Vào mùa hè năm đó (tháng Bảy năm 1894), tờ *North American Review* đã cho đăng bài "Minh oan cho Harriet Shelley", một tác phẩm phê bình văn học hiếm hoi và có lẽ là lời kêu gọi nhân văn cùng sức thuyết phục mạnh mẽ nhất từng được viết cho người phụ nữ bất hạnh, đầy tổn thương ấy. Là một người ngưỡng mộ các sáng tác của Shelley, Clemens không thể làm ngơ trước việc đứng lên bảo vệ người vợ bị bỏ rơi của ông. Hồi đó, người ta đã thành thói quen nói về bà với giọng điệu dửng dưng, phớt lờ và ngầm cho rằng bà cũng phần nào có lỗi trong cách hành xử của Shelley. Riêng cuốn tiểu sử Shelley do Giáo sư Dowden chấp bút khiến Clemens cảm thấy vô cùng chướng tai gai mắt. Giữa lúc bận rộn với mớ bòng bong của năm ngoái, ông vẫn tranh thủ dành thời gian cho nó. Có những giai đoạn Mark Twain viết lách ngẫu hứng, lan man đây đó theo dòng suy nghĩ, duyên dáng và thú vị đấy, nhưng chẳng có mục đích to tát hay logic nào rõ ràng. Tuy nhiên, ông hoàn toàn không áp dụng lối viết ấy trong trường hợp này. Bài viết về Harriet Shelley ngắn gọn, trực diện, súc tích và đanh thép hết mức có thể, đúng chuẩn phong cách của một bộ óc pháp lý kỳ cựu bậc nhất; đồng thời nó còn mang một ưu điểm vượt trội là tiếng lòng của một con người đang thổn thức trước sự phẫn nộ trước nỗi đau và bất công nhân thế. Bài viết không hề thiếu đi sự hài hước cùng giọng châm biếm sâu cay, sắc bén. Việc ví bộ *Life of Shelley* của Giáo sư Dowden như một "màn diễu hành văn chương" là một nét cọ mà chỉ riêng Mark Twain mới có thể chấm phá nổi. Quả thực, "Minh oan cho Harriet Shelley", cùng với những chương đầu tiên về Jeanne d'Arc ở Florence, có thể được xem là cột mốc mở đầu cho một thời kỳ phục hưng văn chương thực thụ của Mark Twain. Đó hứa hẹn sẽ là một giai đoạn đáng chú ý, dù khối lượng tác phẩm ít hơn chặng đầu nhưng lại tinh tuyển hơn hẳn. Ngoài Jeanne d'Arc và bài viết về Shelley, nó còn bao gồm phần còn lại của chuỗi bài viết đặc sắc nay được tập hợp lại dưới tựa đề *Literary Essays*; câu chuyện về Hadleyburg; tác phẩm "Was it Heaven or Hell?"; những bài xã luận xuất chúng về chính sách quốc gia; và khép lại bằng những hồi ức tuyệt mĩ trong quãng đời cuối sự nghiệp của ông.
Mùa hè năm 1894 mang lại cho Mark Twain một tâm thế hoàn hảo để sáng tác. Ông không còn phải sống trong cảnh nơm nớp lo âu nữa. Tại Etretat, một thị trấn nghỉ mát trên bờ biển nước Pháp, ông hào hứng quay trở lại với câu chuyện về Jeanne d'Arc mà bấy lâu nay đành gác lại — "một cuốn sách tự viết nên chính nó," ông viết cho ông Rogers — "một câu chuyện tự kể bằng giọng của chính nó; tôi chỉ việc cầm bút mà thôi." Vốn nguyên thủy là một làng chài, Etretat khi ấy chưa phô trương như bây giờ, và gia đình ông đã thuê một ngôi nhà nhỏ có đầy đủ đồ đạc nằm cách xa bờ biển một chút — một chốn dừng chân vừa duyên dáng lại vừa rẻ tiền — hoàn toàn phù hợp với gia cảnh của họ lúc bấy giờ. Clemens cặm cụi làm việc tại Etretat ròng rã hơn một tháng trời, hoàn thành phần thứ hai của câu chuyện, rồi sang Rouen để thăm lại chốn linh thiêng nơi Jeanne d'Arc đã lê lết qua những tháng ngày mệt mỏi dẫn đến giàn hỏa thiêu. Susy Clemensổn bệnh tại Rouen, và họ đã nán lại thành phố cổ kính ấy, thẩn thơ bước đi trên những con đường trầm mặc. Trải qua bao thế kỷ, nơi đây chỉ thay đổi rất chậm chạp và vẫn đong đầy ký ức.
Cuối cùng họ cũng trở về Paris — trọ tại khách sạn Brighton, chỗ ở của họ vào mùa đông năm trước — nhưng rồi nhanh chóng thuê căn nhà kiêm xưởng vẽ của họa sĩ Pomroy ở số 169 rue de l'Universite, bên kia bờ sông Seine, để ở suốt mùa đông. Mark Twain từng miêu tả về nơi này như sau:
Đó là một ngôi nhà đáng yêu; rộng rãi, ngoằn ngoèo, cổ kính, được trang hoàng và bài trí vô cùng quyến rũ, không tuân theo một bản vẽ cụ thể nào, đầy những điều bất ngờ thú vị và mang lại cảm giác khó đoán. Bạn rất dễ bị lạc ở đây, để rồi lại phát hiện ra những góc khuất mà trước đó bạn chẳng hề hay biết hay ngờ tới sự hiện diện của chúng. Căn nhà do một họa sĩ người Pháp giàu có xây dựng, và chính tay ông ấy đã trang trí cũng như sắm sửa mọi thứ bên trong. Xưởng vẽ ấm cúng vô cùng. Với chúng tôi, nó đóng vai trò là phòng khách, phòng sinh hoạt chung, phòng khách lớn, phòng khiêu vũ — chúng tôi tận dụng nó cho mọi mục đích. Cả nhà chẳng bao giờ thấy chán nơi này. Thật kỳ lạ khi một không gian ấm cúng lại có kích thước lớn đến vậy: dài 40 phút, cao 40 phút và rộng 30 phút, với hai lò sưởi khổng lồ ở hai bên tường, nằm chính giữa, và một ban công dành cho nhạc công ở một đầu phòng.
Bà Clemens từng nuôi hy vọng được trở về Mỹ, về với ngôi nhà ở Hartford. Đó là ước nguyện lớn nhất trong lòng bà — được quay lại một lần nữa với cuộc sống và ngọn lửa sưởi ấm quen thuộc ngày xưa, để quên đi toàn bộ quãng đời lưu vong và lang bạt này. Những bức thư của bà tràn ngập nỗi niềm nhớ nhung quê nhà; ba năm xa xứ đối với bà dài đằng đẵng tựa vạn kỷ.
Xét cho cùng, ngôi nhà Pomroy chính là sự thay thế hoàn hảo nhất cho tổ ấm mà họ hằng tìm kiếm. Đồ đạc trong nhà đều thuộc kiểu mà bà yêu thích. Sức khỏe của Susy đã khá hơn, và chồng bà cũng tìm thấy niềm vui trong công việc. Họ đón tiếp rất nhiều vị khách quý và thú vị ghé thăm. Những bức thư của bà kể về những điều tốt đẹp ấy, cũng như cách họ tằn tiện để thu vén chi tiêu cho vừa khoản thu nhập ít ỏi.
Gần cuối năm, một mối bận tâm lớn khác — chiếc máy chữ — cuối cùng cũng đi đến hồi kết. Các báo cáo về đợt thử nghiệm trong suốt mùa hè khá khả quan. Đầu tháng Mười, khi nhận được một số tờ *Times-Herald* với một phần văn bản được in bằng máy chữ, Clemens viết: "Tờ *Herald* vừa tới nơi, và cột báo đó thật mát mắt đối với tôi. Nó khiến tôi cảm thấy phấn khích như Columbus lần đầu nhìn thấy đất liền vậy." Và lại vào ngày 28:
Tôi có cảm giác mọi chuyện ở Chicago khó mà tiến triển suôn sẻ hơn thế được nữa. Chẳng có cỗ máy nào khác có thể soạn thảo văn bản liên tục suốt tám tiếng đồng hồ mà chỉ mất mười bảy phút dừng lại vì sự cố ngớ ngẩn cả. Mấy cỗ máy khác thì dừng nhiều hơn là làm việc. Rồi thì các cỗ máy của chúng ta sẽ được hoàn thiện; khi ấy chúng sẽ chạy mãi không ngừng.
Nhưng đó cũng là lúc tin vui chấm dứt. Những khoảng thời gian chết xảy ra ngày một thường xuyên hơn. Các con chữ bắt đầu gãy — chiếc máy lại mắc phải căn bệnh cũ: các chi tiết quá tinh xảo và phức tạp.
"Trời đất quỷ thần ơi, rốt cuộc nó bị cái quái gì thế?" Clemens viết vào tháng Mười một khi nhận được báo cáo chi tiết về sự cố của cỗ máy.
Ông Rogers cùng con rể là ông Broughton đã đích thân đến Chicago để điều tra sự việc. Họ tới tòa soạn tờ *Times-Herald* để tận mắt quan sát cỗ máy chữ vận hành. Ông Rogers từng kể lại chuyến đi này với người chắp bút viết nên những chương sách này như sau:
"Quả thực đó là một phát minh kỳ diệu. Trong số tất cả những cỗ máy tôi từng biết, nó là thứ gần gũi với con người nhất nhờ những khả năng phi thường mà nó có thể thực hiện. Nhưng ngặt một nỗi, rắc rối cũng nằm ở đó: nó quá giống con người mà lại chưa đủ chất máy móc. Nó mang tất cả sự phức tạp của cỗ máy sinh học, mọi nguy cơ hỏng hóc, nhưng lại không thể dễ dàng thay thế ngay lập tức như con người. Nó quá tốn kém; quá khó chế tạo; quá phức tạp để lắp đặt. Tôi đã lôi đồng hồ ra bấm giờ và đếm số lỗi của nó. Chúng tôi đứng xem hồi lâu, bởi nó vô cùng thú vị và lôi cuốn, nhưng nó lại không có tính thực tế — điều đó đối với tôi là quá rõ ràng."
Nó đã không vượt qua được bài kiểm tra. Tờ *Times-Herald* không đời nào dùng nó nữa. Bản thân ông Rogers cũng nhận thấy sự vô ích của nỗ lực này. Ông chỉ thị cho ông Broughton tìm cách giải quyết êm thấm mọi chuyện, đồng thời tự mình gánh vác phần việc khó khăn hơn là báo tin dữ cho Mark Twain. Những bức thư của ông có lẽ đã thất lạc, nhưng các bức thư hồi đáp của Clemens đã kể lại câu chuyện ấy.
169 rue de l'Universite,
PARIS, ngày 22 tháng 12 năm 1894.
THÂN GỬI ÔNG ROGERS,—Tôi tưởng chừng mình đã hoàn toàn lường trước bức thư của ông, và cũng đã chuẩn bị tinh thần sẵn sàng đón nhận; nhưng Chúa ơi, điều đó mới cho thấy chúng ta hiểu bản thân ít đến nhường nào và dễ tự lừa dối ra sao. Nó giáng xuống đầu tôi tựa một cú sét đánh ngang tai. Nó đánh bay mọi mảnh lý trí khỏi đầu tôi, khiến tôi hoảng loạn chạy đôn chạy đáo khắp nơi mà chẳng biết mình đang làm gì, chỉ còn lại một ý nghĩ duy nhất rõ mồn một, sừng sững nổi bật giữa cơn bão táp cuồng nộ — rằng giấc mơ mười năm của tôi đang đứng bên bờ vực nguy hiểm khôn cùng, và trong số sáu, bảy mươi ngàn phương án cứu vãn hiện lên trong đầu, chẳng có lấy một cái chịu đứng yên đủ lâu để tôi kịp nhìn ngắm và đánh giá. Ông đã bao giờ rơi vào hoàn cảnh như thế chưa? Chắc là không đến nỗi ấy đâu, tôi đoán thế.
Lại thêm một ý nghĩ vô cùng rõ ràng nữa — tôi phải có mặt ở đó để chứng kiến nó chết đi. Nghĩa là, nếu nó buộc phải chết; và biết đâu nếu tôi có mặt ở đó, chúng ta lại có thể xoay sở ra một cách kỳ lạ nào đó để bắt nó vùng dậy và bước tiếp.
Thế là, sau bốn tiếng đồng hồ, tôi bắt đầu lên đường, đầu óc vẫn còn đang quay cuồng, đi bộ đến phố Scribe — lúc đó là 4 giờ chiều — hỏi han vài câu và được bảo rằng tôi sẽ gặp rủi ro lớn nếu bắt chuyến tàu lúc 9 giờ tối đi London và Southampton; "tốt hơn hết là cứ thong thả đi chuyến 6 giờ 52 phút bằng tàu tốc hành Havre rồi bước lên con tàu New York một cách thật thoải mái, dễ chịu." Quá tuyệt! Trong khi tôi đang đứng cách nhà tận hai dặm và chưa hề thu dọn hành lý chút nào.
Rồi tôi chợt nhận ra rằng chẳng có lấy một ý cứu vãn nào đang quay cuồng trong đầu tôi có thể được xem xét hay áp dụng trừ khi kiếm được ít nhất một tháng thời gian. Thế là tôi đánh điện cho ông, tự nhủ rằng mình sẽ đi chuyến tàu thủy của Pháp vào ngày mai (tức là Chủ nhật).
Đến giờ đi ngủ, bà Clemens đã dùng lý lẽ để đưa tôi trở lại trạng thái khá bình tĩnh và ổn định; nhưng tất nhiên điều đó chẳng kéo dài được lâu. Thế là tôi lại tiếp tục suy nghĩ — vừa ngậm xì gà trong phòng thay đồ cứ mỗi tiếng một lần — cho đến tận rạng sáng nay. Kết quả — tôi đưa ra một quyết định tỉnh táo; bất kể câu trả lời cho điện tín của tôi có ra sao đi nữa, tôi vẫn sẽ án binh bất động và không nhổ neo cho đến khi nhận được hồi âm cho bức thư này hoặc một điện tín từ ông bảo "Hãy đến" hoặc "Ở lại".
Tôi đã ngủ được 6 tiếng, tâm trí đã minh mẫn trở lại, và tôi nhận ra phần cặn bã trong số bảy mươi ngàn ý tưởng của mình có đặc điểm thế này:
Ông tiếp tục trình bày một kế hoạch chi tiết nhằm tái cấu trúc chiếc máy, sử dụng các con chữ bằng đồng, vân vân, và kết luận:
Đừng bảo tôi điên rồ nhé. Vì thực sự sáng nay tôi đã tỉnh táo trở lại rồi.
Bây giờ tôi sẽ tiếp tục viết Jeanne d'Arc, và bình thản chờ tin từ ông. Nếu ông nghĩ tôi có thể giúp ích được chút ít nào, hãy đánh điện bảo tôi "Hãy đến". Tôi có thể viết Jeanne d'Arc ngay trên tàu để không bị lỡ thời gian. Hơn nữa, tôi có thể thảo luận kế hoạch của mình với nhà xuất bản để làm một ấn bản đặc biệt về Jeanne d'Arc, bởi thời gian đang rất eo hẹp, và một số hình minh họa có thể được thực hiện ở đây với chi phí rẻ và nhanh hơn nhiều so với khi làm ở Mỹ.
Bức thư thứ hai được gửi đi năm ngày sau đó:
169 rue de l'Universite,
PARIS, ngày 27 tháng 12 năm 1894.
THÂN GỬI ÔNG ROGERS,—Dù ông có "già cỗi và nhẫn tâm" đến đâu thì những lời ông nói vẫn khiến người ta nghẹn ngào. Tôi biết ông "nói thật lòng từng câu chữ" và tôi xin đón nhận nó "đúng với tinh thần mà ông trao gửi". Tôi sẽ mãi trân trọng tình cảm của ông chừng nào chúng ta còn sống — điều đó tôi dám chắc; bởi tôi sẽ luôn ghi nhớ những gì ông đã làm cho tôi, và điều đó sẽ ngăn tôi không bao giờ làm bất cứ điều gì có thể đánh mất hay làm sứt mẻ nó.
Mới sáu hay bảy ngày trước thôi, tôi đã trải qua ngày dài tuyệt vọng ấy, rồi tiếp tục chịu đựng một đêm trắng không tài nào chợp mắt; để rồi đến hôm sau thì lấy lại được tinh thần (hoặc đại loại thế) và viết thư cho ông. Tôi dành phần thời gian còn lại trong ngày cho đến tận 7 giờ tối để thong thả viết một chương dài trong cuốn sách của mình; sau đó cùng Clara đến dự một buổi vũ hội hóa trang, ngụy trang thành Bác Remus, và chúng tôi đã có những giây phút vô cùng vui vẻ. Từ đó đến nay tôi không bỏ bê ngày nào, cũng không gặp phải phiền muộn nào đáng kể, mà đã đẩy lùi mọi rắc rối ra khỏi tâm trí và gặt hái thành công lớn trong việc giữ cho chúng không quay trở lại — nhờ vào sự cảnh giác của bản thân. Tôi đã hoàn thành một tuần làm việc năng suất và đưa cuốn sách tiến xa hơn trong trường đoạn Đại thẩm phán [của Jeanne d'Arc], đây là phần khó khăn nhất: phần đòi hỏi nhiều tư duy và sự cẩn trọng nhất. Tôi vẫn chưa nhìn thấy hồi kết của phiên tòa, nhưng tôi đang trên đường đi rồi. Tôi đang từng bước tiến chậm mà chắc về phía trước.
"Sao không để mặc bọn họ cho tôi lo?" Những người anh em làm ăn của tôi á? Tôi xin nắm lấy tay ông! Tôi chớp lấy cơ hội này ngay lập tức!
Lẽ ra tôi phải thấy xấu hổ và tôi đang cố hết sức để thấy xấu hổ đây — thế mà bất chấp điều đó, tôi vẫn chớp lấy cơ hội. Tôi chẳng muốn viết cho Irving chút nào và cũng chẳng muốn viết cho Stoker. Cảm giác như tôi không tài nào làm nổi. Nhưng tôi có thể gợi ý để ông viết cho họ; rồi nếu ông thấy tôi không khôn ngoan, ông có thể viết cho họ một bức hoàn toàn khác. Đây là ý kiến của tôi:
1. Hoàn lại 100 đô-la cho Stoker và giữ lại cổ phần của ông ta.
2. Và bảo với Irving rằng khi vận may mỉm cười với tôi, tôi sẽ bù đắp cho ông ấy khoản tiền mà số tài sản vớt vát được từ công ty phá sản không thể trả hết trong số 500 đô-la của ông ấy.
[Tái bút: Phu nhân bảo Không, tôi phải dũng cảm đối mặt với sự thật. Thế nên tôi xin đính kèm bản thảo của mình — cứ dùng nó nếu ông chuẩn thuận, bằng không thì thôi.]
Chúng tôi sẽ cố gắng tìm người thuê ngôi nhà ở Hartford; đó không phải là chuyện dễ dàng, bởi chi phí sinh hoạt ở đó rất đắt đỏ. Chúng tôi sẽ chẳng bao giờ có thể quay lại sống ở đó được nữa; dù điều đó sẽ làm tan nát trái tim cả gia đình nếu họ có thể tin vào sự thật phũ phàng ấy.
Không gì có thể làm bà Clemens nao núng hay khiến thế giới trở nên u ám trong mắt bà — đó cũng chính là lý do tôi vẫn chưa tự vẫn.
Tôi đã nhận được những số báo Giáng sinh mà ông gửi và xin cảm ơn món quà kỷ niệm ngày Giáng sinh ấy của ông.
Tất cả chúng tôi gửi đến ông cùng gia đình những lời thăm hỏi thân thiết và ấm áp nhất cùng Chúc Mừng Năm Mới!
S. L. CLEMENS.
—[Bram Stoker và Sir Henry Irving mỗi người đã hùn một chút vốn nhỏ vào cỗ máy. Nội dung bức thư gửi cho Stoker như sau:]
THÂN GỬI STOKER,—Tôi không ghi ngày tháng ở đây, vì nó chưa được gửi đi ngay lúc này.
Khi bức thư này đến tay anh, điều đó có nghĩa là dự án chế tạo máy của tôi đang gặp trục trặc — một trục trặc nghiêm trọng đến mức biến nó thành một giấc mơ tan vỡ. Do đó, bức thư này sẽ kèm theo tấm séc trị giá 100 đô-la mà anh đã đóng góp. Và anh hãy chuyển lời giúp tôi đến Irving — tôi không đủ can đảm để trực tiếp nói về điều bất hạnh này, ngoại trừ với anh, người mà may mắn thay tôi chưa liên lụy gì — rằng khi đống đổ nát này dạt vào bờ, anh ấy sẽ nhận lại được kha khá trong số 500 đô-la của mình; và tôi sẽ dần dần bù đắp phần còn lại.
Tôi không còn cảm thấy phong độ như hồi gặp anh ở nhà riêng đâu. Nhờ anh gửi lời hỏi thăm sức khỏe đến phu nhân Stoker nhé. Tôi đã từ bỏ hoàn toàn dự án diễn thuyết ở London đó rồi. Buộc phải thế thôi — từ đó đến nay chưa bao giờ có cơ hội để tìm ra thời gian trống.
Thân ái,
S. L. CLEMENS.
Một tuần sau, ông bổ sung thêm những dòng xem như lời kết cuối cùng của mình về vấn đề này:
Bức thư đề ngày 21 tháng 12 của anh đã đến nơi, kèm theo bản thông cáo gửi các cổ đông, và tôi đoán công ty sẽ chính thức giải thể thôi — xem ra chẳng còn con đường khôn ngoan nào khác.
Có một điều khiến tôi khó lòng chấp nhận sự thật rằng giấc mơ mười năm của mình thực sự đã tan thành mây khói; đó là nó đi ngược lại với lá số tử vi của tôi. Tấm gương xưa có câu: "Sinh ra gặp may, suốt đời may mắn."
Hồi nhỏ, năm nào cũng có một hai đứa trẻ ở chỗ chúng tôi chết đuối dưới sông Mississippi hoặc suối Bear Creek, thế mà tôi đã bị vớt lên trong tình trạng chết đuối đến 9 lần trước khi học được cách bơi lội, và được ví là có chín cái mạng như loài mèo. Khi chiếc tàu Pennsylvania phát nổ và điện tín báo tin anh trai tôi bị thương nặng (cùng với 60 người khác) nhưng không đả động gì đến tôi, chú tôi đã nói với mẹ tôi rằng "điều đó có nghĩa là Sam đang ở một nơi khác, dù đã ở trên con tàu đó suốt một rưỡi — thằng bé sinh ra đã có số may mắn." Vâng, tôi đã ở một nơi khác. Tôi mê tín đến mức từ trước tới nay luôn e ngại việc làm ăn buôn bán với một số họ hàng và bạn bè bởi họ vốn là những kẻ kém may mắn. Suốt cả cuộc đời, tôi liên tục vớ được những vận may lớn, và nếu có lần nào để lãng phí thì đó hoàn toàn là do sự ngu ngốc và bất cẩn của chính tôi. Cứ thế, tôi vẫn luôn đinh ninh rằng cỗ máy rồi sẽ có ngày mang lại thắng lợi huy hoàng. Nó đã làm tôi thất vọng không biết bao nhiêu lần, nhưng tôi không sao rũ bỏ được niềm tin trọn đời vào vận may của mình.
Thôi thì, bất cứ thứ gì tôi vớt vát được từ đống đổ nát này cũng đều là nhờ vận may — vận may kéo được ông vào dự án này — bởi nếu không có điều đó thì chẳng có đống đổ nát nào sất; đó sẽ là một sự mất mát toàn tập.
Ước gì ông tham gia ngay từ đầu. Khi đó chúng ta đã có cái may mắn được thong thả bước lên bờ rồi.
Thế là mối bận tâm lớn lao kia cuối cùng cũng lụi tàn và bị chôn vùi vĩnh viễn. Clemens hầu như không bao giờ nhắc lại nó thêm lần nào nữa, ngay cả với những người trong gia đình. Đó là một chuyện đã qua; chỉ tiếc là nó từng có lúc mang lại cảm giác sống động như thật. Một tập đoàn có tên là Công ty Regius đã tiếp quản phần vốn của Paige, nhưng chẳng làm được gì nên hồn. Cuối cùng — trớ trêu thay — Công ty Mergenthaler, thứ từng bị khinh miệt và chế giễu suốt bao năm trời, đã dùng hai mươi ngàn đô-la để mua lại toàn bộ bản quyền lẫn tài sản, rồi hiến tặng cỗ máy kỳ quan cơ khí mang tầm vóc thiên tài ấy cho Trường Cao đẳng Kỹ thuật Sibley, nơi nó được trưng bày như một tác phẩm cơ khí tốn kém nhất từ trước đến nay so với kích thước của nó. Mark Twain từng nhận được thư của một tác giả vừa viết xong một cuốn sách nhằm hỗ trợ các nhà phát minh và người nắm giữ bằng sáng chế, ngỏ ý xin lời nhận xét. Ông đáp thư rằng:
THÂN GỬI ÔNG,—Đúng như ông nói, tôi từng có thời gian quan tâm đến các bằng sáng chế và người nắm giữ chúng. Nếu sách của ông dạy cách tiêu diệt các nhà phát minh, hãy gửi cho tôi chín bản. Gửi bằng đường chuyển phát nhanh nhé.
Trân trọng,
S. L. CLEMENS.
Sự sụp đổ của "niềm hy vọng lớn lao" đồng nghĩa với việc gia đình Clemens sẽ phải tiếp tục vật lộn với nợ nần, và những khoản tiết kiệm của họ sẽ phải thắt chặt hơn nữa. Trong bức thư gửi chị gái nhân dịp kỷ niệm ngày cưới vào ngày 2 tháng Hai (năm 1895), bà Clemens viết:
Khi tôi đang bước xuống cầu thang để ăn sáng vào sáng nay, ông Clemens gọi giật tôi lại, rút ra một đồng năm franc đưa cho tôi và bảo rằng: "Hôm nay là kỷ niệm đám cưới bạc của chúng ta, nên anh tặng em món quà này."
Đó là biểu tượng cho hoàn cảnh sa sút của họ — cho những đổi thay mà hai mươi lăm năm đã mang lại.
Tuy nhiên, sự nghiệp văn chương lại vô cùng khởi sắc. Cuốn sách mới tiến triển một cách đáng kinh ngạc. Tệ nhất thì mọi chuyện cũng đã xảy ra rồi; những mối bận tâm khác gây phân tâm đều đã lùi vào dĩ vãng. Ông hoàn toàn đắm chìm trong phần thứ ba — câu chuyện về phiên tòa và bản án tử hình của Jeanne d'Arc, và ông quên bẵng đi hầu hết mọi thứ xung quanh với quyết tâm biến câu chuyện ấy thành hiện thực.
Cũng giống như ở Viviani, Clemens đọc các chương sách của mình cho cả nhà nghe. Câu chuyện lúc này đang tiến dần về hồi kết; bi kịch đang siết chặt lấy vị nữ anh hùng bạc mệnh; màn kịch cợt nhả của phiên tòa đang bóp nghẹt trái tim họ. Susy thường thốt lên, "Chờ đã, chờ tôi lấy cái khăn tay cái đã," và có đêm, khi những trang cuối cùng được viết ra và đọc lên, khi Jeanne d'Arc phải trả giá đắt nhất cho lòng trung thành với một vị vua hèn nhát, Susy đã viết vào nhật ký rằng, "Tối nay Jeanne d'Arc đã bị thiêu trên giàn hỏa thiêu," ý muốn nói cuốn sách đã hoàn thành.
Bản thân Susy có gu thẩm mỹ văn chương rất tinh tế và hoàn toàn có thể cầm bút nếu không vì cô khao khát được ca hát. Có những đoạn văn do cô viết để lại cho thấy rõ chất văn đích thực. Trong một bài viết chưa từng được công bố về con gái, cha cô từng trích dẫn một đoạn văn, có lẽ được định sẵn sẽ nằm ở phần kết của một câu chuyện nào đó:
Và giờ đây, khi cuối cùng đã nằm xuống nghỉ ngơi, họ lại phải ra đi. Mọi chuyện vẫn luôn là thế. Sự trọn vẹn, sự hoàn mỹ, sự viên mãn đã đạt được — một sinh mệnh con người đã hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh trần thế của mình. Ôi kiếp người khốn khổ! Nó chẳng thể dừng chân nghỉ ngơi, bởi nó buộc phải vội vã tiến bước về những cõi giới khác với những đỉnh cao vĩ đại hơn.
Cô là một người đọc sách rất sâu sắc, đồng thời sở hữu món quà tuyệt vời là lối diễn đạt rực rỡ, uyển chuyển và lấp lánh. Từ cha mình, cô được thừa hưởng khả năng bộc lộ ngôn từ bằng miệng vô cùng hiếm có, sinh ra từ chiều sâu tư duy vượt trội, sự nhanh nhạy và minh mẫn trong khả năng lĩnh hội, kết hợp cùng văn phong nhanh nhạy, rực rỡ và đầy sức nặng. Cha cô từng viết về tài năng của cô:
Có những khoảng thời gian trong giai đoạn phát triển nhanh chóng ấy, lời ăn tiếng nói của con bé rực rỡ tựa pháo hoa cả về độ sống động lẫn sức gợi hình mà nó mang lại. Tôi như thấy câu chữ vút lên bầu trời và bùng nở rực rỡ trong một chùm mưa lửa đa sắc màu.
Chúng ta dừng lại đôi chút để nhắc về Susy, bởi đó là lúc cô ở vào độ rực rỡ nhất trong mùa đông năm ấy.
Cô ở nhà nhiều hơn những người khác. Sức khỏe không cho phép cô ra ngoài thường xuyên nên cha cô có nhiều thời gian bầu bạn với cô hơn. Họ thảo luận về vô số vấn đề — những trăn trở về cuộc đời và thế giới bên kia, đủ mọi thứ triết học, cùng những nét tinh tế của nghệ thuật văn chương. Mãi lâu sau này, ông vẫn nhớ mãi về lần hai người mải mê chìm đắm trong việc tìm cách giải mã bí ẩn đằng sau hiệu ứng cảm xúc của một số tổ hợp từ nhất định — một số cụm từ và câu thơ — chẳng hạn như hơi thở hoang dã, phóng khoáng của thiên nhiên mà người ta cảm nhận được trong câu "những ngày chúng ta cùng lang thang du mục từ lâu lắm rồi" hay khung cảnh sườn đồi thoai thoải ngập nắng, xanh mướt cỏ hoa cùng những tấm bia mộ phủ rêu gợi lên qua mấy chữ giản đơn, "đã từ trần". Cả Susy và cha cô đều dành nhiều tình cảm cho Jeanne d'Arc hơn bất kỳ tác phẩm nào trước đó. Ông viết cho ông Rogers rằng:
"Có lẽ cuốn sách sẽ chẳng bán được mấy, nhưng điều đó chẳng hề gì — nó được viết ra vì tình yêu." Một đoạn ghi chú mà ông viết vào thời điểm đó, có lẽ chỉ để dành riêng cho chính mình, đưa chúng ta đến rất gần với nội tâm ẩn giấu phía sau tác phẩm ấy.
Bạn đã bao giờ trải qua cảm giác bàng hoàng đó chưa? Ý tôi là khi bạn bước vào phòng bệnh đúng khung giờ quen thuộc — nơi bạn đã túc trực ròng rã suốt nhiều tháng trời — để rồi nhận ra tất cả các lọ thuốc đều đã biến mất, chiếc bàn cạnh giường bệnh đã được dọn đi, chiếc giường trống trơn, đồ đạc được kê ngay ngắn cứng nhắc, cửa sổ mở toang, căn phòng lạnh ngắt, trống hoác, lạnh lẽo — & bạn nghẹt thở nhận ra chuyện gì đã xảy ra.
Bạn đã bao giờ trải qua cảm giác bàng hoàng đó chưa?
Người vừa viết xong một cuốn sách dài cũng trải qua cảm giác y hệt vào buổi sáng sau khi đã rà soát lại lần cuối & gửi nó đi nhà in. Anh ta bước vào phòng làm việc của mình vào đúng khung giờ được định sẵn bởi thói quen của hàng tháng trời — & anh ta nhận được cú sốc nhỏ đó. Toàn bộ sự bừa bộn và lộn xộn đã biến mất. Những chồng sách tham khảo bám đầy bụi không còn nằm trên mấy chiếc ghế nữa, bản đồ không còn trên sàn nhà; mớ hỗn độn gồm thư từ, bản thảo, sổ tay, dao rọc giấy, tẩu thuốc, diêm quẹt, ảnh ọt, hũ đựng thuốc lá, và hộp xì gà đã biến mất khỏi bàn làm việc, đồ đạc đã quay trở lại vị trí cũ từ thuở nào. Người giúp việc, kẻ bị cấm bén mảng đến đây suốt năm tháng qua, đã đột nhập vào dọn dẹp, cọ rửa sạch sẽ, biến nơi đây thành một chốn lạnh lẽo, đáng sợ và đầy tính cự tuyệt.
Sáng nay tôi đứng đây ngắm nhìn sự hoang tàn này, & tôi nhận ra rằng nếu muốn mang trở lại cái tinh thần từng biến căn phòng bệnh hoạn này thành một tổ ấm dễ chịu và thân thuộc với mình, tôi phải đưa những công cụ cứu rỗi cho căn bệnh đang kéo dài kia trở lại vị trí quen thuộc của chúng, rồi lại chăm sóc một bệnh nhân khác cho đến khi tiễn nó đi làm những nghi thức cuối cùng, Cùng với sự hỗ trợ của dăm ba người, tùy duyên tính sau; và tôi sẽ làm điều đó.