Tháng Sáu.—Thứ Tư—Chúng tôi đã có một ngày vô cùng ồn ào. Ông và bà Cator đến ăn tối, dẫn theo cô Collison, một người cháu gái. Bà Nesbitt cũng có mặt ở đây, cùng với ông Pepys.[138]
Cuộc tranh chấp kéo dài vốn đã bùng nổ giữa giới văn nhân quanh cuốn “Tiểu sử” Lãnh chúa Lyttelton do Tiến sĩ Johnson chấp bút—một tác phẩm mà cả một phe “áo xanh”, đứng đầu là bà Montagu, từng thề sẽ nguyền rủa và trả thù—nay đã bùng phát với toàn bộ sự dữ dội của một cuộc chiến tranh thực sự, được kích động bởi những âm mưu ấp ủ từ lâu và vô số thông tin đầy ác ý. Tiến sĩ Johnson thừa biết rằng ông Pepys là một trong những tay chân trung thành nhất của bà Montagu; và do đó, vì ông đã sớm quyết định tự vệ trước kẻ đầu tiên trong số họ mà mình chạm mặt, ngày hôm nay ông đã biến người này thành vật tế thần cho cơn thịnh nộ của mình.
Trong một cuộc trò chuyện riêng khá dài mà tôi tình cờ có được với ông Pepys trước khi khách khứa tề tựu đông đủ, ông đã bày tỏ nỗi lo sợ về một cuộc tấn công sắp nhắm vào mình, đồng thời tha thiết van xin tôi tìm cách ngăn chặn điều đó; ông nhún nhường thừa nhận bản thân không phải là đối thủ của Tiến sĩ Johnson, nhưng lại tuyên bố rằng tình cảm cá nhân dành cho Lãnh chúa Lyttelton khiến ông cảm thấy tổn thương sâu sắc bởi cuốn “Tiểu sử” ấy, đến mức ông sợ mình không thể bàn luận về vấn đề này mà không xảy ra cãi vã—một điều mà ông muốn tránh né, đặc biệt là khi đang ở trong ngôi nhà của bà Thrale.
Tuy nhiên, tôi hoàn toàn không thể giúp gì được cho ông. Tôi có thể dễ dàng ngăn cản bà Thrale, và chỉ cần một lời gợi ý là đủ để ông Seward dừng lại, nếu một trong hai người họ khơi múc chủ đề ấy; nhưng ngặt nỗi, vào giữa bữa tối, chính Tiến sĩ Johnson lại là người khơi mào nó, và việc chống lại ông—nhất là khi ông đang nói với một giận dữ ngút trời—thì quả là điên rồ và dại dột.
Chưa bao giờ tôi thấy Tiến sĩ Johnson nói năng với nhiều cảm xúc sôi sục đến thế.
“Ông Pepys,” ông cất tiếng, bằng một giọng điệu đầy phẫn nộ, “tôi được biết ông cảm thấy khó chịu vì ‘Cuốn Tiểu sử Lãnh chúa Lyttelton’ của tôi. Ông có điều gì để phản đối nó nào? Hãy bước ra đây, thưa ngài, tôi đang ở đây, sẵn sàng đáp trả bất kỳ lời buộc tội nào mà ông có thể đưa ra!”
“Không, thưa ngài,” ông Pepys kêu lên, “không phải lúc này; tôi phải xin phép được từ chối bàn về chủ đề này. Tôi đã nói với cô Burney trước bữa tối rằng tôi hy vọng nó sẽ không bị khơi lại.”
Tôi vô cùng hoảng hốt khi nghe thấy chính tên mình được nhắc đến trong một cuộc tranh cãi khởi đầu vô cùng nghiêm trọng ấy; thế nhưng Tiến sĩ Johnson chẳng hề bận tâm đến điều đó, ông lặp lại lời tấn công cùng lời thách thức của mình, và một cuộc tranh biện dữ dội lập tức nổ ra. Phải thừa nhận sự thật rằng, trong cuộc tranh cãi này, con người vĩ đại nhưng cũng đầy phàm trần ấy đã tỏ ra tức giận một cách vô lý và gay gắt đến mức thô lỗ. Tôi chưa từng thấy ông như vậy trước đây, và tôi thành tâm hy vọng mình sẽ không bao giờ phải chứng kiến cảnh đó lần nữa. Ông đã bị khiêu khích từ lâu, và cũng đủ chính đáng, bởi những lời phàn nàn và thì thầm lén lút từ phe phái của Lyttelton; và vì thế, cơn thịnh nộ đã bị kìm nén bấy lâu nay—vốn trước đó chẳng tìm được đối tượng nào để trút vào—giờ đây đã bùng nổ với một sự mãnh liệt và cay đắng gần như không thể tin nổi.
Trong khi đó, ông Pepys chưa bao giờ tỏ ra xuất sắc đến thế; ông vẫn giữ vững bình tĩnh, thốt lên mọi điều thuộc về cá nhân mình một cách nhún nhường, và mọi điều liên quan trực tiếp đến Lãnh chúa Lyttelton một cách đầy khí phách. Quả thực, ngay giữa lúc cuộc tranh cãi đang hồi gay cấn nhất, Tiến sĩ Johnson vẫn giữ được sự vô tư và phóng khoáng để dành cho ông một lời khen ngợi cá nhân, khi nói rằng:
“Thưa ngài, tất cả những gì ông nói, trong lúc ông đang bênh vực một kẻ không thể cất lời cảm ơn ông, chỉ làm tôi nghĩ về ông tốt hơn trước đây mà thôi. Dù vậy, tôi vẫn cho rằng ông đã sai với tôi,” v.v., v.v.
Một lúc sau, giữa lúc tranh luận hăng say, ông lớn tiếng gọi vọng lên rằng:
“Lãnh chúa Lyttelton càng được tra hỏi kỹ bao nhiêu, thì bộ mặt thật của ông ta càng phơi bày tệ hại bấy nhiêu; ông Seward vừa mới nghe được hai câu chuyện về ông ta, xác thực hoàn toàn những gì tôi đã kể.”
Ông liền giục ông Seward nhắc lại những câu chuyện đó. Tội nghiệp ông Seward, anh trông có vẻ hoảng hốt chẳng kém gì tôi ngay khi cái tên của mình được xướng lên; nhưng anh vẫn bình tĩnh và lập tức kể lại các câu chuyện ấy. Nội dung xoay quanh những tình tiết mới, xuất phát từ những nguồn tin đáng tin cậy, về cách cư xử thiếu hào hiệp của Lãnh chúa Lyttelton đối với Shenstone. Kế đó, anh ngả người ra phía sau ghế và không nói thêm lời nào trong suốt phần còn lại của cuộc tranh luận—một việc mà tôi chắc chắn anh đang thầm cầu mong nó chấm dứt quách đi cho rồi.
Tuy nhiên, cuộc tranh cãi cũng có một chi tiết buồn cười, đó là sự hiện diện của ông Cator. Nhân vật này quyết không để ai ngăn cản mình cất tiếng, dù là vì lòng kính trọng dành cho Tiến sĩ Johnson hay vì sự thiếu hiểu biết về vấn đề đang được tranh luận; trái lại, chẳng ai thèm hỏi ý kiến, ông vẫn cứ chõ vào mọi điều được nói ra bởi bất kỳ bên nào, với một vẻ quan trọng và ta đây, nhưng lại trống rỗng và rườm rà đến mức biến toàn bộ cuộc tranh cãi, khi rơi vào tay ông, chẳng khác nào một trò hề lố bịch, thậm chí buộc chính những người trong cuộc—dù đang giận sôi máu—cũng phải phì cười. Xin đưa ra một dẫn chứng—chỉ cần nghe một câu nói là đủ hiểu cả ngàn câu.
“Về cái câu hỏi này liên quan đến Lãnh chúa Lyttelton, tôi không thể bàn luận cho ra ngô ra khoai được, vì tôi chưa đọc cuốn ‘Tiểu sử’ của ông ta; tôi mới chỉ đọc ‘Tiểu sử của Pope’ mà thôi. Dù vậy, tôi đã có sẵn sách trong tay, vì tôi đã sai người đi lấy chúng vào tuần trước, và chúng được giao cho tôi vào hôm thứ Tư, rồi tôi bắt đầu đọc; nhưng tôi vẫn chưa đọc phần ‘Lãnh chúa Lyttelton’. Còn ‘Pope’ thì tôi đã bắt đầu rồi, và đó là cuốn tôi đang đọc dở. Nhưng những gì tôi muốn nói về Lãnh chúa Lyttelton là thế này: Ông Seward bảo rằng quản gia của Lãnh chúa Lyttelton đã đòi tiền thuê nhà của ông Shenstone, qua đó tôi hiểu rằng ông ấy là người thuê nhà của Lãnh chúa Lyttelton. Chà, nếu ông ta là người thuê nhà của Lãnh chúa Lyttelton, thì tại sao ông ta lại không chịu trả tiền thuê nhà cơ chứ?”
Ai mà có thể phản bác lại lý lẽ này cho được?
Khi bữa tối đã kết thúc hoàn toàn và chúng tôi để mặc mấy người đàn ông với ly rượu vang của họ, chúng tôi cứ ngỡ họ sẽ giải quyết dứt điểm vụ việc; thế nhưng Tiến sĩ Johnson đã quyết tâm tranh luận cho ra ngô ra khoai và biến nó thành một trận chiến thực sự, mặc cho ông Pepys liên tục tìm cách thoái thác. Khi tất cả được gọi ra dùng trà, họ bước vào phòng với bộ dạng vẫn còn hầm hầm và đầy giận dữ. Ông Cator cầm trên tay cuốn sách và đang đọc dở phần “Tiểu sử của Lyttelton”, theo lời ông là để hiểu rõ hơn ngọn nguồn sự việc, mặc cho chẳng một ai thèm bận tâm việc ông có từng nghe qua về nó hay không.
Ông Pepys tiến lại chỗ tôi và nói—
“Đúng là điều tôi vẫn hằng mong tránh né! Tôi đã bị nghiền nát ngay từ phút mở màn.”
Tôi chẳng thể đáp lại lời nào, bởi Tiến sĩ Johnson lập tức gọi ông ấy ra, rồi tiếp tục bài bác và tấn công với một sự dồn dập và liên tục khiến cả bà Thrale lẫn tôi đều vô cùng ái ngại, đồng thời khiến ông Pepys cuối cùng phải kiên quyết giữ im lặng, mặc cho có được gọi tên đi chăng nữa. Tình hình lúc này trở nên khó chịu hơn bao giờ hết; cho đến khi ông Cator, sau một hồi cặm cụi nghiên cứu cuốn sách của mình, liền thốt lên—
“Những gì tôi sắp nói đây, vì tôi vẫn chưa đọc hết trọn vẹn cuốn ‘Tiểu sử Lãnh chúa Lyttelton’, nên phải được xem như chỉ nói riêng ngoài lề thôi, bởi vì những gì tôi chuẩn bị nói đây—”
“Tôi ước gì, thưa ông,” bà Thrale cất tiếng cắt ngang, “tất cả những điều đó đều đã được nói ngoài lề hết đi cho rồi; quả thực có quá nhiều điều bàn tán về chuyện này ở đây, và tôi sẽ rất mừng nếu không phải nghe thêm bất cứ lời nào nữa.”
Lời phát biểu này, được bà thốt lên với đầy vẻ khí phách và uy nghiêm, đã mang lại một hiệu quả tuyệt vời. Mọi người đều phải im lặng. Ông Cator, bị ngắt lời giữa chừng khi đang nêu luận điểm của mình, ngẩn người ra đầy kinh ngạc; ông Pepys vô cùng biết ơn sự can thiệp ấy; và Tiến sĩ Johnson, sau một thoáng trầm ngâm, đã lên tiếng—
“Thưa phu nhân, vâng, quý vị sẽ không phải nghe thêm lời nào về nó nữa; thế nhưng tôi vẫn sẽ bảo vệ chính mình trong từng phần và trong từng hạt bụi nhỏ nhất!”
Và kể từ lúc đó, chủ đề này hoàn toàn bị bỏ xó. Vị tiến sĩ đáng yêu nhưng tính tình dữ dội ấy đã ý thức được rằng mình đã sai, và vì thế, ông vô cùng độ lượng đón nhận lời quở trách....
Khi thời điểm chào tạm biệt đã đến, Tiến sĩ Johnson liền gọi ông Pepys lại để bắt tay—một lời mời chào mà đối phương đã đón nhận một cách vô cùng lạnh lùng và miễn cưỡng.[139]