Ngày 29 tháng 10.—Buổi tối, chúng tôi có đông khách đến chơi nhà. Tôi nhanh chóng bị cuốn vào câu chuyện với ông Pepys, rồi ông Coxe và cô Benson cũng tham gia. Ông Pepys dẫn dắt câu chuyện, và tất cả chỉ xoay quanh phê bình cùng thi ca. Nhóm nhỏ ấy tan rã khi tôi lui ra, và ông Pepys liền đến chỗ Tiến sĩ Johnson để tranh luận về một vài câu thơ của Gray cùng định nghĩa về sự thông tuệ của Pope. Tại đây, ông bị bác bỏ một cách phũ phàng và chế giễu đến mức cay đắng, khiến ông tổn thương và tự ái chẳng thể che giấu nổi; giữa lúc cuộc tranh luận đang hồi cao trào, ông đột ngột quay lưng, chúc Mrs. Thrale ngủ ngon rồi bỏ về một cách vô cùng đường đột.
Tiến sĩ Johnson quả thực có lý về mặt lập luận và lý trí; thế nhưng sự phản bác của ông lại quá đỗi gay gắt, còn châm biếm thì sắc sảo và đắc thắng đến độ tôi thực sự cảm thấy chạnh lòng khi chứng kiến trông ông mới kém dễ mến làm sao, khiến tất cả mọi người phải khiếp sợ và không ít kẻ phải căm ghét. Thật đáng tiếc làm sao khi ông không chịu kìm hãm cái sự ham thắng và ưa bề trên đến mức cuồng nhiệt ấy lại.
Tóm tắt cuộc tranh luận như sau. Khi đề tài về sự thông tuệ được nhắc đến, ông Pepys liền đọc lên,—
“Sự thông tuệ chân chính là Tự nhiên được khoác lên bộ cánh ưu việt,
Điều người ta hằng nghĩ, nhưng chưa bao giờ diễn đạt hay đến thế.”
“Thưa ông,” Tiến sĩ Johnson lớn tiếng kêu lên, “đó là một định nghĩa vừa sai lầm lại vừa ngớ ngẩn. Dù sự thông tuệ có được chưng diện thế nào đi nữa, bản chất của nó vẫn là sự thông tuệ, chẳng hề tăng lên hay giảm đi vì bất kỳ bộ cánh ưu việt nào khoác lên người.”
Ông P.—Nhưng thưa ông, chẳng lẽ sự thông tuệ không thể bị lu mờ hay mất đi vì người nói kém cỏi, khiến ý tứ trở nên tối nghĩa hay sao?
Tiến sĩ J.—Vậy thì lỗi tại người nghe đấy chứ, thưa ông. Nếu một kẻ chẳng thể phân biệt nổi sự thông tuệ với câu chữ, thì hắn chẳng đáng được thưởng thức nó đâu.
Ông P.—Nhưng thưa ông, ý của Pope—
Tiến sĩ J.—Thưa ông, ý của Pope, nếu ông ta thực sự nói những gì mình nghĩ, thì vừa sai lầm lại vừa ngớ ngẩn. Thứ nhất, ‘điều người ta hằng nghĩ’ lại càng tồi tệ hơn vì nó bị nghĩ đến quá nhiều, bởi muốn là sự thông tuệ, nó phải là một tư tưởng mới mẻ.
Ông P.—Nhưng thưa ông, chính cách diễn đạt đã làm cho nó mới mẻ cơ mà.
Tiến sĩ J.—Cách diễn đạt làm sao có thể khiến nó mới mẻ được chứ? Nó có thể làm cho câu văn rõ ràng hơn, hoặc thanh tao hơn—nhưng làm sao mà mới mẻ được? Ông đang đánh lẫn giữa từ ngữ và sự vật rồi đấy.
Ông P.—Nhưng thưa ông, nếu người này diễn đạt một vấn đề rất tồi, thì chẳng lẽ người khác không thể nói lại hay hơn rất nhiều sao cho—
Tiến sĩ J.—Người thứ hai ấy, thưa ông, chẳng đáng được ca ngợi bao nhiêu cho sự sửa sang đó; anh ta chẳng qua chỉ là kẻ thợ may cho tư tưởng của người đi trước mà thôi.
Ông P.—Đúng vậy, thưa ông, anh ta có thể chỉ là thợ may; nhưng khi ấy sự khác biệt lớn lao tựa như giữa một người mặc bộ âu phục thêu kim tuyến và một kẻ đắp chăn bông vậy.
Tiến sĩ J.—Đúng thế, thưa ông, tôi cảm ơn ông vì ví von đó; sự khác biệt chính xác là như vậy, bởi nó nằm ở chỗ chẳng phải bộ âu phục kim tuyến hay tấm chăn bông, mà là ở con người đang khoác chúng lên mình.
Đó là toàn bộ nội dung tóm lược; còn vô số những lời mỉa mai khinh miệt đan xen trong đó nếu chép lại thì có lẽ sẽ tốn cả mấy tập giấy, và đọc lên thì vô cùng khó chịu.