn vào một khoảng cách mỏng hơn 5 phần 1.000 inch so với mức nó đáng lẽ phải dùng nếu không có hạt bụi kia. Nhưng khi tôi gửi cho anh các chi tiết cụ thể, anh sẽ thấy rằng đó chỉ là chuyện nhỏ đối với cỗ máy này; anh sẽ thấy rằng nó thông minh và có bộ óc siêu việt hơn tất cả những người thợ in trên thế giới cộng lại.
Bức thư gửi cho Orion thì mang tính kỹ thuật hơn, đồng thời cũng hân hoan hơn rất nhiều. Ở phần cuối, ông viết:
Tất cả những người có mặt đều đã viết giấy ghi nhận sự kiện lịch sử vĩ đại này — lần cân chỉnh dòng chữ rời đầu tiên bằng máy móc — & đồng thời ghi lại chính xác giờ và phút. Chẳng ai uống một giọt rượu nào cả, thế mà ai nấy đều có vẻ say mèm. À không — cảm giác choáng váng, đờ đẫn, chết lặng.
Tất cả những phát minh kỳ diệu khác của bộ óc con người bỗng trở nên tầm thường khi đặt lên bàn cân so sánh với phép màu cơ khí đáng sợ này. Điện thoại, điện báo, đầu máy xe lửa, máy tách hạt bông, máy khâu, máy tính Babbage, khung dệt jacquard, máy in tốc độ cao — tất cả chỉ là những món đồ chơi đơn giản! Cỗ máy sắp chữ Paige hiên ngang bước đi một mình một cõi trên đỉnh cao của những phát minh nhân loại.
Trong một đoạn của bức thư gửi Orion, ông gọi cỗ máy là “một con quỷ ranh mãnh, hiểu biết nhiều hơn bất kỳ kẻ nào từng sống trên đời”. Đó là một sự thật sâu sắc, dẫu không theo ý định ban đầu của ông. Tạo vật của bộ óc James Paige ấy phản chiếu trọn vẹn sự tài tình và lắt léo của người tạo ra nó, lại còn đính kèm thêm cả những tính cách quái chiêu của riêng mình. Chẳng mấy chốc người ta phát hiện ra rằng nó có thói quen làm gãy các con chữ. Paige bảo đó chỉ là chuyệnn nhỏ: ông ta có thể sửa được, nhưng điều đó đồng nghĩa với việc phải tháo tung cỗ máy ra, và khoản chi phí chết người từ ba đến bốn ngàn đô-la mỗi tháng cho đám thợ thuyền cùng các chuyên gia tại xưởng cơ khí Pratt & Whitney thì vẫn không hề dừng lại. Vào tháng Hai, cỗ máy lại tiếp tục xếp và cân chỉnh chữ “chuẩn không cần chỉnh”, và cậu con trai của Whitmore là Fred đang vận hành nó với tốc độ sáu ngàn em mỗi giờ, một tốc độ sắp chữ chưa từng có tiền khoáng hậu trong lịch sử nhân loại. Tốc độ của nó thậm chí còn tăng lên đến tám ngàn em mỗi giờ vào cuối năm, và người ta tin rằng công suất tối đa của cỗ máy có thể đạt tới mười một ngàn em. Chưa từng có chiếc máy xếp chữ nào ra đời cho đến tận ngày nay có thể đọ lại độ chính xác và tinh vi của nó khi ở trạng thái hoàn hảo, ngặt nỗi điểm hoàn hảo ấy dường như lại là một thứ cứ chực chờ biến mất. Nó vừa chạm tới trạng thái đó thì ngay lập tức lại tan biến, để rồi Paige lại phát hiện ra những điểm cần phải chỉnh sửa mới. Có lần, khi cỗ máy có vẻ đã hoàn thiện đến từng chi tiết nhỏ nhất và đang vận hành trơn tru như một cỗ máy sống, với những khách hàng tên tuổi sẵn sàng đặt mua như tờ New York Herald và các nhật báo lớn khác, thì Paige bỗng nhận ra rằng nó cần phải có thêm một hệ thống thổi khí nào đó, thế là toàn bộ cỗ máy lại bị tháo tung ra và hệ thống thổi khí ấy — thứ tiêu tốn mất hàng tháng trời để phát minh và hoàn thiện — được lắp thêm vào.
Nhưng hà cớ gì phải nhớ lại tất cả những chi tiết cay đắng ấy làm gì? Khoản chi phí đều đặn cứ thế kéo dài suốt một năm nữa, có vẻ như ngày một tăng chứ không hề thuyên giảm, cho đến tận đầu năm 1890, khi Clemens thấy việc huy động vốn để tiếp tục công việc gần như là bất khả thi. Thế nhưng ông vẫn chống chọi đến cùng. Đó chính là nỗi ám ảnh muôn thuở của dân khai mỏ — “chỉ cần đục thêm một bước chân nữa vào vách đá là ta sẽ chạm tới mạch vàng.”
Ông cho gọi Joe Goodman đến để giúp mình thành lập một công ty cổ phần, trong đó Thượng nghị sĩ Jones và John Mackay, những người bạn cũ thời Comstock, sẽ tham gia góp vốn. Chưa một giây phút nào ông đánh mất niềm tin vào kết quả cuối cùng, và ông tin rằng nếu họ có thể tự xây dựng nhà máy riêng thì những sự chậm trễ cùng các khiếm khuyết trong khâu chế tạo sẽ được tránh khỏi. Hãng Pratt & Whitney đã phải làm tất cả các bộ phận bằng thủ công. Với nhà máy của riêng mình, công ty mới sẽ sở hữu những cỗ máy khổng lồ và hoàn hảo dành riêng cho việc sản xuất máy xếp chữ.
Mức vốn điều lệ được tính toán thấp nhất cũng phải là hai triệu đô-la, và Goodman đã thực hiện ít nhất ba chuyến đi từ California ra miền Đông để thuyết phục Jones cùng Mackay suốt cả mùa đông năm đó và rải rác trong suốt năm tiếp theo — khoảng thời gian mà “con quái vật ranh mãnh” ấy, cỗ máy xếp chữ, vẫn ngấu nghiến khoản tiền bốn ngàn đô-la mỗi tháng của mình — số tiền vốn là những mẩu chắt chiu cuối cùng vét sạch từ mọi ngóc ngách trong két sắt, tài khoản ngân hàng và cả khoản tiết kiệm từ nguồn lực của gia đình Clemens. Dù mang danh tiếng và vinh quang ngập tràn của một Mark Twain, cuộc sống của ông trong giai đoạn này аж chẳng có gì đáng mơ ước. Thực tế, nó là một trạng thái mê sảng vì sốt cao, và thường xuyên là một cơn ác mộng thực thụ.
Các phóng viên tìm đến ông để phỏng vấn, chẳng mảy ghé mắt đoán biết những gì ông đang phải trải qua, đã viết rằng sự thành công trong đời của Mark Twain đã khiến ông trở nên cáu kỉnh và chua ngoa.
Goodman nhớ lại rằng khi họ ở Washington để hội kiến với Jones và thuê các phòng liền kề tại khách sạn Arlington, thường thì vào ban đêm ông sẽ giật mình tỉnh giấc khi thấy ánh đèn vẫn sáng ở căn phòng bên cạnh và nghe thấy tiếng gọi của Mark Twain:
“Joe, anh thức chứ?”
“Ừ, Mark, có chuyện gì thế?”
“À, không có gì đâu, chỉ là tôi không ngủ được. Anh trò chuyện một lúc được không? Tôi biết làm phiền anh là không đúng, nhưng tôi khốn khổ quá mức chịu đựng rồi nên chẳng kìm lại được.”
Thế là ông sẽ vùng dậy, trò chuyện hết điều này đến chuyện khác, đi cộp cộp dọc căn phòng và nguyền rủa những sự chậm trễ cho đến khi cảm thấy khá hơn, rồi có khi lại thả hồn bay bổng trong hàng triệu đô-la cho đến tận giờ ăn sáng.
Jones và Mackay, dẫu vô cùng quan tâm, chỉ sẵn lòng bỏ ra một khoản tiền hợp lý, nhưng họ không thể nhìn thấy điểm sinh lời khi đầu tư một số vốn lớn đến vậy vào việc xây dựng nhà xưởng sản xuất máy móc.
Clemens đã chuẩn bị các bản dự toán cho thấy chỉ riêng thị trường Mỹ đã có thể thu về ba mươi lăm triệu đô-la mỗi năm, và thị trường châu Âu là hai mươi triệu đô-la nữa. Những con số này làm lóa mắt, nhưng chúng không đủ sức thuyết phục các nhà tư bản. Bản thân Jones thực sự mong muốn cỗ máy thành công và đã hẹn ngày đến xem nó hoạt động, nhưng chỉ một hoặc hai ngày trước chuyến thăm, Paige lại bị một cơn hứng khởi đột xuất quật ngởi. Thế là vào ngày hôm đó, cỗ máy lại bị tháo rời từng mảnh và chuyến viếng thăm của Jones đành phải hoãn lại. Goodman đã viết rằng sự chậm trễ tai hại ấy đã “làm tàn phai sắc hồng” trong nhiệt huyết ban đầu của Jones.
Tuy nhiên, dường như Clemens chưa bao giờ tỏ ra bạo lực công khai với Paige. Trong bản ghi chép mà ông hoàn thành vào khoảng thời gian này, ông đã viết:
Paige và tôi luôn gặp nhau với vẻ bề ngoài thắm thiết nồng hậu, thế nhưng anh ta thừa thừa hiểu rằng nếu tôi bắt được anh ta trong một chiếc bẫy sắt, tôi sẽ chặn đứng mọi sự cứu giúp của con người và ngồi canh chiếc bẫy ấy cho đến khi anh ta chết mới thôi.
Giờ đây ông chỉ còn biết bấu víu vào bất kỳ cọng rơm cứu mạng nào. Ông đem bán phần mười, phần một trăm hoặc thậm chí phần một nghìn của doanh nghiệp để đổi lấy những khoản tiền dao động từ một ngàn đến một trăm ngàn đô-la. Ông cố gắng thương mại hóa các khoản tiền bản quyền tương lai từ cỗ máy, và quả thực đã tẩu tán được một ít; thế nhưng khi tiền gửi về, ông lại bị dằn vặt bởi những hoài nghi về kết quả cuối cùng, và dẫu đang lâm vào đường cùng vì túng quẫn tiền bạc, ông vẫn gửi trả lại những tấm séc cho những người bạn đã gửi chúng đến. Một tấm séc trị giá năm ngàn đô-la từ một người bạn tên là Arnot ở Elmira đã được gửi trả lại ngay trong chuyến thư tiếp theo. Ông sẵn sàng hy sinh xu dính túi cuối cùng của mình, nhưng không thể nhận tiền từ những kẻ đang mù quáng đặt trọn niềm tin vào phán đoán của ông chứ không phải của chính họ. Ông vẫn đặt niềm tin vào Jones, niềm tin kéo dài cho đến tận ngày 13 tháng 2 năm 1891. Khi ấy, một bức thư cuối cùng được gửi đến, trong đó Jones cho biết ông đã bàn bạc kỹ lưỡng tình hình với những nhân vật như Mackay, Don Cameron, Whitney và những người khác, với kết quả là họ sẽ không dính líu gì đến cỗ máy nữa. Whitney và Cameron, theo lời ông, đều là những cổ đông lớn của Mergenthaler. Jones đã diễn đạt mọi chuyện một cách nhã nhặn và lịch sự hơn thế, rồi khép lại bằng câu nói rằng tương lai của cỗ máy là điều không phải bàn cãi — một phát ngôn đầy mơ hồ. Một bức thư từ cậu thanh niên Hall gửi đến vào khoảng thời gian đó, giục giã tăng mạnh vốn đầu tư vào công việc kinh doanh. Bộ sách Thư viện Văn học Mỹ, sản phẩm chủ lực của họ, được bán theo hình thức trả góp. Tiền thu về từ nguồn này chỉ là những khoản nhỏ giọt lai rai, trong khi các hóa đơn cho việc sản xuất và quảng bá thì đòi hỏi phải thanh toán bằng tiền mặt ngay lập tức. Clemens nhận ra rằng, ít nhất là ở thời điểm hiện tại, giấc mơ ấy đã chấm dứt. Các khoản chứng khoán của gia đình đã cạn kiệt. Thị trường sách ế ẩm; tiền bản quyền sách của ông chẳng đủ đáp ứng nổi nhu cầu chi tiêu tối thiểu của gia đình. Ông đặt bút ký thêm những tờ phiếu nợ mới để duy trì công việc kinh doanh, gác lại mọi chuyện liên hệ đến cỗ máy, và một lần nữa quay trở lại với nghề cầm bút. Ông đã ném vào cỗ máy xếp chữ khoản tiền xấp xỉ một trăm chín mươi ngàn đô-la — số tiền mà lẽ ra đem ném xuống sông Connecticut còn hơn, bởi khi ấy nỗi thống khổ đã chấm dứt nhanh chóng hơn biết mấy. Sự thật là nó đã bao trùm bóng tối lên biết bao nhiêu năm tháng quý giá.