Cuốn sách “A Tramp Abroad” (Một kẻ lang thang nước ngoài) ra mắt bạn đọc vào ngày 13 tháng 3 năm 1880. Tác phẩm đã được quảng bá rầm rộ từ trước và đạt mức phát hành sơ khởi lên tới hai mươi lăm nghìn bản. Sách có khổ và hình thức bề ngoài tương tự cuốn Innocents, được minh họa bằng rất nhiều hình vẽ, và được nhà xuất bản đánh giá là một ấn phẩm vô cùng ưng ý.
Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ, ta thấy tác phẩm không có nhiều điểm giống với cuốn Innocents. Các hình minh họa trong sách — phần lớn do một sinh viên mỹ thuật trẻ tên là Brown, người mà Clemens từng gặp ở Paris, thực hiện — có chất lượng cực kỳ kém; trong khi kỹ thuật khắc in thô sơ thời bấy giờ càng khiến chúng trở nên tai tiếng hơn. Một vài bức vẽ của True Williams có khá hơn đôi chút, và những bức do chính tay Clemens phác thảo lại mang giá trị rất riêng. Giá như tác giả đưa vào sách nhiều hơn những gì ông gọi là “tác phẩm nghệ thuật” của mình thì cuốn sách hẳn đã thành công lớn hơn nữa.
Bản thân Mark Twain cũng có những hoài nghi nhất định về cách mà công chúng sẽ đón nhận tác phẩm.
Thế nhưng, Howells đã viết thư cho ông rằng:
Ồ, anh đúng là một phúc phận. Anh phải tin vào lòng nhân từ của Thượng đế, bởi ngài đã ban cho thế giới một thiên tài tuyệt vời như anh để làm nhẹ bớt những nỗi truân chuyên của nhân loại.
Clemens đáp lời:
Những lời ca tụng của anh là nguồn động viên lớn lao nhất mà tôi từng có được. Khi một người thậm chí chẳng mảy may mong đợi những điều ấy, thì sự bất ngờ đến nhường nào lại khiến người ta nghẹt thở! Chúng tôi cứ ngỡ sự im lặng của anh xuất phát từ nỗi u sầu và chán nản do chính cuốn sách đó gây ra. Đây là lời thật lòng đấy. Chà, mọi thứ bỗng trở nên tươi sáng hơn hẳn. Một tấm séc với số tiền khổng lồ cũng chẳng thể khiến trái tim chúng tôi ca hát như bức thư của anh.
Một bức thư từ Tauchnitz, ngỏ ý muốn phát hành một phiên bản minh họa tại Đức bên cạnh việc đưa tác phẩm vào chuỗi ấn phẩm thông thường của ông, đã mang lại thêm một niềm vui lớn. Việc được có mặt trong bộ sưu tập của Tauchnitz tự thân nó đã là một sự công nhận đối với giá trị của cuốn sách.
Clemens đã gửi tặng Twichell một bản đặc biệt của cuốn sách kèm theo lời đề tặng riêng, thứ nhất định không thể bỏ qua ở đây:
HARRIS THÂN MẾN CỦA TÔI — KHÔNG, Ý TÔI LÀ JOE THÂN MẾN, Cậu hãy thử tưởng tượng điều này xem: Tôi đã thu thập tài liệu ở châu Âu trong suốt mười bốn tháng cho một cuốn sách, và giờ đây khi tác phẩm đã được in ấn, tôi nhận ra rằng cậu — người chỉ đồng hành cùng tôi vỏn vẹn một tháng rưỡi trong tổng số mười bốn tháng ấy — lại hiện diện bằng xương bằng thịt (chứ không phải tưởng tượng) trong tận 440 trên tổng số 531 trang sách! Cho đáng đời, nếu cậu chịu ở nhà thì chắc tôi phải mất tận mười bốn năm mới gom đủ tư liệu mất. Cậu đã cứu tôi khỏi một thế giới lao động khổ nhọc tột cùng và đáng ghét biết bao, và tôi sẽ không bao giờ quên điều đó, chàng trai của tôi ạ.
Xuyên suốt cuốn sách, cậu sẽ tìm thấy những gợi nhắc về những sự kiện đã xảy ra với chúng ta, và cả những chuyện chưa từng xảy ra; nhưng cậu sẽ nhớ rõ cái nơi mà chúng được thêu dệt nên. Cậu sẽ thấy chuyến đi hiểm trở mang tính tưởng tượng lên đỉnh Riffelberg đã được phóng đại lên một cách ngớ ngẩn như thế nào. Chàng sinh viên hội họa ấy nằm ở trang 192. “Fremersberg” thì ở ngay gần đó. Cuốn tiểu thuyết về Rừng Đen nằm ở trang 211. Tôi vẫn nhớ rõ chúng ta đã phác thảo nó khi nào và ở đâu: giữa những thảm lá xanh tươi với khung cảnh núi non hùng vĩ đang chìm trong lớp sương mờ màu xanh lam bên kia hòn hẻm núi Allerheiligen. Kìa là “thành viên mới” ở trang 213; câu chuyện cười về nha sĩ ở trang 223; loài sơn dương chamois đích thực ở trang 242; tại trang 248 là một câu chuyện dài dằng dặc được thêu dệt từ một tình huống cực kỳ ngắn ngủi: cuộc gặp gỡ chớp nhoáng với cô gái xinh đẹp từng biết tôi nhưng tôi thì đã quên mất; ở trang 281 là “Harris”, lẽ ra nhân vật ấy phải được đặt tên như vậy, nhưng Bliss đã nhầm lẫn và biến cậu thành một nhân vật nào khác rồi; trang 250 mang toàn bộ chuyến lang thang ở Rigi ùa về trong tâm trí tôi chỉ qua một cái liếc nhìn; ở trang 185 và 186 là những minh chứng cho tài nghệ của tôi; còn bức tranh mở đầu chính là sự kết hợp mà tôi tạo ra bằng cách dán một bức tranh quen thuộc lên nửa dưới của một bức quen thuộc không kém. Tác phẩm xuất sắc này rất xứng đáng với tầm vóc của Titian, nên tôi xin nhượng lại công trạng đó cho ông ấy. Chà, cậu sẽ tìm thấy trong đây nhiều ký ức được gợi lại hơn là những gì đã được in, hoặc có thể được in, trong rất nhiều cuốn sách khác.
Tất cả những “truyền thuyết về sông Neckar” mà tôi tự bịa ra cho vùng đất vô danh ấy đều có mặt ở đây; một câu chuyện nằm ở phần Phụ lục. Bức chân dung khắc thép của tôi thì gần như hoàn hảo.
Chúng ta đã có một khoảng thời gian tuyệt vời biết bao, Joe ạ, và sáu tuần đó là khoảng thời gian mà tôi vô cùng ao ước được lặp lại bất cứ lúc nào; nhưng mười bốn tháng còn lại thì — tuyệt đối không bao giờ.
Thân ái,
MARK.
Hartford, ngày 16 tháng 3 năm 1880.
Có lẽ Twichell đã từng mang những hoài nghi mơ hồ về một cuốn sách mà ông đóng vai trò một phần lớn trong đó, thế nên việc tác phẩm được các nhà phê bình cũng như đông đảo công chúng đón nhận nồng nhiệt là một niềm an ủi lớn lao. Người ta kể lại rằng, khi bức thư của Howells được đọc cho ông nghe, ông đã ngồi với hai tay chống lên đầu gối, đầu cúi về phía trước — một tư thế quen thuộc — và lặp đi lặp lại ngắt quãng rằng:
“Howells đã nói thế thật sao? Cụ Howells già cả ấy đã nói thế thật sao!”
Kể từ đó đến nay, đã có rất nhiều ý kiến trái chiều xoay quanh giá trị văn học của cuốn ‘A Tramp Abroad’. Gu thẩm mỹ của con người vốn dĩ khác nhau, và một cuốn sách “pha trộn” thế này sẽ gợi lên nhiều góc nhìn tương ứng với số chương của nó. Từ “bập bõm” hoặc “không đồng đều” có lẽ miêu tả khá chính xác bất kỳ cuốn sách có độ dài đáng kể nào, nhưng nó lại càng ứng nghiệm một cách đặc biệt với tác phẩm này. Được viết dưới áp lực lớn và trạng thái tâm lý bất định, cuốn sách khó lòng mà giữ được sự đồng đều xuyên suốt. Nó thể hiện Mark Twain ở đỉnh cao phong độ, và cả ở vũng lầy tồi tệ nhất của ông. Hầu như bất kỳ nhà văn Mỹ nào cũng viết tốt hơn Mark Twain vào những lúc phong độ kém nhất của ông: nhưng Mark Twain ở thời kỳ đỉnh cao thì quả thực không ai bì kịp.
Việc ‘A Tramp Abroad’ và ‘The Innocents Abroad’ bị đặt lên bàn cân so sánh là điều tất yếu, dẫu cho hai tác phẩm chẳng có mấy điểm tương đồng để soi chiếu. Chúng khác nhau một trời một vực, đúng như con người tác giả ở từng giai đoạn cầm bút. ‘A Tramp Abroad’ là tác phẩm của một người đi du lịch và quan sát với mục đích duy nhất là viết sách. Trong khi đó, The Innocents Abroad lại được viết bởi một người đang say sưa tận hưởng từng khung cảnh, từng trải nghiệm, từng khía cạnh và viễn cảnh mới mẻ; một con người có tâm hồn nhạy cảm trước mọi điển tích lịch sử, trước mọi trào lúng mà một nhóm du khách trẻ tuổi vui tươi có thể bắt gặp dọc đường. Những cuốn sổ ghi chép của chuyến đi năm ấy ngập tràn nguồn cảm hứng dạt dào; còn sổ tay của những chuyến lãng du sau này chủ yếu ghi lại những dòng ngắn ngủi, súc tích, xen lẫn với sự châm biếm và đả kích. Trong cuốn ‘Innocents’, tác giả là một kẻ nhiệt thành mang tinh thần hài hước. Sang đến cuốn ‘Tramp’, ông vẫn giữ được sự hài hước ấy, nhưng đã trở thành một kẻ yếm thế; dẫu có kiềm chế hơn, thì bản chất yếm thế vẫn không thay đổi. Trong ‘Innocents’, ông cười nhạo những ảo tưởng và ngộ nhận — và tận hưởng chúng. Trong ‘Tramp’, ông cười cợt những thói hư tật xấu và sự ra vẻ của con người — rồi muốn đập tan chúng thành mảnh vụn. Rất nhiều lần, ông không còn cười một cách sảng khoái và chân thành nữa, mà tìm thấy tiếng cười trong những màn trào phúng phóng đại. Về sau, khi tuổi đời đã cao hơn, nụ cười ôn hòa ngày trước, niềm vui bình dị không vướng bận trước những yếu đuối của con người sẽ quay trở lại với ông, nhưng vào thời điểm ấy, ông đang ở trong giai đoạn trung niên, khi mà “giống loài con người khốn kiếp” quả thực vẫn đem lại cho ông sự giải trí, dẫu có phần kém dịu dàng hơn. (Thiết tưởng cũng nên giải thích rằng khi dùng cụm từ này để chỉ nhân loại, ông không có ý nói rằng giống loài ấy bị phán xét đời đời kiếp kiếp, mà đúng hơn là nó xứng đáng phải chịu điều đó).
Đọc cuốn ‘Innocents’, người ta càng thêm vững tâm rằng dù còn nhiều hạt sạn, đó vẫn là một tác phẩm văn chương thực thụ từ trang đầu đến trang cuối. Đọc cuốn ‘Tramp’, người ta lại nảy sinh mối hoài nghi rằng, bất chấp những cải thiện về mặt kỹ thuật, tỷ lệ chất văn trong sách không được bao lớn. Thế nhưng, như đã lưu ý trong một tập sách trước, một nhà phê bình tên tuổi như Brander Matthews đã ngả theo chiều hướng ca ngợi tác phẩm, và chắc chắn ông có trong tay một lượng lớn độc giả đồng quan điểm; Howells cũng từng bày tỏ sự thích thú với cuốn sách ngay khi nó ra mắt, dù người ta vẫn tự hỏi yếu tố tình cảm cá nhân đã chi phối bao nhiêu phần vào sự hào hứng ấy, và quyết định cuối cùng của ông sẽ ra sao nếu hôm nay ông đọc song song cả hai cuốn sách. Ông từng viết một bài đánh giá vô cùng thỏa đáng và xuất sắc về ‘A Tramp Abroad’ trên tờ Atlantic, một lời khen hoàn toàn xác đáng; bởi suy cho cùng, đây vẫn là một cuốn sách cực kỳ giải trí, và ông đã không hề quá lời khi ca ngợi nó.
Bản thảo ban đầu của ‘A Tramp Abroad’ vốn có một phần “Lời nói đầu”, dẫu không thực sự cần thiết nhưng đó là những lời chào hỏi nhã nhặn dành cho độc giả, và cuối cùng nó đã bị lược bỏ. Thật may mắn làm sao khi phần phụ lục vẫn được giữ lại. Không còn nghi ngờ gì nữa, nó chứa đựng một số trích đoạn xuất sắc nhất trong toàn bộ cuốn sách. Những miêu tả về người quản khách sạn người Đức và tờ báo Đức vô cùng thú vị, còn tiểu luận về thứ tiếng Đức quái gở chính là một trong những đỉnh cao hài hước của Mark Twain. Đó là Mark Twain ở phong độ rực rỡ nhất; một Mark Twain ở lĩnh vực mà ông không có đối thủ: lĩnh vực chế giễu thiện chí, chân thành — mỉa mai những sự phi lý rành rành của một vài phong tục hay thể chế quốc gia mà chính dân tộc đó có thể vui vẻ đón nhận, trong khi các cá nhân thì chẳng mảy thi thể bị tổn thương. Ngươi ta đồn rằng vị Hoàng đế đương triều của nước Đức vẫn thường tìm thấy sự khuây khỏa trong bài tiểu luận về ngôn ngữ quốc gia mình mỗi khi mọi trò giải trí khác đều vô dụng. Nó thú vị đến mức ngôn từ không sao diễn tả hết; nó là một thứ độc nhất vô nhị.
Trong phần chính của cuốn sách cũng có vô vàn niềm vui thích. Phần miêu tả về loài kiến có lẽ xếp ngang hàng với bài luận về tiếng Đức về độ hài hước, và cuộc gặp gỡ với cô gái lạ mặt ở Lucerne mang một sức hút vô cùng sống động.
Trong số những nội dung nghiêm túc, một vài bức tranh từ ngữ đẹp đến mức không tì vết; chẳng hạn như đoạn văn này, gợi lên từ khung cảnh ngắm nhìn ngọn Jungfrau từ Interlaken:
Có một sức mạnh thuần hóa toát ra từ sự hiện diện tĩnh lặng, trang nghiêm và đáng sợ ấy; người ta dường như được đối diện trực tiếp với những gì bất biến, không thể hủy diệt và vĩnh cửu, để từ đó càng cảm nhận rõ hơn sự phù du và nhỏ bé của sự tồn tại chính mình qua sự tương phản đầy khắc nghiệt. Ta có cảm giác như đang nằm dưới ánh mắt bao trùm của một linh hồn, chứ không phải một khối đá và băng vô tri — một linh hồn đã cúi xuống nhìn ngắm, qua dòng chảy chậm chạp của thời gian, hàng triệu thế hệ loài người đã qua đi và phán xét họ; rồi sẽ tiếp tục phán xét hàng triệu thế hệ nữa — và vẫn đứng đó, dõi theo một cách bất biến và không đổi dời, sau khi mọi sự sống đã lụi tàn và trái đất chỉ còn lại một bãi hoang tàn trống trải.
Trong lúc tôi đang trải nghiệm những cảm xúc ấy, tôi đã vô tình mò mẫm tìm kiếm lời giải đáp cho thứ bùa chú mà người ta tìm thấy ở dãy Alps, thứ không thể tìm thấy ở bất kỳ dãy núi nào khác; một thứ sức mạnh kỳ lạ, sâu lắng và không tên tuổi, một khi đã cảm nhận thì không thể nào quên; một khi đã chạm đến, sẽ luôn để lại đằng sau một nỗi khao khát bồn chồn muốn được trải nghiệm lại lần nữa — nỗi khao khát tựa như cơn bệnh nhớ nhà; một nỗi niềm tiếc nuối, bứt rứt cứ đeo bám mãi, van nài, khẩn khoản và hành hạ cho đến khi đạt được mục đích thì thôi. Tôi đã gặp hàng tá con người, dù giàu trí tưởng tượng hay khô khan, dù có học thức hay bình dân, những kẻ đã lặn lội từ những xứ sở xa xôi để lang thang qua dãy Alps Thụy Sĩ năm này qua năm khác — mà chẳng thể giải thích tại sao. Họ đến lần đầu tiên, như họ nói, chỉ vì sự tò mò nhàn rỗi, bởi ai ai cũng bàn tán về nó; họ quay lại những lần sau vì không thể cưỡng lại được, và họ sẽ tiếp tục quay lại chừng nào còn sống vì chính cái lý do đó; họ đã từng cố gắng phá bỏ xiềng xích để ở nhà, nhưng vô ích; giờ đây, họ chẳng còn chút mong muốn nào để dứt ra nữa. Những người khác thì cố gắng diễn đạt chính xác hơn những gì họ cảm nhận; họ nói rằng họ chẳng thể tìm thấy sự tĩnh lặng và bình yên hoàn hảo nào ở bất cứ nơi đâu khác mỗi khi gặp muộn phiền: mọi bực dọc, lo âu và cấu xé đều chìm vào giấc ngủ trước sự thanh thản nhân ái của dãy Alps; Vị Thần Lại của núi non đã hà hơi bình yên của chính ngài lên những tâm trí đang tổn thương và cõi lòng đau đớn của họ, rồi chữa lành cho họ; họ không thể nghĩ những điều đê hèn hay làm những chuyện thấp hèn, bỉ ổi ở nơi này, trước ngai vàng hiển hiện của Thượng đế.
Quả thực, tất cả những phần nghiêm túc trong cuốn sách đều rất hay. Điều khiến độc giả tiếc nuối nhất có lẽ là việc nó quá ít. Khó khăn lớn nhất với phần hài hước nằm ở chỗ nó có vẻ bị làm quá đà. Nó dễ bị đẩy đi quá xa và kéo dài quá lâu. Cuộc leo núi Riffelberg là một ví dụ. Dù rải rác những niềm vui thích, nó lại có vẻ — ít nhất là đối với một độc giả — kém phần hấp dẫn hơn những điểm sáng quan trọng khác của cuốn sách, bởi vì nó đánh trúng vào nốt chủ đạo trong sự hài hước của tác giả một cách quá mức — đó chính là sự phóng đại.
Không còn nghi ngờ gì nữa, chắc chắn sẽ có rất nhiều — rất nhiều — người đồng tình rằng họ tìm thấy niềm vui trọn vẹn hơn ở ‘A Tramp Abroad’ so với cuốn ‘Innocents’; chỉ có điều, trọng lượng từ dư luận thế giới lại nghiêng về phía bên kia. Nhân loại luôn có một sự yếu mềm dành cho những ảo ảnh của mình: ánh hào quang rọi xuống những bức tường lâu đài, vẻ đẹp rực rỡ của đồi núi lúc hoàng hôn, nỗi buồn hoài niệm của những ngày tháng đã qua. Con người vẫn rung động trước sự dịu dàng, ngay cả trên những trang sách trào lúng, và trước sự nhiệt thành chân chính, họ nhạy bén nhận ra sự thiếu vắng của những điều ấy; bản năng họ sẽ phản ứng lại, ngay cả khi cảm thấy vô cùng buồn cười trước sự phóng đại và trào phúng. ‘The Innocents Abroad’ mang lại sự thỏa mãn về tâm hồn nhiều hơn phần tiếp theo của nó, mang tính thơ ca hơn; và có phần đa cảm hơn, nếu bạn muốn thế. Cuốn ‘Tramp’ chắc chắn sử dụng tiếng Anh chuẩn mực hơn, nhưng lại kém phần tươi vui, rực rỡ và thiếu đi hào quang lãng mạn. Trái tim của thế giới đã cảm nhận được điều đó, và vì thế đã yêu cầu số lượng bản in ít hơn cho cuốn sách này.—[Doanh số bán ra của cuốn Innocents trong những năm đầu cao gấp đôi so với cuốn Tramp trong cùng khoảng thời gian tương đương. Tỷ lệ độ phổ biến sau đó thậm chí còn gần mức ba chọi một. Đã có nhiều lời khẳng định cho rằng tại Anh, cuốn Tramp được ưa chuộng hơn, nhưng nhận định này không được chứng thực bởi số liệu từ nhà xuất bản.]